Nhiều gia đình Việt Nam thường có thói quen nấu các loại nước mát từ thảo mộc như rễ tranh, mía lau, bông cúc kết hợp với vài lát cam thảo để thanh nhiệt, giải độc trong những ngày nắng nóng. Đối với phụ nữ mang thai, cảm giác nóng trong người, bứt rứt và ốm nghén càng khiến nhu cầu tìm kiếm một loại thức uống tự nhiên, dễ chịu trở nên phổ biến hơn. Không ít thai phụ tin rằng thảo dược tự nhiên luôn an toàn, lành tính và không gây hại cho sức khỏe thai kỳ.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại đối với cam thảo. Phụ nữ mang thai không nên sử dụng trà cam thảo hay các chế phẩm chứa rễ cam thảo để giải nhiệt, bởi hoạt chất tự nhiên trong loại thảo dược này có thể gây ra nhiều biến cố nghiêm trọng cho cả mẹ và thai nhi. Việc sử dụng cam thảo làm gia tăng đáng kể nguy cơ sinh non, làm biến đổi huyết áp thai phụ và để lại nhiều hệ lụy lâu dài đối với sự phát triển trí não cũng như hành vi của trẻ sau này.
Thói quen thanh nhiệt và những rủi ro tiềm ẩn
Cam thảo là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, có mặt trong vô số bài thuốc cũng như các loại trà thảo mộc đóng gói sẵn hoặc nước mát tự nấu tại nhà. Nhờ vị ngọt thanh tự nhiên và cảm giác mát dịu cổ họng, cam thảo thường được dùng để tạo ngọt và điều vị. Phụ nữ mang thai khi gặp phải tình trạng mệt mỏi, nhiệt miệng hoặc ốm nghén thường tìm đến những loại nước này như một giải pháp cứu cánh an toàn.
Dẫu vậy, thảo dược dù có nguồn gốc từ tự nhiên vẫn chứa các hoạt chất sinh học mang dược tính rất mạnh. Việc sử dụng tùy tiện không qua kiểm soát liều lượng có thể đưa vào cơ thể mẹ bầu những hợp chất nguy hiểm. Đáng lo ngại là nhiều người không nhận biết được sự hiện diện của cam thảo trong các loại trà tổng hợp hoặc bánh kẹo, từ đó vô tình hấp thụ một lượng hoạt chất đủ để gây rối loạn các chức năng sinh lý quan trọng trong thai kỳ.
Cơ chế tác động: Hoạt chất cam thảo vượt qua hàng rào nhau thai như thế nào?
Thành phần hoạt tính sinh học chủ yếu tạo nên vị ngọt và dược tính của rễ cam thảo là glycyrrhizin. Khi vào cơ thể, hoạt chất tự nhiên này có khả năng gây ức chế một loại enzym vô cùng quan trọng tại bánh nhau mang tên 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (viết tắt là 11beta-HSD2) [1], [2]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, enzym này hoạt động như một tấm lá chắn vững chắc, có nhiệm vụ chuyển hóa và vô hiệu hóa hormone cortisol từ máu mẹ sang thai nhi [2].
Khi enzym 11beta-HSD2 bị ức chế, hàng rào bảo vệ này bị suy yếu hoặc phá vỡ, khiến một lượng lớn hormone căng thẳng (glucocorticoid/cortisol) từ cơ thể mẹ tràn ồ ạt qua nhau thai và tiếp xúc trực tiếp với thai nhi [1], [2]. Tình trạng này khiến thai nhi bị phơi nhiễm quá mức với glucocorticoid trong suốt giai đoạn phát triển nhạy cảm nhất [2]. Ngoài ra, việc ức chế enzym này còn có thể dẫn tới hội chứng thừa mineralocorticoid, gây rối loạn cân bằng muối nước và ảnh hưởng sâu sắc đến hệ tuần hoàn của người mẹ [3].
Cảnh báo nguy cơ sinh non và biến chứng thai kỳ từ các nghiên cứu
Mối liên hệ giữa việc sử dụng cam thảo và nguy cơ sinh non đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học chặt chẽ. Đáng chú ý là một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2002 tại Phần Lan, tiến hành so sánh 95 phụ nữ sinh non đơn thai (<37 tuần) với 107 phụ nữ sinh đủ tháng tại cùng một bệnh viện trong giai đoạn 2000-2001 [4]. Lượng tiêu thụ glycyrrhizin của các sản phụ được tính toán chi tiết qua bảng câu hỏi và chia thành ba mức: thấp (<250 mg/tuần), trung bình (250-499 mg/tuần) và nặng (>=500 mg/tuần) [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2002 cho thấy những phụ nữ tiêu thụ glycyrrhizin ở mức nặng (từ 500 mg/tuần trở lên) có nguy cơ sinh non (<37 tuần) cao hơn gấp hai lần so với những người tiêu thụ ở mức thấp hơn [4]. Mối liên quan này thậm chí còn trở nên mạnh mẽ hơn khi các nhà khoa học chỉ xét riêng 40 ca sinh non rất sớm (dưới 34 tuần thai), với tỷ suất chênh đã điều chỉnh hoàn toàn lên tới 3,07 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,17 - 8,05) [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc phơi nhiễm lượng lớn glycyrrhizin có mối liên quan mật thiết với chuyển dạ sinh non [4].
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ sinh non, các đánh giá tổng quan về việc sử dụng thực vật làm thuốc năm 2019 cũng chỉ ra rằng việc sử dụng cam thảo trong thai kỳ có thể đóng góp vào việc gia tăng nguy cơ tiền sản giật và sảy thai [3]. Một tổng quan hệ thống khác xuất bản năm 2019 về các sản phẩm thuốc thảo dược dùng trong thai kỳ cũng ghi nhận cam thảo nằm trong nhóm thảo mộc liên quan đến các kết cục bất lợi cho người mẹ và chu sinh [5].
Hệ lụy lâu dài đối với sự phát triển trí não và hành vi của trẻ
Tác động bất lợi của cam thảo không chỉ dừng lại ở thời điểm sinh nở mà còn kéo dài suốt thời thơ ấu của đứa trẻ. Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Phần Lan đã theo dõi 321 trẻ em 8,1 tuổi (sinh năm 1998 dưới dạng đơn thai khỏe mạnh ở tuần thai thứ 35-42) để đánh giá tác động lâu dài của việc phơi nhiễm glycyrrhizin từ cam thảo trong bụng mẹ [2]. Các nhà khoa học đã sử dụng các bài kiểm tra tiêu chuẩn về trí tuệ và tâm thần kinh như thang đo Wechsler III, bài đánh giá phát triển thần kinh trẻ em và bảng kiểm hành vi trẻ em [2].
Kết quả theo dõi năm 2009 cho thấy những đứa trẻ có mẹ tiêu thụ cam thảo ở mức cao (>=500 mg glycyrrhizin/tuần) có sự suy giảm rõ rệt về khả năng ngôn ngữ, khả năng thị giác không gian và trí nhớ tường thuật so với nhóm trẻ có mẹ tiêu thụ từ 0-249 mg/tuần, với mức chênh lệch trung bình dao động từ -0,31 đến -0,41 độ lệch chuẩn (P < 0,05) [2]. Đồng thời, nhóm trẻ phơi nhiễm liều cao còn gia tăng đáng kể các triệu chứng hành vi hướng ngoại, rối loạn chú ý, vi phạm quy tắc và hành vi gây hấn với tỷ suất chênh dao động từ 2,15 đến 3,43 lần (P < 0,05) [2]. Những tác động bất lợi lên nhận thức này biểu hiện rõ tính chất phụ thuộc vào liều lượng [2].
Các cơ chế thần kinh này tiếp tục được củng cố trong một tổng quan khoa học năm 2012, chỉ ra rằng cam thảo ức chế enzym bảo vệ 11beta-HSD2 ở nhau thai, làm tăng nguy cơ phát sinh các vấn đề hành vi liên quan đến sự biến đổi hoạt động của trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) ở thế hệ sau [1]. Sự quá tải hormone căng thẳng truyền từ mẹ sang con trong giai đoạn bào thai được xem là nguyên nhân lập trình lại hệ thần kinh của đứa trẻ theo hướng tiêu cực [1], [2].
Tác động tiêu cực lên huyết áp thai phụ
Bên cạnh các nguy cơ đối với thai nhi, cam thảo còn tác động tiêu cực trực tiếp đến sức khỏe của người mẹ. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2019 tại Đan Mạch thực hiện trên 225 phụ nữ mang thai ở tuần thứ 10-16 cho thấy việc dùng cam thảo rất phổ biến, với 87,1% thai phụ báo cáo có sử dụng [6]. Đáng chú ý, tỷ lệ thai phụ dùng cam thảo thường xuyên là 38,2% và dùng hàng ngày là 7,1% [6].
Nghiên cứu đoàn hệ năm 2019 này đã nhấn mạnh một phát hiện lâm sàng rõ rệt: việc sử dụng cam thảo được phản ánh trực tiếp qua hiện tượng tăng huyết áp ở thai phụ [6]. Tác dụng phụ gây giữ muối, giữ nước và tăng huyết áp của cam thảo vốn xuất phát từ việc tích tụ hormone và kích thích các thụ thể mineralocorticoid [3]. Đối với phụ nữ mang thai, huyết áp cao là một dấu hiệu nguy hiểm có thể khởi phát biến chứng tiền sản giật, đe dọa tính mạng của cả mẹ và bé [3]. Nghiên cứu cũng lưu ý thêm rằng các tác dụng phụ của cam thảo thường xảy ra ở phụ nữ không mang thai nhiều hơn so với nam giới, chứng minh cơ địa nữ giới rất nhạy cảm với loại thảo mộc này [3].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Các bằng chứng khoa học hiện nay về rủi ro của cam thảo đều đến từ những nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu hoặc nghiên cứu bệnh - chứng có thiết kế phương pháp luận rõ ràng, đo lường được liều lượng hoạt chất tương đối cụ thể [4], [6], [2]. Sự nhất quán giữa cơ chế sinh học phân tử (ức chế enzym 11beta-HSD2) và các kết cục lâm sàng (sinh non, tăng huyết áp, rối loạn hành vi) mang lại độ tin cậy rất cao cho các khuyến cáo y khoa [4], [1], [2].
Tuy nhiên, người đọc cũng cần nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu nhất định. Nhiều nghiên cứu dịch tễ dựa trên việc hồi tưởng lượng tiêu thụ thông qua bảng câu hỏi tự điền, điều này có thể dẫn đến sai số nhớ lại [4], [6]. Ngoài ra, như một tổng quan y khoa năm 2019 đã lưu ý, các nghiên cứu xác định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa thảo dược và các biến cố bất lợi chu sinh nhìn chung vẫn còn gặp nhiều rào cản về cỡ mẫu hoặc sự thiếu hụt các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng vì lý do y đức trên phụ nữ mang thai [5]. Mặc dù vậy, với những nguy cơ tiềm ẩn đã được chứng minh rõ rệt ở mức liều cao, việc phòng ngừa rủi ro là nguyên tắc tối thượng trong chăm sóc thai kỳ [4], [2].
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược giải nhiệt
Nhiều người lầm tưởng rằng một vài lát cam thảo nấu trong nồi nước mát thì lượng hoạt chất rất nhỏ, không thể gây ảnh hưởng đến thai nhi. Sự thật là hoạt chất glycyrrhizin có độ ngọt gấp hàng chục lần đường kính và tích lũy dần trong cơ thể nếu dùng đều đặn. Ngưỡng tiêu thụ 500 mg glycyrrhizin mỗi tuần - mức bắt đầu ghi nhận sự gia tăng gấp đôi nguy cơ sinh non và tổn thương phát triển thần kinh - hoàn toàn có thể bị vượt qua nếu thai phụ uống nước mát cam thảo hàng ngày [4], [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng các loại trà thảo mộc đóng túi lọc hoặc nước sâm ngoài hàng quán đều an toàn vì bán đại trà. Trên thực tế, nhiều sản phẩm không công bố rõ tỷ lệ phần trăm cam thảo, khiến mẹ bầu không thể kiểm soát được lượng hoạt chất mình nạp vào [5], [6]. Việc nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên chỉ bổ sung dưỡng chất mà không có tác dụng phụ là một suy nghĩ sai lầm cần phải loại bỏ hoàn toàn trong thai kỳ [5], [6].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ đều được khuyến cáo không nên sử dụng trà cam thảo hay bất kỳ chế phẩm nào từ rễ cam thảo [4], [3]. Nguyên tắc này cần được thực hiện nghiêm ngặt hơn nữa ở những nhóm đối tượng có nguy cơ cao sau:
- Phụ nữ có tiền sử dọa sinh non, sinh non ở lần mang thai trước hoặc có cổ tử cung ngắn [4].
- Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp thai kỳ, tăng huyết áp mạn tính hoặc có nguy cơ cao bị tiền sản giật [3], [6].
- Thai phụ có các dấu hiệu giữ nước, phù nề nặng hoặc có bệnh lý về thận, tim mạch [3].
- Phụ nữ đang trải qua tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài, bởi cam thảo làm tăng sự phơi nhiễm glucocorticoid lên thai nhi [1], [2].
Giải pháp thay thế an toàn để thanh nhiệt cho thai phụ
Thay vì sử dụng trà cam thảo hay các bài thuốc giải nhiệt phức tạp, thai phụ nên lựa chọn các phương pháp thanh lọc cơ thể an toàn, lành mạnh và đã được chứng minh hiệu quả:
- Uống đủ lượng nước lọc hàng ngày (khoảng 2 đến 2,5 lít) để hỗ trợ quá trình trao đổi chất và làm mát cơ thể tự nhiên.
- Sử dụng các loại trái cây tươi mọng nước, giàu vitamin và khoáng chất tự nhiên như cam, dưa chuột, dưa hấu với lượng vừa phải.
- Nếu muốn dùng các loại nước mát, có thể nấu nước đậu đen rang, nước râu ngô loãng hoặc nước lá tía tô tự nhiên ở lượng vừa phải, tuyệt đối không cho thêm cam thảo để tạo ngọt.
- Đọc kỹ nhãn mác của các loại trà thảo mộc túi lọc, viên ngậm ho, kẹo thảo mộc hoặc các loại nước sâm giải khát đóng chai để đảm bảo sản phẩm hoàn toàn không chứa thành phần rễ cam thảo (Licorice Root) hay glycyrrhizin [6].
Phụ nữ mang thai cần hiểu rằng "tự nhiên" không đồng nghĩa với "vô hại", đặc biệt là với các loại dược liệu có tính sinh học cao như cam thảo. Việc phòng ngừa sinh non và bảo vệ sự phát triển trí tuệ trọn vẹn cho con bắt đầu từ những thói quen ăn uống cẩn trọng hàng ngày. Trước khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay sản phẩm bổ sung nào trong thai kỳ, thai phụ luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé [5], [6].
