Ngậm cam thảo trị rát họng: Chiết xuất hay rễ khô tốt hơn?

Cơn rát họng phiền toái và thói quen ngậm cam thảo của người Việt

Thời tiết thay đổi thất thường hoặc việc nói nhiều, tiếp xúc với khói bụi rất dễ khiến cổ họng bạn bị khô rát, ngứa ngáy và đau khi nuốt. Theo các thống kê y khoa, phần lớn các trường hợp đau họng cấp ở người lớn là do nhiễm vi rút đường hô hấp trên, chiếm tới 80% trường hợp, trong khi nguyên nhân do vi khuẩn chỉ chiếm từ 5% đến 15% ^[1]. Khi bị đau rát họng do kích ứng hoặc vi rút thông thường, việc lạm dụng kháng sinh là không cần thiết, thay vào đó nhiều người tìm đến các biện pháp làm dịu tự nhiên.

Trong dân gian, ngậm một lát rễ cam thảo khô hoặc nhấp một ngụm trà cam thảo là mẹo quen thuộc được truyền qua nhiều thế hệ. Vị ngọt thanh đặc trưng cùng cảm giác the mát đọng lại ở cuống họng mang lại sự dễ chịu gần như tức thì. Ngày nay, bên cạnh rễ cây khô truyền thống, thị trường xuất hiện rất nhiều chế phẩm hiện đại như viên ngậm chiết xuất cam thảo, siro hay xịt họng thảo dược. Điều này khiến không ít người băn khoăn: liệu dùng rễ cây nguyên bản hay các sản phẩm chiết xuất tinh chế sẽ mang lại hiệu quả bảo vệ họng tốt hơn?

Cam thảo chiết xuất hay rễ khô: Lựa chọn nào tối ưu cho niêm mạc họng?

Để trả lời câu hỏi dạng dùng nào tốt hơn, chúng ta cần xem xét mục tiêu chính khi làm dịu cơn đau họng: đó là mức độ bọc phủ và thời gian hoạt chất tiếp xúc trực tiếp tại vùng niêm mạc bị tổn thương.

Về mặt lý thuyết bào chế và ứng dụng thực tế, dạng chiết xuất (như viên ngậm, dung dịch súc họng hoặc xịt) thường chiếm ưu thế rõ rệt so với rễ khô thô. Rễ cam thảo khô có cấu trúc xơ gỗ cứng, khi ngậm trực tiếp trong miệng đòi hỏi tuyến nước bọt phải tiết ra liên tục để hòa tan dần một lượng rất nhỏ hoạt chất. Sự giải phóng hoạt chất từ rễ thô diễn ra chậm, nồng độ không đồng đều và phụ thuộc nhiều vào lượng nước bọt của từng người. Ngược lại, các chế phẩm chiết xuất đã được tinh chế và chuẩn hóa hàm lượng, giúp hoạt chất chống viêm hòa tan nhanh chóng và phân tán đều khắp khoang miệng.

Bên cạnh đó, xét về khả năng bọc phủ bề mặt, dạng chiết xuất lỏng hoặc viên ngậm ngậm tan chậm tạo ra một lớp màng bảo vệ đồng nhất bao trùm các tế bào niêm mạc hầu họng. Lớp màng này giúp che chở các thụ thể thần kinh đang bị kích thích, giảm ma sát khi nuốt nước bọt hay thức ăn. Rễ khô khi ngậm có thể cọ xát cơ học vào niêm mạc đang viêm đỏ, đôi khi gây khó chịu thêm nếu người dùng vô tình nhai vụn các thớ gỗ sắc nhọn. Do đó, xét về hiệu quả bọc phủ và tính tiện dụng, dạng chiết xuất đem lại trải nghiệm vượt trội hơn.

Cơ chế tác động: Khả năng bọc phủ và chống viêm tại chỗ của cam thảo

Cam thảo, có tên khoa học là Glycyrrhiza glabra, từ lâu đã được y học đánh giá cao nhờ chứa các thành phần hoạt tính sinh học có khả năng chống viêm tự nhiên ^[2]. Khi cổ họng bị tổn thương, lớp niêm mạc bảo vệ bề mặt bị trợt loét hoặc sưng huyết, dẫn đến các triệu chứng đau rát và khó nuốt ^[3].

Cơ chế mang lại tác dụng làm dịu của cam thảo khi ngậm bao gồm hai tác động chính: tác động rào cản vật lý và hoạt tính sinh học tại chỗ. Về mặt vật lý, chất nhầy tự nhiên và độ sánh của dung dịch cam thảo hoạt động như một lớp keo sinh học mỏng nhẹ trải đều lên vòm họng. Lớp rào cản này bảo vệ vùng mô đang tổn thương khỏi các tác nhân kích thích bên ngoài như không khí khô lạnh, dịch tiết acid dạ dày trào ngược hoặc bụi bẩn. Đồng thời, việc ngậm kích thích tiết nước bọt tự nhiên, giúp rửa trôi các chất trung gian gây viêm ứ đọng tại chỗ.

Về mặt sinh học, các hoạt chất chống viêm trong rễ cam thảo sau khi được giải phóng sẽ tiếp xúc trực tiếp với các tế bào biểu mô hầu họng ^[2]. Sự hấp thu tại chỗ này không phụ thuộc vào việc hoạt chất phải đi qua đường tiêu hóa rồi mới ngấm vào máu, từ đó mang lại tác dụng ức chế phản ứng viêm nhanh chóng ngay tại ổ tổn thương. Điều này giải thích vì sao việc ngậm hoặc súc họng bằng cam thảo lại mang đến cảm giác dịu êm rõ rệt hơn nhiều so với việc uống viên nang nuốt thẳng vào dạ dày.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả ngậm và súc họng cam thảo?

Mặc dù cam thảo được sử dụng hàng trăm năm trong y học cổ truyền, các bằng chứng khoa học hiện đại thông qua thử nghiệm lâm sàng đối chứng mới là thước đo chính xác nhất cho hiệu quả của loại dược liệu này.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis) công bố năm 2019 đã làm sáng tỏ hiệu quả của việc ứng dụng cam thảo dùng tại chỗ trong việc bảo vệ đường hô hấp ^[2]. Nghiên cứu này tập trung vào tình trạng đau họng sau phẫu thuật – một biến chứng rất phổ biến và gây nhiều khó chịu cho người bệnh do quá trình đặt ống nội khí quản gây tổn thương, viêm niêm mạc họng ^[2].

Các nhà khoa học đã tiến hành rà soát kỹ lưỡng các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín toàn cầu bao gồm PubMed, EMBASE, Web of Science, Scopus và Cochrane Central Register of Controlled Trials tính đến ngày 21/4/2018 ^[2]. Tiêu chuẩn lựa chọn là tất cả các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đánh giá hiệu quả và độ an toàn của cam thảo dùng tại chỗ ở người lớn trải qua phẫu thuật chương trình có gây mê toàn thân ^[2].

Kết quả tổng hợp từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 609 bệnh nhân tham gia đã ghi nhận những con số vô cùng ấn tượng ^[2]. So với nhóm đối chứng không sử dụng thuốc giảm đau, việc sử dụng cam thảo tại chỗ (thường ở dạng dung dịch súc họng hoặc bôi niêm mạc trước khi đặt ống) giúp giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện đau họng sau mổ, với tỷ số nguy cơ (Risk Ratio - RR) đạt 0,44 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,28 đến 0,69; chỉ số P < 0,001) ^[2]. Điều này đồng nghĩa với việc cam thảo tại chỗ giúp giảm hơn một nửa nguy cơ bị viêm rát họng.

Không chỉ giảm tỷ lệ mắc, mức độ nghiêm trọng của cảm giác đau rát họng tại thời điểm 24 giờ sau phẫu thuật hoặc sau khi rút ống nội khí quản cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng cam thảo, với chênh lệch trung bình chuẩn (SMD) là -0,69 (khoảng tin cậy 95% CI: -0,96 đến -0,43; P < 0,001) ^[2]. Đáng chú ý, trong 4 thử nghiệm có theo dõi biến cố bất lợi, không có tác dụng phụ đáng kể nào liên quan đến việc dùng cam thảo tại chỗ được ghi nhận ^[2]. Phân tích tuần tự thử nghiệm (TSA) cũng đã tái khẳng định rằng lượng bằng chứng hiện tại là hoàn toàn đầy đủ và vững chắc để chứng minh hiệu quả giảm đau họng của cam thảo ^[2].

Ưu điểm và giới hạn của các bằng chứng lâm sàng hiện nay

Nghiên cứu phân tích gộp năm 2019 nói trên cung cấp cơ sở khoa học rất vững chắc khẳng định cam thảo có khả năng giảm viêm và bảo vệ niêm mạc họng vượt trội khi dùng tại chỗ ^[2]. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy các hoạt chất trong cam thảo thực sự phát huy tác dụng tốt khi tiếp xúc trực tiếp trên bề mặt biểu mô đang có nguy cơ tổn thương.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu hiện có. Đối tượng trong các nghiên cứu trên là bệnh nhân bị tổn thương cơ học do đặt nội khí quản trong môi trường bệnh viện ^[2]. Trong đời sống hằng ngày, hầu hết các cơn đau họng cấp lại xuất phát từ nguyên nhân cảm nhiễm vi rút đường hô hấp trên ^[1]. Mặc dù phản ứng viêm và tổn thương niêm mạc có nhiều điểm tương đồng, chúng ta vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn đánh giá trực tiếp hiệu quả của cam thảo trên bệnh nhân viêm họng cấp thông thường trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng chủ yếu sử dụng các dạng dung dịch chuẩn hóa của cam thảo dùng tại chỗ ^[2]. Hiện tại chưa có nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên nào so sánh đối đầu trực tiếp giữa việc ngậm một lát rễ cam thảo khô tự nhiên và một viên ngậm chiết xuất chuẩn hóa. Sự khác biệt về hiệu quả giữa hai dạng này chủ yếu được suy luận từ nguyên lý dược lý học về tốc độ giải phóng hoạt chất và diện tích tiếp xúc niêm mạc.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cam thảo trị đau rát họng

Nhiều người lầm tưởng rằng cam thảo là thảo dược hoàn toàn lành tính nên có thể ngậm bao nhiêu tùy thích suốt cả ngày. Thực tế, mặc dù các nghiên cứu dùng tại chỗ ngắn hạn không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể ^[2], việc lạm dụng cam thảo đường toàn thân với liều lượng cao và kéo dài có thể gây giữ nước, hạ kali máu và làm tăng huyết áp do hoạt chất glycyrrhizin tác động lên hormone tuyến thượng thận.

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ ngậm rễ cây khô nguyên chất thì mới "thật", không bị pha tạp hóa chất nên sẽ tốt hơn dạng chiết xuất. Như đã phân tích, rễ khô chứa phần lớn là chất xơ không hòa tan, lượng hoạt chất phóng thích khi ngậm chỉ đạt một tỷ lệ nhỏ. Nếu rễ khô bảo quản không đúng cách còn dễ bị ẩm mốc, tích tụ bụi bẩn hoặc dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, khi ngậm trực tiếp vào cổ họng đang tổn thương có thể làm tăng nguy cơ bội nhiễm.

Ngoài ra, không ít người tin rằng cam thảo có thể thay thế thuốc kháng sinh để "tiêu diệt tận gốc" vi khuẩn gây viêm họng. Cần nhớ rằng, phần lớn đau họng cấp là do vi rút ^[1], và cam thảo đóng vai trò hỗ trợ giảm viêm, làm dịu triệu chứng cục bộ ^[2]. Cam thảo không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chuyên sâu nếu bạn bị viêm họng do vi khuẩn liên cầu nhóm A hoặc khi có dấu hiệu nhiễm trùng nặng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cam thảo?

Mặc dù việc ngậm tại chỗ ít hấp thu toàn thân hơn so với việc uống lượng lớn trà cam thảo đặc, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng:

Người mắc bệnh tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch: Hoạt chất trong cam thảo có thể gây giữ muối natri và đào thải kali nếu tích lũy liều lượng đáng kể trong cơ thể. Những người đang kiểm soát huyết áp nên tham khảo ý kiến bác sĩ và tránh lạm dụng nhiều viên ngậm cam thảo liên tục trong ngày.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Đây là nhóm đối tượng nhạy cảm cần hạn chế tối đa các thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh trừ khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản.

Người có bệnh lý về gan, thận hoặc người đang dùng thuốc lợi tiểu: Sự tương tác giữa các thành phần trong cam thảo với thuốc điều trị có thể làm thay đổi nồng độ điện giải trong máu, gây mệt mỏi, rối loạn nhịp tim hoặc yếu cơ.

Khi bị đau rát họng kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, nuốt nghẹn nghiêm trọng, nổi hạch cổ sưng to hoặc triệu chứng kéo dài trên 5 ngày không đỡ, người bệnh tuyệt đối không nên tự điều trị tại nhà bằng cam thảo mà cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.

Hướng dẫn sử dụng cam thảo đúng cách và an toàn tại nhà

Để phát huy tối đa lợi ích làm dịu cổ họng của cam thảo mà vẫn đảm bảo tính an toàn, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

Ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa: Thay vì ngậm rễ khô cứng, bạn nên lựa chọn viên ngậm thảo dược chứa chiết xuất cam thảo từ các nhà sản xuất dược phẩm uy tín. Dạng viên ngậm này giúp giải phóng hoạt chất từ từ, tạo lớp màng bọc phủ đồng đều niêm mạc họng mà không gây cọ xát cơ học.

Cách dùng dạng súc họng từ nước hãm cam thảo: Nếu muốn sử dụng rễ cam thảo khô, cách tốt nhất là hãm một lượng nhỏ (khoảng 3 - 5g rễ khô thái lát đã rửa sạch) với nước sôi trong 10 - 15 phút. Dùng nước này để súc miệng và khò sâu vùng hầu họng trong 30 - 60 giây rồi nhổ đi, tương tự như các phương pháp dùng tại chỗ trong nghiên cứu lâm sàng ^[2]. Cách làm này giúp niêm mạc tiếp xúc tối đa với hoạt chất mà giảm thiểu lượng hấp thu vào tuần hoàn chung.

Thời điểm và liều lượng sử dụng: Nên ngậm hoặc súc họng sau các bữa ăn và trước khi đi ngủ để lớp hoạt chất có thể lưu lại trên bề mặt niêm mạc lâu nhất có thể, tránh uống nước ngay sau khi ngậm. Chỉ nên sử dụng trong đợt ngắn từ 3 đến 5 ngày để hỗ trợ vượt qua giai đoạn rát họng cấp tính.

Tóm lại, cam thảo là một giải pháp tự nhiên hữu hiệu giúp giảm tỷ lệ và mức độ đau rát họng nhờ tác động chống viêm tại chỗ đã được khoa học ghi nhận ^[2]. Việc ưu tiên các chế phẩm chiết xuất hoặc nước súc họng sẽ đem lại hiệu quả bọc phủ niêm mạc tối ưu hơn so với việc ngậm rễ thô ráp, giúp bạn tìm lại cảm giác dễ chịu cho cổ họng một cách an toàn và nhẹ nhàng.