Nhiều người Việt có thói quen hãm nước cam thảo uống hàng ngày để thanh nhiệt, hoặc ngậm cam thảo trị ho. Tuy nhiên, nếu bạn đang dùng thuốc điều trị tim mạch, đây là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất trong cam thảo tương tác mạnh với thuốc tim mạch, đặc biệt dẫn đến biến cố tim nghiêm trọng.
Người đang uống thuốc tim mạch, nhất là digoxin hoặc thuốc lợi tiểu hạ kali, không nên tự ý dùng cam thảo [1]. Hoạt chất trong cam thảo gây hạ kali máu, làm tăng nguy cơ ngộ độc thuốc tim mạch, dẫn tới rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tim nguy hiểm [1].
Cam thảo và cơ chế làm suy giảm kali máu
Trong rễ cam thảo có chứa các hoạt chất chuyển hóa như axit glycyrrhetinic (GA) và 3-monoglucuronyl-glycyrrhetinic acid (3MGA) [1]. Các chất này ức chế enzyme 11beta-HSD2 trong cơ thể [1]. Hậu quả là cơ thể tăng giữ muối natri và đào thải kali qua đường nước tiểu [1].
Hạ kali máu là tình trạng đặc biệt nghiêm trọng. Nồng độ kali máu giảm mạnh làm tăng nguy cơ phát triển rối loạn nhịp tim và làm tăng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân lên gấp 10 lần [1]. Người dùng đồng thời cam thảo với các thuốc đào thải kali khác sẽ đối mặt với tình trạng suy kiệt điện giải trầm trọng hơn [1].
Bên cạnh rối loạn nhịp, tình trạng hạ kali do cam thảo còn gây biến chứng tiêu cơ vân, tê liệt cơ, bệnh não do tăng huyết áp hoặc ngừng tim đột ngột [1]. Khả năng giữ muối nước của hoạt chất GA và 3MGA cũng trực tiếp làm trầm trọng thêm gánh nặng tuần hoàn [1].
Mối tương tác nguy hiểm giữa cam thảo, thuốc lợi tiểu và digoxin
Digoxin là loại thuốc điều trị suy tim và kiểm soát nhịp tim có khoảng điều trị rất hẹp [2]. Điều này đồng nghĩa chỉ cần nồng độ thuốc trong máu dao động nhẹ cũng chuyển từ liều điều trị sang mức gây ngộ độc nghiêm trọng [2].
Khi kết hợp với thuốc lợi tiểu gây mất kali như nhóm quai hoặc thiazide, nguy cơ ngộ độc digoxin tăng vọt [2, 5]. Nghiên cứu chỉ ra nồng độ kali máu hạ thấp từ 2 đến 3 mEq/l sẽ gần như làm tắc nghẽn quá trình bài tiết digoxin ở ống thận [3]. Giảm bài tiết khiến độ thanh thải digoxin trong huyết tương suy giảm, kéo dài thời gian bán thải của thuốc [3].
Hạ kali máu vừa làm tăng nồng độ digoxin trong huyết thanh, vừa kích thích cơ tim nhạy cảm quá mức với độc tính digitalis [3]. Tình trạng mất cân bằng điện giải này trực tiếp kích hoạt hoặc làm nặng thêm các cơn rối loạn nhịp tim ở người có bệnh nền [3]. Việc dùng thêm cam thảo làm tiến trình mất kali diễn ra cấp tính và khó kiểm soát hơn [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 về tác động của cam thảo trên hệ tim mạch ghi nhận dữ liệu lâm sàng đáng chú ý [1]. Khi khảo sát các bệnh nhân dùng bài thuốc cổ truyền Nhật Bản có chứa cam thảo, có 24,2% bệnh nhân bị hạ kali máu sau 34 ngày sử dụng [1].
Nghiên cứu trên phân tích nguy cơ ở bệnh nhân suy tim sung huyết hoặc tăng huyết áp kháng trị, chỉ ra hai nhóm này cần kiêng tuyệt đối cam thảo do tác dụng giữ muối [1]. Tác giả cũng khuyến cáo bệnh nhân dùng digoxin hoặc warfarin nên tránh dùng rễ cam thảo nhằm ngừa độc tính [1]. Nghiên cứu động vật còn phát hiện tiêu thụ GA gây suy giảm phát triển hệ hô hấp của bào thai do cản trở chuyển hóa cortisone thành cortisol trong quá trình trưởng thành phổi [1].
Về phía tương tác lợi tiểu và digoxin, một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép dựa trên dân số công bố năm 2010 đã phân tích dữ liệu bảo hiểm y tế tại Đài Loan [4]. Nghiên cứu theo dõi đoàn hệ 154.058 bệnh nhân suy tim có dùng digoxin trong giai đoạn 2001-2004 [4]. Trong nhóm này, ghi nhận 595 trường hợp ngộ độc digoxin phải nhập viện, đối chiếu với 28.243 đối chứng phù hợp [4].
Kết quả chỉ ra người dùng digoxin kết hợp với bất kỳ thuốc lợi tiểu nào trong tháng trước đó có nguy cơ ngộ độc digoxin tăng gấp 3,08 lần so với người không dùng thuốc lợi tiểu (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 3,08; khoảng tin cậy 95%: 2,50 - 3,79) [4]. Khi xét theo phân nhóm thuốc lợi tiểu, lợi tiểu quai mang nguy cơ cao nhất với OR hiệu chỉnh là 2,97 (khoảng tin cậy 95%: 2,35 - 3,75) [4]. Thuốc lợi tiểu thiazide đứng thứ hai với OR là 2,36 (khoảng tin cậy 95%: 1,70 - 3,29) [4]. Thuốc lợi tiểu giữ kali có tỷ số chênh là 1,72 (khoảng tin cậy 95%: 0,83 - 3,56) [4].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1984 so sánh các thuốc lợi tiểu giữ kali phối hợp (triamterene-hydrochlorothiazide, spironolactone-hydrochlorothiazide) với thuốc lợi tiểu gây mất kali đơn thuần (hydrochlorothiazide, furosemide) trên bệnh nhân nam cao tuổi dùng digoxin [5]. Nghiên cứu kết luận ở người có nguy cơ cạn kiệt kali dẫn đến ngộ độc digoxin, thuốc lợi tiểu giữ kali có thể được cân nhắc nhằm giảm bài tiết kali, giảm rủi ro loạn nhịp tim [5].
Nguy cơ thiếu hụt đồng thời magie trên người dùng thuốc
Bên cạnh kali, việc điều trị dài ngày bằng thuốc tim mạch còn làm thay đổi nồng độ magie máu [6]. Thuốc lợi tiểu quai và thiazide làm tăng bài tiết magie qua đường tiểu, gây thiếu hụt magie toàn phần khi dùng liều tác dụng kéo dài [6]. Ngược lại, các hoạt chất giữ kali như amiloride, triamterene hay spironolactone có xu hướng giữ magie nhưng ở mức độ thấp hơn so với khả năng giữ kali [6].
Magie đóng vai trò như chất đối kháng gián tiếp của digoxin tại bơm Na(+)-K(+)-ATPase ở màng sợi cơ tim [6]. Thiếu magie sẽ làm suy giảm hiệu quả kiểm soát nhịp và thúc đẩy loạn nhịp tâm thất do ngộ độc digoxin [6]. Khi dùng kèm cam thảo gây hạ kali nghiêm trọng, sự mất cân bằng giữa cả kali lẫn magie tạo điều kiện thuận lợi nhất để kích phát rối loạn nhịp tim gây tử vong [3, 4, 5].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược cam thảo
Nhiều người bệnh lầm tưởng thảo dược từ rễ cây thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và không tương tác với thuốc tây y. Thực tế, các hợp chất hóa thực vật như 3MGA và GA trong cam thảo tác động mạnh lên chuyển hóa nội tiết và chuyển hóa thuốc [1].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ khi uống nước sắc cam thảo đặc mới gặp nguy hiểm. Hoạt chất cam thảo có mặt phổ biến trong kẹo ngọt, trà thảo mộc thanh nhiệt, thực phẩm chức năng và nhiều bài thuốc đông y phối ngũ [1]. Uống kéo dài nhiều ngày liên tục vẫn đủ tích lũy độc chất gây hạ kali máu [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Người trên 40 tuổi hoặc người có tiền sử bệnh tim mạch, dễ bị loạn nhịp tim cần tránh tiêu thụ lượng lớn cam thảo để phòng ngừa biến cố ngừng tim do hạ điện giải [1].
Bệnh nhân suy tim sung huyết hoặc tăng huyết áp kháng trị phải kiêng hoàn toàn các sản phẩm chứa cam thảo vì tác dụng phụ giữ muối natri gây ứ dịch [1].
Bệnh nhân đang uống các thuốc làm hạ kali máu như nhóm lợi tiểu thiazide hoặc lợi tiểu quai bắt buộc phải giảm thiểu tối đa hoặc ngưng dùng cam thảo [1]. Quy định này cũng áp dụng cho người đang dùng digoxin hoặc warfarin nhằm tránh ngộ độc thuốc [1]. Người đang bị tiêu chảy hoặc nghiện rượu cũng không được dùng do nguy cơ cộng hưởng làm trầm trọng thêm tình trạng hạ kali [1].
Phụ nữ mang thai cần tránh sử dụng cam thảo vì hoạt chất GA gây cản trở hoàn thiện hệ hô hấp của thai nhi thông qua ức chế enzyme 11beta-HSD2 [1].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh tim mạch đang điều trị bằng thuốc tây y cần chủ động kiểm tra kỹ thành phần của các loại trà túi lọc, trà thanh nhiệt, kẹo ngậm ho thảo mộc trước khi sử dụng. Nếu phát hiện thành phần rễ cam thảo (licorice/glycyrrhiza), nên ngưng sử dụng và chuyển sang các biện pháp thay thế an toàn hơn.
Khi đi khám đông y hoặc mua thực phẩm chức năng, luôn thông báo cho bác sĩ danh mục thuốc tim mạch bản thân đang dùng, bao gồm thuốc suy tim digoxin hay thuốc lợi tiểu. Trong trường hợp xuất hiện dấu hiệu mệt mỏi rã rời, yếu cơ, chuột rút, tim đập loạn nhịp hoặc hồi hộp đánh trống ngực, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để xét nghiệm nồng độ điện giải máu và xử trí kịp thời.
Cam thảo là vị thuốc quen thuộc nhưng lại ẩn chứa tương tác nguy hại với các thuốc tim mạch điều trị hẹp. Việc chủ động tránh dùng cam thảo khi đang uống thuốc lợi tiểu hay digoxin là biện pháp cần thiết giúp bảo vệ an toàn nhịp tim. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược nào vào thực đơn thường nhật.