Khi tắm biển, nhiều người có thói quen hái lá rau muống biển giã nát đắp lên vết sứa cắn để làm dịu da. Mẹo dân gian này được truyền tai rộng rãi tại các vùng ven biển Việt Nam như một phương pháp sơ cứu tại chỗ tiện lợi. Liệu phương pháp này có thực sự hiệu quả và được khoa học kiểm chứng hay không?

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất rau muống biển có khả năng ức chế nọc độc của một số loài sứa [1]. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá tươi ven biển để đắp trực tiếp lên da tổn thương vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm trùng và chưa có đủ bằng chứng lâm sàng tiêu chuẩn để khuyến cáo sử dụng thay thế các phác đồ y tế chuẩn [2].

Sứa cắn gây hại cho da như thế nào?

Khi tiếp xúc với da người, các tế bào thích ti của sứa phóng thích nọc độc qua hàng nghìn ống chích nhỏ li ti cắm sâu vào lớp biểu bì [3]. Nọc sứa cấu tạo từ các protein tạo lỗ màng tế bào, peptide độc thần kinh và các phân tử hoạt tính sinh học [3].

Những độc chất này gây phản ứng viêm tức thì, dẫn đến cảm giác đau rát dữ dội, mẩn đỏ, thậm chí gây phồng rộp và viêm da tiếp xúc [6, 7]. Các ống chích của sứa chứa thành phần collagen và chitin cổ xưa có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch bẩm sinh, miễn dịch thích ứng cũng như phản ứng quá mẫn tức thì hoặc muộn [3].

Phần lớn các trường hợp bị sứa cắn chỉ giới hạn ở mức độ phản ứng tại chỗ ngoài da [4]. Tuy vậy, một số loài sứa nguy hiểm có thể kích hoạt hội chứng Irukandji với biểu hiện đau cơ, tăng huyết áp, vã mồ hôi hoặc thậm chí gây ngừng tuần hoàn hô hấp chỉ sau vài phút tiếp xúc [2, 5].

Cơ chế tác động của chiết xuất rau muống biển

Rau muống biển (tên khoa học là Ipomoea pes-caprae (L.) R. Br.) từ lâu đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học nhờ khả năng kháng viêm tự nhiên. Trong các nghiên cứu sinh hóa, các nhà khoa học tập trung tìm hiểu xem các hoạt chất trong loài cây này tương tác với độc tố của sứa như thế nào.

Khi thử nghiệm ủ dịch chiết rau muống biển (ký hiệu IPA) với nọc sứa thô còn hoạt tính, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết này có tác dụng ức chế trực tiếp hoạt tính của nọc độc [1]. Độc tính từ nọc sứa thường phá hủy cấu trúc protein của mô và làm vỡ hồng cầu [1].

Dịch chiết lá giúp trung hòa hoạt tính phân giải protein và hoạt tính gây tan máu của nọc sứa [1]. Điều này giải thích tại sao trong y học cổ truyền, loài cây này được ghi nhận có hiệu quả đối với tình trạng viêm da do các loài sứa độc gây ra [1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

Năm 1991, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá khả năng trung hòa độc tính của dịch chiết rau muống biển (Ipomoea pes-caprae) đối với nhiều loại nọc sứa thô khác nhau [1]. Các nhà nghiên cứu tiến hành ủ dịch chiết IPA với các mẫu nọc sứa đang hoạt động để đo lường nồng độ ức chế.

Kết quả công bố năm 1991 cho thấy dịch chiết IPA ức chế hoạt động của tất cả các loại nọc sứa được đem ra thử nghiệm [1]. Giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với tác động phân giải protein dao động trong khoảng từ 0,3 đến 0,8 mg IPA trên mỗi mg nọc sứa [1].

Đáng chú ý, nồng độ IC50 cần thiết để trung hòa tác động gây tan hồng cầu của nọc sứa thậm chí còn thấp hơn khoảng 10 lần so với nồng độ ức chế tác động phân giải protein [1]. Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng các hoạt tính sinh học này của dịch chiết hỗ trợ cho những ghi nhận lâm sàng trước đó về hiệu quả điều trị viêm da do sứa cắn [1].

Tuy vậy, giới hạn rõ ràng của nghiên cứu này là toàn bộ quy trình được thực hiện bằng cách ủ dịch chiết tinh khiết với nọc trong ống nghiệm [1]. Nghiên cứu chưa mô phỏng được tình huống thực tế khi nọc độc đã tiêm sâu vào da người sống qua hàng nghìn vi ống chích [3].

Thử nghiệm lâm sàng thực tế nói gì?

Mặc dù có kết quả phòng thí nghiệm rất triển vọng, các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người lại vô cùng khan hiếm. Khi rà soát hệ thống các can thiệp y tế cho triệu chứng bị sứa cắn, các nhà khoa học đối mặt với bức tranh rất khác.

Năm 2013, một tổng quan hệ thống từ thư viện Cochrane đã tìm kiếm toàn diện dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu lớn bao gồm CENTRAL, MEDLINE, EMBASE và Web of Science từ năm 1899 đến tháng 10/2013 [2]. Tổng quan chỉ tìm thấy 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 435 người tham gia [2].

Trong số 7 thử nghiệm này, có 3 thử nghiệm tập trung vào loài sứa Physalia (sứa lửa/Bluebottle) [2]. Phân tích y văn quốc tế cho thấy các nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên đạt chuẩn chất lượng cao về việc đắp thảo dược như rau muống biển tại chỗ còn rất hạn chế và chưa đủ để đưa vào hướng dẫn điều trị chuẩn toàn cầu [2].

Trong khi đó, các bằng chứng lâm sàng hiện hành ưu tiên các biện pháp sơ cứu vật lý. Chẳng hạn, tài liệu y khoa năm 2015 chỉ ra rằng việc ngâm vùng da bị sứa cắn vào nước nóng ở mức chịu đựng được trong 20 phút được xem là can thiệp hiệu quả nhất để làm giảm cảm giác đau buốt do sứa Physalia [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau muống biển đắp vết thương

Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất thảo dược có tác dụng trong phòng thí nghiệm thì việc hái lá cây tươi ngoài bãi biển đắp lên da cũng mang lại kết quả tương tự. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì lá cây ngoài tự nhiên không phải là dịch chiết chuẩn hóa vô trùng [1].

Lá rau muống biển mọc sát mặt cát biển thường chứa nhiều bụi bẩn, vi khuẩn và ký sinh trùng. Khi đắp lá giã nát lên vùng da đã bị tổn thương rách vi thể do hàng vạn ngòi chích của sứa cắm vào, người bệnh đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng mô bào rất cao [3].

Thêm vào đó, việc dùng lực chà xát hoặc giã đắp thô bạo lên vết cắn có thể kích hoạt các tế bào thích ti chưa phóng độc tiếp tục phóng thích thêm nọc vào cơ thể [3]. Điều này làm tình trạng bỏng rát và hoại tử da trở nên trầm trọng hơn thay vì được làm dịu.

Một hiểu lầm khác là cho rằng rau muống biển có thể thay thế thuốc cấp cứu trong mọi trường hợp sứa cắn. Nghiên cứu độc học cho thấy nọc sứa có thể gây ngừng tim phổi trong vòng vài phút nếu trúng phải các loài cực độc như sứa hộp Chironex fleckeri [6]. Đắp lá hoàn toàn không thể ngăn chặn các biến chứng toàn thân nguy kịch này [6].

Ai nên thận trọng?

Mọi đối tượng khi bị sứa cắn đều không nên tùy tiện dùng lá cây hoang dại đắp trực tiếp lên vết thương hở. Đặc biệt, trẻ em và phụ nữ là những đối tượng dễ gặp phản ứng da nghiêm trọng khi tiếp xúc với sứa biển, cần được sơ cứu y tế cẩn trọng [4].

Tại một nghiên cứu ở bờ biển miền Nam nước Ý từ 2007 đến 2011 trên 1.733 người đến cấp cứu vì sứa cắn, đa số nạn nhân là trẻ em và phụ nữ [4]. Trong đó, khoảng 8,7% trường hợp xuất hiện biến chứng nguy hiểm, chủ yếu do phản ứng dị ứng [4].

Nghiên cứu tại miền Bắc Australia cũng ghi nhận 37% số ca bị sứa hộp Chironex fleckeri đốt là trẻ em [6]. Nhóm đối tượng này có diện tích cơ thể nhỏ, da mỏng và nhạy cảm nên tốc độ nọc độc ngấm vào máu rất nhanh, tuyệt đối không được trì hoãn đến bệnh viện để tìm lá cây đắp [6].

Những người có tiền sử dị ứng, người có vết thương diện rộng hoặc có biểu hiện khó thở, tim đập nhanh, đau cơ bụng lưng cần được đưa đi cấp cứu ngay lập tức [2]. Tuyệt đối không dùng các mẹo dân gian chưa chuẩn hóa cho người có cơ địa suy giảm miễn dịch hoặc bệnh nền mạn tính.

Cách xử trí đúng và áp dụng thực tế

Khi bị sứa cắn ngoài bãi biển, người dân cần tuân thủ các bước sơ cứu đã được y văn ghi nhận thay vì tự ý đắp rau muống biển tươi. Việc can thiệp nhanh và đúng phương pháp giúp hạn chế tối đa nọc độc phát tán [3].

Đầu tiên, cần đưa nạn nhân ra khỏi mặt nước ngay lập tức để phòng ngừa đuối nước do đau đớn bất ngờ [6]. Giữ nạn nhân bình tĩnh, hạn chế cử động vùng chi bị đốt để tránh kích hoạt ngòi chích phóng độc thêm [3].

Dùng nước biển sạch để rửa trôi xúc tu còn bám trên da; không dùng nước ngọt sinh hoạt hay cồn vì chênh lệch áp suất thẩm thấu có thể làm vỡ tế bào thích ti [3]. Đối với vết đốt của một số loài sứa như sứa Physalia, biện pháp ngâm vùng tổn thương trong nước nóng (nhiệt độ trong ngưỡng chịu đựng được) trong 20 phút đã được chứng minh giúp giảm đau hiệu quả [5].

Các trường hợp sưng đỏ, ngứa rát tại chỗ sau khi loại bỏ xúc tu có thể được bác sĩ chỉ định dùng thuốc bôi ngoài da chứa corticosteroid hoặc thuốc chống dị ứng để làm dịu phản ứng viêm [4]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu toàn thân nào, cần liên hệ cơ sở y tế gần nhất.

Việc ứng dụng rau muống biển trong y học hiện đại vẫn đang dừng ở mức tiềm năng dược liệu chiết xuất [1]. Người dân chỉ nên sử dụng các chế phẩm ngoài da đã được nghiên cứu, kiểm định độ tinh khiết và cấp phép bởi cơ quan y tế, thay vì tự bào chế tại bãi biển.

Khoa học ghi nhận dịch chiết rau muống biển có hoạt tính trung hòa nọc sứa nhất định trong phòng thí nghiệm [1]. Dù vậy, việc đắp lá tươi trực tiếp chưa được kiểm chứng lâm sàng và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn cao [2, 6]. Hãy ưu tiên các phương pháp sơ cứu chuẩn mực và tìm đến hỗ trợ y tế chuyên nghiệp khi cần thiết.