Cam thảo có giúp cải thiện tình trạng kiệt sức và căng thẳng mạn tính?

Áp lực công việc kéo dài cùng nhịp sống bận rộn khiến nhiều người rơi vào trạng thái mệt mỏi rã rời, uể oải và kiệt sức mạn tính. Trước tình trạng này, không ít người tìm đến các loại thảo dược truyền thống, trong đó rễ cam thảo thường được truyền tai như một phương thuốc tự nhiên giúp bồi bổ cơ thể, lấy lại sinh lực và chống lại căng thẳng.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ sinh hóa học, việc dùng cam thảo để đối phó với căng thẳng không phải là một giải pháp bồi bổ vô hại, mà là sự can thiệp trực tiếp vào con đường chuyển hóa nội tiết tố. Mặc dù cam thảo có khả năng làm tăng mức độ hoạt động của hormone cortisol – loại hormone chịu trách nhiệm chính trong đáp ứng stress – nhưng cơ chế này tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng như tăng huyết áp và rối loạn điện giải.

Kiệt sức kéo dài và lời đồn về rễ cam thảo

Trong đời sống hiện đại, khái niệm kiệt sức do căng thẳng kéo dài thường gắn liền với sự suy giảm khả năng ứng phó của hệ thống nội tiết, đặc biệt là trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA). Khi đối mặt với áp lực, cơ thể người bình thường sẽ tiết ra cortisol nhằm điều chỉnh huyết áp, chuyển hóa năng lượng và kiểm soát phản ứng viêm. Ở những người mệt mỏi kinh niên, có một niềm tin phổ biến rằng tuyến thượng thận của họ đã bị "vắt kiệt" và cần được bù đắp hormone.

Từ niềm tin đó, rễ cam thảo được đồn thổi như một liệu pháp phục hồi tuyến thượng thận thần kỳ. Nhiều người tin rằng uống trà cam thảo hoặc dùng chiết xuất từ rễ cây này hàng ngày sẽ giúp tinh thần tỉnh táo, tăng cường sức chịu đựng và đánh tan mệt mỏi. Dù vậy, phần lớn các lời khuyên lan truyền trên mạng xã hội đều bỏ qua cách thức mà các hoạt chất trong cam thảo thực sự tác động lên cơ thể.

Thực tế, rễ cam thảo không kích thích tuyến thượng thận sản sinh thêm cortisol một cách tự nhiên theo nhu cầu của cơ thể. Thay vào đó, nó ngăn chặn quá trình bất hoạt và đào thải loại hormone này. Việc giữ lại cortisol nhân tạo trong cơ thể mà không có sự kiểm soát chặt chẽ có thể dẫn đến hàng loạt hệ lụy nguy hiểm đối với hệ tuần hoàn và chuyển hóa.

Cơ chế chuyển hóa cortisol: Vai trò của hai loại enzyme 11beta-HSD

Để hiểu được tác động của cam thảo, cần nhìn vào cách cơ thể điều hòa cortisol ở cấp độ tế bào thông qua nhóm enzyme 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase (11beta-HSD). Nhóm enzyme này điều hòa hoạt động của glucocorticoid bằng cách xúc tác cho quá trình chuyển đổi qua lại giữa cortisol hoạt động và cortisone bất hoạt tại các mô đích của glucocorticoid và mineralocorticoid ^[1]. Nhóm enzyme này tồn tại dưới hai dạng đồng phân riêng biệt là 11beta-HSD1 và 11beta-HSD2 ^[1].

Đồng phân thứ nhất, 11beta-HSD1, phân bố rộng rãi trong cơ thể, sử dụng NADP+/NADPH làm đồng yếu tố và góp phần gây ra hội chứng chuyển hóa cùng các tình trạng liên quan bằng cách làm tăng nồng độ cortisol ^[1]. Ở cấp độ nội bào, 11beta-HSD1 chịu trách nhiệm chuyển đổi cortisone dạng bất hoạt trở lại thành cortisol dạng hoạt tính ^[2]. Các nhà khoa học đã ghi nhận sự gia tăng biểu hiện của enzyme này trong các bệnh lý viêm mạn tính như viêm nha chu mạn, bệnh viêm ruột và viêm khớp dạng thấp ^[2]. Căng thẳng mạn tính cũng được biết là có mối liên hệ mật thiết với sự kích hoạt đồng thời của trục HPA ^[2].

Ngược lại hoàn toàn với đồng phân thứ nhất, enzyme 11beta-HSD2 đóng vai trò như một bộ máy bảo vệ và "tắt tín hiệu" của cortisol. Enzyme 11beta-HSD2 là một oxidase phụ thuộc NAD+, có chức năng chuyển đổi cortisol dạng hoạt động thành cortisone dạng bất hoạt nhằm hạ thấp nồng độ glucocorticoid hoạt tính ^[1]. Enzyme này thực hiện việc chuyển đổi các 11beta-hydroxyglucocorticoid hoạt tính thành dạng 11-keto bất hoạt của chúng, từ đó tinh chỉnh sự kích hoạt của các thụ thể mineralocorticoid và glucocorticoid ^[3].

Vị trí biểu hiện của 11beta-HSD2 rất đặc thù, tập trung tại các mô đích của mineralocorticoid như ống lượn xa và ống góp vỏ thận, đoạn xa của ruột kết, đồng thời có mặt tại nhau thai để làm hàng rào ngăn glucocorticoid từ mẹ truyền sang thai nhi ^[3]. Hoạt động của 11beta-HSD2 tại thận có ý nghĩa sống còn trong việc ngăn chặn cortisol tiếp cận và kích hoạt các thụ thể mineralocorticoid ^[4].

Cam thảo can thiệp vào hormone cortisol như thế nào?

Bình thường, thụ thể mineralocorticoid tại thận có ái lực như nhau đối với aldosterone và cortisol. Do nồng độ cortisol lưu hành trong máu cao hơn nhiều so với aldosterone, cơ thể bắt buộc phải dựa vào enzyme 11beta-HSD2 tại tế bào thận để chuyển hóa nhanh chóng cortisol thành cortisone bất hoạt trước khi nó kịp gắn vào thụ thể. Khi rào chắn này hoạt động tốt, cortisol sẽ không thể chiếm giữ thụ thể mineralocorticoid ^[4].

Mấu chốt của vấn đề nằm ở chỗ các thành phần hoạt chất trong rễ cam thảo chính là những chất ức chế môi trường mạnh mẽ đối với enzyme 11beta-HSD2 ^[1]. Khi một người tiêu thụ cam thảo, các hợp chất này sẽ khóa chặt hoạt tính của 11beta-HSD2 tại thận ^[4]. Kết quả là quá trình phân giải cortisol thành cortisone bị đình trệ nghiêm trọng, khiến cortisol dạng hoạt tính bị ứ đọng lại cục bộ tại các mô đích ^[1].

Sự tích tụ nồng độ cortisol cục bộ này cho phép cortisol tự do tiếp cận và kích hoạt mạnh mẽ các thụ thể mineralocorticoid ở thận ^[4]. Về mặt sinh học, cortisol lúc này bắt chước tác động của aldosterone, kích hoạt quá trình tái hấp thu natri và tăng đào thải kali qua đường nước tiểu. Hiện tượng này dẫn tới một hội chứng bệnh lý nguy hiểm được gọi là hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến (AME) ^[4]. Hậu quả trực tiếp của tình trạng này là hạ kali máu và làm gia tăng huyết áp ^[4].

Như vậy, cảm giác "tăng năng lượng" hay "bớt mệt mỏi" mà một số người cảm nhận sau khi dùng cam thảo thực chất bắt nguồn từ việc nồng độ cortisol hoạt tính bị giữ ở mức cao một cách nhân tạo do enzyme phân giải của nó đã bị vô hiệu hóa. Đây hoàn toàn không phải là sự phục hồi sinh lý tự nhiên của cơ thể trước áp lực hay căng thẳng.

Các công bố khoa học nói gì về nguy cơ ức chế enzyme?

Nhiều nghiên cứu y sinh học đã phân tích chuyên sâu về cơ chế chuyển hóa này và đưa ra những cảnh báo rõ ràng về tác động tiêu cực của các chất ức chế enzyme 11beta-HSD2.

Trong một bài tổng quan công bố năm 2011 về các chất ức chế enzyme trong môi trường, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc ức chế hoạt tính của 11beta-HSD2 nhìn chung rất có hại cho sức khỏe con người ^[1]. Tác giả nhấn mạnh rằng sự tích tụ nồng độ cortisol cục bộ do enzyme này bị phong tỏa không chỉ gây ra các triệu chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến mà còn có thể gây dị tật phát triển ở thai nhi và làm giảm nồng độ testosterone ở nam giới ^[1]. Đáng chú ý, các thành phần của cam thảo được xếp vào nhóm chất ức chế hàng đầu của enzyme này bên cạnh gossypol và các hóa chất công nghiệp như phthalate ^[1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2004 về mối liên quan giữa cortisol và bệnh cao huyết áp đã làm rõ hơn hệ quả trên thận ^[4]. Công trình này chỉ ra rằng sự sụt giảm hoạt tính của enzyme 11beta-HSD2 ở thận, dù do khiếm khuyết di truyền hay do hấp thụ sau khi tiêu thụ cam thảo, đều mở đường cho cortisol gắn vào thụ thể mineralocorticoid và dẫn đến bệnh tăng huyết áp kèm hạ kali máu ^[4]. Ngay cả ở những người có huyết áp bình thường, các nhà khoa học cũng chứng minh được mối liên hệ giữa việc huyết áp tăng lên khi ăn nhiều muối với sự sụt giảm nhẹ hoạt tính của 11beta-HSD2 tại thận ^[4].

Một tài liệu nghiên cứu chuyên sâu năm 2023 tập trung vào các phương pháp in vitro để đánh giá hoạt tính của 11beta-HSD2 cũng xác nhận rằng việc gián đoạn hoạt tính enzyme này do chất ức chế sẽ gây ra hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến, với đặc trưng là tăng natri máu, hạ kali máu và tăng huyết áp ^[3]. Công bố này ghi nhận hiện tượng tăng huyết áp thứ phát đã được quan sát thấy rõ ràng sau khi tiêu thụ một lượng quá mức cam thảo ^[3]. Bên cạnh đó, các thuốc diệt nấm nhóm azole như posaconazole và itraconazole cũng gây ra hiện tượng ức chế tương tự ^[3].

Tài liệu năm 2023 còn cảnh báo thêm về tác hại trong thai kỳ, khi sự ức chế 11beta-HSD2 khiến thai nhi bị phơi nhiễm quá mức với cortisol, gây ra các biến chứng thần kinh như giảm chỉ số thông minh, tăng nguy cơ rối loạn tăng động giảm chú ý và tái lập trình chuyển hóa làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch - chuyển hóa khi trưởng thành ^[3]. Mặt khác, nghiên cứu năm 2016 về 11beta-HSD1 cho thấy sự gia tăng tỷ lệ giữa 11beta-HSD1 so với 11beta-HSD2 có liên quan tới các tình trạng viêm mạn tính và chuyển hóa mà không phụ thuộc vào chỉ số khối cơ thể ^[2].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng cam thảo giảm stress

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem cam thảo như một loại thảo mộc "thuần lành tính", có thể uống thay trà mỗi ngày để an thần và giải tỏa kiệt sức. Nhiều người cho rằng thảo dược từ thiên nhiên thì không có tác dụng phụ độc hại như tân dược. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất trong cam thảo hoạt động như một chất ức chế dược lý thực sự đối với enzyme của con người ^[1], ^[3]. Việc tự ý uống trà cam thảo đậm đặc hoặc sử dụng các viên uống bổ sung chứa rễ cam thảo liên tục có thể đẩy nồng độ cortisol tại mô thận lên mức nguy hiểm.

Một quan niệm sai lầm khác là đánh đồng việc "tăng hormone cortisol" với việc "chữa lành kiệt sức". Cortisol đúng là hormone giúp cơ thể phản ứng với căng thẳng cấp tính, nhưng sự phơi nhiễm cortisol kéo dài hoặc mất cân bằng do ức chế enzyme phân giải lại dẫn đến hệ lụy ngược lại. Tăng cortisol kéo dài gắn liền với sự khởi phát của tăng huyết áp và hội chứng chuyển hóa ^[1], ^[4]. Tình trạng tăng cortisol độc lập cũng liên quan đến các phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể ^[2].

Hơn nữa, người dùng thường nhầm lẫn giữa cảm giác hồi hộp, huyết áp tăng do giữ muối nước với dấu hiệu cơ thể "khỏe khoắn trở lại". Việc giữ natri và đào thải kali có thể gây ra cảm giác đánh trống ngực, yếu cơ, chuột rút, những triệu chứng vốn rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với tình trạng căng thẳng thần kinh thông thường ^[3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với cam thảo

Do đặc tính ức chế enzyme 11beta-HSD2 và làm rối loạn chuyển hóa cortisol, việc sử dụng các sản phẩm từ rễ cam thảo đòi hỏi sự cảnh giác cao độ ở nhiều nhóm người:

• Người có tiền sử tăng huyết áp và bệnh tim mạch: Nhóm đối tượng này có nguy cơ gặp biến cố tim mạch nghiêm trọng khi tiêu thụ cam thảo do hiện tượng tăng huyết áp thứ phát và tăng giữ natri ^[3]. Sự quá tải thể tích tuần hoàn và co thắt mạch có thể làm trầm trọng thêm tình trạng huyết áp cao sẵn có ^[4].
• Người có nguy cơ rối loạn điện giải hoặc đang bị hạ kali máu: Hoạt tính ức chế 11beta-HSD2 của cam thảo kích hoạt thụ thể tại thận làm thất thoát kali qua nước tiểu, dẫn tới hạ kali máu ^[4], ^[3]. Thiếu hụt kali có thể gây loạn nhịp tim và suy yếu cơ bắp.
• Phụ nữ đang mang thai: Đây là đối tượng tuyệt đối không nên dùng các sản phẩm cam thảo chứa hoạt chất ức chế enzyme. Enzyme 11beta-HSD2 ở nhau thai đóng vai trò là hàng rào bảo vệ thai nhi khỏi lượng glucocorticoid từ người mẹ ^[3]. Nếu enzyme này bị ức chế, thai nhi phơi nhiễm với cortisol liều cao có thể bị khiếm khuyết phát triển, giảm chỉ số thông minh, tăng nguy cơ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý và tăng nguy cơ bệnh tim mạch chuyển hóa khi lớn lên ^[3].
• Nam giới có vấn đề về sinh sản: Nghiên cứu đã lưu ý rằng việc ức chế 11beta-HSD2 có thể dẫn đến việc suy giảm nồng độ testosterone ở nam giới ^[1].
• Người đang điều trị bằng các loại thuốc kháng nấm: Cần hết sức thận trọng khi kết hợp cam thảo với các thuốc azole như posaconazole hoặc itraconazole, vì các thuốc này cũng đã được xác định là gây ức chế 11beta-HSD2 và dẫn đến tăng huyết áp thứ phát ^[3].

Lời khuyên an toàn và cách đối phó với căng thẳng mạn tính

Đối với những người muốn sử dụng cam thảo vì hương vị thơm ngọt trong ẩm thực, nguyên tắc quan trọng nhất là tính điều độ và ngắt quãng. Cam thảo chỉ nên xuất hiện như một thành phần gia vị phụ với lượng rất nhỏ trong các món ăn hoặc bài thuốc ngắn ngày theo chỉ định chặt chẽ của thầy thuốc. Tránh tuyệt đối thói quen đun nước rễ cam thảo uống hàng ngày thay nước lọc hoặc tự ý sử dụng các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất cam thảo hàm lượng cao trong thời gian dài.

Khi tìm kiếm giải pháp cho tình trạng kiệt sức và căng thẳng mạn tính, người dân nên tập trung vào việc phục hồi sinh lý tự nhiên thay vì can thiệp vào nồng độ hormone bằng thảo dược ức chế enzyme. Các biện pháp bền vững và an toàn bao gồm:

• Thiết lập lại chu kỳ ngủ - thức đều đặn: Giấc ngủ sâu và đủ giấc từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm là phương pháp tự nhiên hiệu quả nhất giúp trục HPA tái lập trạng thái cân bằng và điều hòa nhịp tiết cortisol tự nhiên.
• Dinh dưỡng lành mạnh: Bổ sung đa dạng các loại thực phẩm nguyên phần, rau xanh giàu khoáng chất để cung cấp đủ kali và magie cho cơ thể, đồng thời hạn chế các thực phẩm chế biến sẵn nhiều muối vì chế độ ăn nhiều muối có thể làm huyết áp tăng lên khi hoạt tính 11beta-HSD2 suy giảm nhẹ ^[4].
• Vận động thể chất vừa sức: Đi bộ, bơi lội, đạp xe hoặc tập yoga nhẹ nhàng giúp giải phóng endorphin, cải thiện tâm trạng mà không tạo thêm gánh nặng cho hệ nội tiết.
• Quản lý áp lực tâm lý: Áp dụng các kỹ thuật thở sâu, thiền định hoặc chia sẻ khó khăn với chuyên gia tâm lý khi căng thẳng vượt quá tầm kiểm soát.

Việc cải thiện kiệt sức và căng thẳng mạn tính đòi hỏi sự kiên nhẫn và điều chỉnh lối sống toàn diện. Sử dụng rễ cam thảo không thể thay thế cho chế độ nghỉ ngơi khoa học và tuyệt đối không thể xem là phương thuốc chữa căng thẳng an toàn. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào dài ngày, đặc biệt khi đang có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để tránh những rủi ro sức khỏe đáng tiếc.