Nhiều người Việt có thói quen hái lá cây mọc hoang quanh nhà giã nát đắp lên vùng má, cổ hoặc khớp khi bị sưng đau. Trong đó, dây quai bị thường được truyền miệng như phương thuốc lành tính giúp tiêu sưng, giảm nhiệt. Tuy nhiên, hành động tưởng như vô hại này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Việc giã đắp thảo mộc tươi trực tiếp lên da dễ gây viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc bội nhiễm vi khuẩn dẫn đến hoại tử mô. Hiện nay, y văn khoa học chưa ghi nhận bằng chứng chuẩn hóa chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả chữa bệnh của loại lá này trên người.

Cơ chế tổn thương da khi đắp lá tươi

Làn da hoạt động như lớp hàng rào bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường. Khi đắp dịch ép thực vật tươi, các phân tử hóa học lạ thẩm thấu qua lớp sừng, kích hoạt phản ứng miễn dịch cục bộ hoặc phá hủy trực tiếp màng tế bào. Hiện tượng viêm da tiếp xúc xảy ra do hai cơ chế: kích ứng trực tiếp từ độc chất hoặc dị ứng qua trung gian miễn dịch tế bào.

Các nghiên cứu da liễu chỉ ra rằng việc bôi đắp dị nguyên lạ kích thích tế bào lympho T và tế bào Langerhans tại biểu bì [1]. Khi nhận diện phân tử lạ, tế bào Langerhans bắt giữ kháng nguyên rồi di chuyển về hạch bạch huyết khu vực nhằm kích hoạt dòng thác phản ứng viêm [2]. Phản ứng này giải phóng các cytokine gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, dẫn tới hiện tượng ban đỏ, phù nề, đóng vảy và ngứa rát dữ dội [1].

Hơn nữa, bề mặt lá cây tươi luôn chứa bụi bẩn, ký sinh trùng, nấm mốc và vi khuẩn gram âm mang lipopolysaccharide (LPS) ở màng ngoài [2]. Khi giã nát đắp lên da, đặc biệt là vùng da tổn thương, các vi sinh vật xâm nhập sâu vào tổ chức dưới da gây nhiễm trùng lan tỏa, hình thành ổ áp xe hoặc viêm mô tế bào hoại tử.

Nghiên cứu nói gì về viêm da tiếp xúc khi dùng thuốc tại chỗ?

Mặc dù dây quai bị chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về độc tính qua da, các nghiên cứu y khoa về da liễu đã chứng minh việc bôi đắp chất lạ lên bề mặt da luôn tiềm ẩn tỷ lệ viêm da tiếp xúc đáng kể.

Một nghiên cứu năm 1979 đánh giá phác đồ bôi mechlorethamine điều trị vảy nến trên người cho thấy nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng xuất hiện với tỷ lệ rất cao [3]. Dù các nhà khoa học đã nỗ lực áp dụng lịch trình tạo dung nạp tại chỗ để giảm biến chứng, 7 trong số 10 bệnh nhân vẫn xuất hiện viêm da tiếp xúc sau khi hoàn thành liệu trình [3]. Tác giả kết luận việc bôi chất này ở dạng hiện tại không mang lại giá trị thực tế do độc tính kích ứng da quá lớn [3].

Cùng năm 1979, báo cáo ghi nhận hai trường hợp bị viêm da tiếp xúc nặng sau khi dùng thuốc mỡ nitroglycerin bôi ngoài da [4]. Thử nghiệm áp da (patch test) xác nhận phản ứng dị ứng bắt nguồn từ các hợp chất chứa nitroglycerin [4]. Tình trạng viêm da nặng đến mức cả hai người bệnh buộc phải ngừng dùng thuốc bôi [4]. Sau đó, việc bôi kem chứa corticosteroid hoạt lực mạnh một lần lên vùng da tổn thương mới giúp phòng ngừa hoặc giảm thiểu viêm da để tiếp tục điều trị [4].

Năm 1988, một báo cáo khác ghi nhận 3 trường hợp bị viêm da tiếp xúc dị ứng sau khi bôi chế phẩm etofenamate [5]. Khi làm xét nghiệm lẩy da với nồng độ etofenamate 1% và 10%, cả ba người đều cho kết quả dương tính [5]. Đáng chú ý, một bệnh nhân xuất hiện phản ứng viêm thứ phát ngay tại vị trí bôi thuốc ban đầu sau khi thử nghiệm [5]. Dù dị ứng với etofenamate được đánh giá là tương đối hiếm so với tần suất dùng rộng rãi [3, 5], tổn thương viêm da tiếp xúc dị ứng vẫn có thể bùng phát bất cứ lúc nào khi cơ thể tiếp xúc với chất lạ [6].

Về phương pháp xử trí tổn thương, một nghiên cứu lâm sàng mở năm 2009 trên 20 người trưởng thành (16 nữ, 4 nam) bị viêm da mi mắt dị ứng có phản ứng dương tính với ít nhất một dị nguyên tiếp xúc đã thử nghiệm thuốc mỡ tacrolimus 0,1% [1]. Đánh giá theo thang điểm 4 mức độ tại thời điểm 30 ngày cho thấy thuốc cải thiện đáng kể các triệu chứng ban đỏ, phù nề, bong vảy và lichen hóa (p < 0,001), dù tổn thương nứt nẻ chưa thay đổi nhiều [1]. Cảm giác bỏng rát và ngứa theo đánh giá của bệnh nhân cũng giảm rõ rệt sau 30 ngày (p = 0,004) [1].

Nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng khi da có tổn thương hở

Nhiều người lầm tưởng rằng đắp lá mát sẽ làm dịu vết thương, nhưng thực tế đắp thảo dược tươi lên vùng da trợt xước, lở loét làm tăng vọt nguy cơ nhiễm trùng. Một tài liệu y khoa năm 2009 nhấn mạnh những người có vết loét mạn tính ở chân đối mặt với nguy cơ viêm da tiếp xúc rất cao khi dùng các loại thuốc bôi hoặc chất sát trùng ngoài da [7].

Khi hàng rào bảo vệ tự nhiên bị rách vỡ, vi khuẩn gram âm có chứa lipopolysaccharide (LPS) từ môi trường hoặc lá cây xâm nhập trực tiếp [2]. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột năm 2022 cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với LPS bôi trên da làm thay đổi hoạt động thực bào của tế bào Langerhans và tế bào tua, đồng thời làm giảm quá trình di chuyển của tế bào da vào các hạch bạch huyết dẫn lưu [2]. Khi vi khuẩn xâm nhập vào mô hở mà không được vô trùng, hệ miễn dịch cục bộ bị quá tải, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi, gây nhiễm trùng huyết nguy kịch.

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người quan niệm dược liệu tự nhiên thì vô hại, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là nhận thức sai lầm phổ biến. Thực vật hoang dã chứa hàng trăm hợp chất hóa học chưa được tinh lọc, trong đó có nhựa cây, saponin, tanin hoặc tinh dầu đậm đặc có thể phá hủy cấu trúc màng lipid của da ngay khi tiếp xúc.

Bên cạnh đó, việc điều trị sai hướng bằng cách tự ý bôi thuốc chống viêm chứa glucocorticoid (corticoid) lên vùng da bị kích ứng do đắp lá cũng dẫn đến nhiều hệ lụy. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột cho thấy việc bôi dexamethasone liên tục kéo dài 3 tuần làm xuất hiện hiện tượng ngứa dội ngược sau khi dừng thuốc [8]. Dù sưng phù tai chuột giảm rõ rệt trong thời gian dùng thuốc, tình trạng sưng viêm tái phát nhanh chóng ngay khi ngắt dexamethasone [8]. Nồng độ mRNA của yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) tại vùng da điều trị tăng nhẹ và duy trì ở mức cao kể cả sau khi dừng glucocorticoid, khiến triệu chứng ngứa tăng vọt [8].

Bằng chứng hiện có cho thấy:

  • Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh dây quai bị tươi có khả năng điều trị khỏi bệnh quai bị hay các ổ viêm mô mềm.
  • Các dữ liệu da liễu hiện hữu chỉ ra nguy cơ kích ứng, dị ứng tiếp xúc luôn hiện diện khi bôi đắp bất kỳ hợp chất sinh học hay hóa học nào lên da [1, 2, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang có vết thương hở, vết loét, vùng da trầy xước: Da mất hàng rào bảo vệ, nguy cơ dị ứng tiếp xúc và nhiễm trùng mô mềm cực kỳ cao [7].
  • Trẻ em: Da trẻ mỏng, tính thấm cao, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên rất dễ bị bỏng rát, hoại tử da khi tiếp xúc với độc chất thực vật.
  • Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa: Dễ xuất hiện phản ứng quá mẫn với các protein lạ trong nhựa cây [7].
  • Người nghi ngờ mắc quai bị (viêm tuyến nước bọt mang tai): Đây là bệnh truyền nhiễm do virus, việc đắp lá bên ngoài hoàn toàn không tiêu diệt được virus trong tuyến nước bọt mà còn làm chậm trễ thời gian chẩn đoán y tế.

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi gặp chấn thương, sưng viêm

Khi xuất hiện triệu chứng sưng đau, nóng đỏ tại các vùng cơ thể, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực thay vì tự ý đắp lá thảo mộc tươi:

  • Vệ sinh sạch sẽ: Rửa nhẹ nhàng vùng da tổn thương bằng nước sạch hoặc dung dịch nước muối sinh lý 0,9%. Tuyệt đối không tự ý đắp các loại lá cây, thuốc bột tự chế lên bề mặt da.
  • Chườm lạnh an toàn: Dùng túi đá bọc qua khăn bông sạch chườm lên vùng sưng trong khoảng 15-20 phút mỗi lần để hỗ trợ co mạch, giảm phù nề tạm thời.
  • Ngừng ngay tác nhân nghi ngờ: Nếu đã lỡ đắp lá và thấy da nổi mẩn đỏ, ngứa rát, cần rửa sạch ngay lập tức và dừng hoàn toàn việc tiếp xúc với loại lá đó [7]. Việc tiếp tục bôi đắp có thể dẫn đến phản ứng viêm thứ phát nặng hơn [5].
  • Thăm khám chuyên khoa: Đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây sưng (do virus quai bị, viêm hạch, áp xe hay chấn thương) và kê đơn điều trị phù hợp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kem bôi chứa corticoid nồng độ cao để tránh hiện tượng bùng phát ngứa dội ngược [8].

Đắp lá dây quai bị là thói quen truyền miệng thiếu cơ sở khoa học, tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc và nhiễm trùng vết thương. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu sưng đau bất thường, người dân nên đi khám tại các cơ sở y tế để được điều trị đúng cách và an toàn.