Nhiều người khi gặp các triệu chứng ngứa ngáy, mẩn đỏ ngoài da thường tìm đến những bài thuốc dân gian truyền miệng để tự điều trị tại nhà. Trong số đó, việc dùng tàm sa (phân tằm) đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương là phương pháp được không ít người truyền tai nhau. Tuy nhiên, hành động tự ý đắp dược liệu chưa qua tinh chế lên bề mặt da tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh tuyệt đối không nên tự ý đắp tàm sa sống lên vùng da đang ngứa hoặc có vết thương hở. Mặc dù các hợp chất tinh chiết từ phân tằm trong phòng thí nghiệm từng cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch trên động vật [1], việc đắp phân tằm thô lại đối mặt với nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng, kích ứng và nhiễm trùng nặng nề.

Tàm sa và cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học

Tàm sa thực chất là phân thải ra từ con tằm ăn lá dâu. Trong y học cổ truyền, vị thuốc này còn có tên gọi khác là tằm phẩn, thường được sơ chế bằng cách phơi khô, sao vàng để sắc uống hoặc phối hợp trong các bài thuốc bôi ngoài.

Về mặt sinh hóa, các nhà nghiên cứu quan tâm đến tàm sa nhờ các thành phần chuyển hóa từ lá dâu qua hệ tiêu hóa của tằm. Khi nghiên cứu chiết xuất tàm sa tinh khiết, các nhà khoa học nhận thấy một số hoạt chất có khả năng can thiệp vào chuỗi phản ứng viêm của tế bào miễn dịch [1].

Cụ thể, phản ứng viêm da dị ứng thường gắn liền với sự mất cân bằng giữa hai nhánh miễn dịch là tế bào T hỗ trợ týp 1 (Th1) và týp 2 (Th2) [1]. Khi nhánh Th2 hoạt động quá mức, cơ thể sẽ sản sinh ra các chất trung gian gây ngứa ngáy dữ dội, mẩn đỏ và phù nề [1]. Các chiết xuất tinh chế được kỳ vọng có thể giúp cân bằng lại hệ thống này để giảm phản ứng viêm [1].

Tuy nhiên, cơ chế tác động sinh học này chỉ được ghi nhận với dạng dịch chiết đã qua xử lý loại bỏ tạp chất trong điều kiện kiểm nghiệm nghiêm ngặt [1]. Điều này hoàn toàn khác biệt so với hành vi đắp nguyên liệu thô tự nhiên trực tiếp lên làn da con người.

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất phân tằm và nguy cơ thuốc bôi ngoài

Cho đến nay, các bằng chứng khoa học về việc dùng tàm sa trị viêm da vẫn còn rất sơ khai và chỉ giới hạn ở mức tiền lâm sàng [1].

Năm 2018, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát tác động của chiết xuất phân tằm (ký hiệu SDE) đối với bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm bị gây viêm da tiếp xúc bằng hóa chất trimellitic anhydride (TMA) [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành cả biện pháp bôi ngoài lẫn cho chuột uống chiết xuất SDE [1].

Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất SDE đã làm giảm đáng kể tình trạng tăng độ dày của tai chuột và giảm nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh [1]. Bên cạnh đó, mức độ các chất gây viêm gồm interleukin-1 beta (IL-1beta) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) cũng được ghi nhận sụt giảm rõ rệt [1].

Ở cấp độ tế bào, chiết xuất này làm suy giảm sự sản sinh cytokine IL-4 liên quan đến Th2 tại cả mô tai và hạch bạch huyết vùng, đồng thời thúc đẩy sản sinh cytokine IL-12 liên quan đến Th1 [1]. Các tác giả đi đến kết luận rằng chiết xuất phân tằm SDE cải thiện triệu chứng viêm da tiếp xúc dị ứng trên chuột nhờ điều hòa đáp ứng miễn dịch Th1/Th2, mở ra triển vọng nghiên cứu các chế phẩm trị liệu bệnh da qua trung gian Th2 như viêm da tiếp xúc hoặc viêm da cơ địa trong tương lai [1].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người được báo cáo trong dữ liệu [1]. Ngoài ra, chất được dùng là chiết xuất tinh khiết (SDE), không phải phân tằm tươi hay phân tằm thô chưa qua xử lý [1].

Mặt khác, các nghiên cứu lâm sàng về da liễu lại liên tục cảnh báo nguy cơ dị ứng từ các sản phẩm bôi ngoài da, đặc biệt là các chế phẩm thảo dược và đông y [2]. Một nghiên cứu hồi cứu tại Trung tâm Da liễu Quốc gia Singapore trong khoảng thời gian 4 tháng đã ghi nhận 10 bệnh nhân được chẩn đoán gặp phản ứng da bất lợi do dùng thuốc bôi y học cổ truyền (TTCM) [2].

Biểu hiện lâm sàng của các bệnh nhân này trải dài từ tổn thương dạng chàm, các mảng mày đay cho đến hình thành mụn nước [2]. Khi tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) ở 5 bệnh nhân đồng ý thực hiện, có 3 trường hợp được xác nhận viêm da tiếp xúc dị ứng và 2 trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng [2]. Nghiên cứu này khẳng định viêm da tiếp xúc là một biến cố bất lợi phổ biến liên quan mật thiết đến việc sử dụng các bài thuốc bôi ngoài đông y [2].

Nguy cơ viêm da tiếp xúc và bội nhiễm khi đắp phân tằm sống

Phân tích từ góc độ bệnh học da liễu, việc người dân tự ý nghiền nát phân tằm sống hoặc hòa với nước rồi đắp lên da ngứa tiềm ẩn hai rủi ro sức khỏe đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ nhất là nguy cơ bùng phát viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng [2]. Phân tằm thô chứa hỗn hợp phức tạp của các mảnh vụn thức ăn, xác vi sinh vật, enzym tiêu hóa và các tạp chất hữu cơ. Khi đặt lên bề mặt da, nhất là vùng da đang bị viêm, các thành phần này đóng vai trò như các dị nguyên kích hoạt phản ứng miễn dịch cục bộ [2]. Thay vì giảm ngứa, vùng da tiếp xúc sẽ lập tức đỏ rực, phù nề, nóng rát và xuất hiện các mảng sẩn ngứa hoặc mụn nước li ti [2].

Thứ hai là nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và nấm. Khi bị ngứa, phản ứng gãi thường làm rách lớp biểu bì, tạo ra các vết trầy xước và vết thương hở. Phân động vật vốn là môi trường chứa mật độ vi sinh vật rất cao. Đắp trực tiếp phân tằm sống lên vết thương hở chẳng khác nào chủ động đưa một lượng lớn vi khuẩn gây bệnh xâm nhập sâu vào các lớp mô dưới da. Tình trạng này có thể nhanh chóng dẫn đến nhiễm trùng mưng mủ, loét da hoại tử và thậm chí là nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược thô đắp da

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là nhiều người mặc định "dược liệu thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Trong thực tế y khoa, tính tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn. Các loại cây cỏ, phân động vật thô mang theo hàng nghìn hợp chất chưa được phân lập, trong đó có vô số protein lạ có thể kích hoạt sốc phản vệ hoặc viêm da tiếp xúc tức thì [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với việc dùng nguyên liệu ngoài đời thực. Thấy thông tin chiết xuất phân tằm giúp giảm viêm trên chuột [1], nhiều người vội vã mua phân tằm về tự chế biến tại nhà. Họ không hiểu rằng quy trình chiết xuất công nghệ cao đã loại bỏ sạch vi khuẩn, nấm mốc và các độc tố gây kích ứng, chỉ giữ lại phân đoạn hoạt chất tinh khiết có lợi [1].

Việc tự phơi khô, nghiền bột thủ công không thể tiệt trùng được nguyên liệu, đồng thời nồng độ tạp chất quá cao sẽ lập tức phá hủy hàng rào bảo vệ da vốn đã suy yếu vì tổn thương trước đó.

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý áp dụng phương pháp đắp tàm sa sống để chữa ngứa ngoài da. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác vì nguy cơ gặp biến chứng nguy hiểm cao gấp nhiều lần:

  • Người có cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc, chàm hoặc viêm da cơ địa: Làn da của nhóm đối tượng này cực kỳ nhạy cảm và dễ phản ứng mãnh liệt với các dị nguyên lạ [1, 7].
  • Người đang có vết thương hở, vết trợt loét, mụn mủ hoặc vùng da bị cào gãi chảy dịch: Lớp màng bảo vệ da đã bị rách hoàn toàn, tạo cửa ngõ cho vi sinh vật từ phân tằm xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là những người có làn da mỏng manh, sức đề kháng tại chỗ kém, nguy cơ biến chứng nhiễm trùng lan rộng diễn tiến rất nhanh.
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ: Mọi phản ứng nhiễm trùng hoặc viêm da tiếp xúc nặng đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe toàn thân.

Gợi ý xử trí và áp dụng thực tế khi bị ngứa ngoài da

Thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc truyền miệng thiếu căn cứ khoa học, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc chăm sóc da chuẩn y khoa:

  • Giữ vệ sinh sạch sẽ: Khi xuất hiện cảm giác ngứa ngáy, cần rửa nhẹ nhàng vùng da tổn thương bằng nước sạch hoặc dung dịch muối sinh lý, lau khô bằng khăn mềm, tránh chà xát hay cào gãi làm rách da.
  • Dưỡng ẩm phục hồi: Sử dụng các loại kem dưỡng ẩm lành tính, không chứa hương liệu để củng cố hàng rào bảo vệ da nếu da bị khô nẻ gây ngứa.
  • Không tự ý đắp thuốc dân gian: Tuyệt đối không đắp các loại lá cây, vỏ quả, phân động vật hoặc các loại thuốc mỡ, dầu xoa đông y không rõ nguồn gốc lên da khi chưa có chỉ định [2].
  • Thăm khám chuyên khoa: Nếu tình trạng ngứa kéo dài, tổn thương lan rộng, có dấu hiệu sưng đau, chảy mủ hoặc sốt, người bệnh cần đến ngay bệnh viện có chuyên khoa Da liễu để được bác sĩ thăm khám, xác định chính xác nguyên nhân và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp.

Đắp tàm sa sống để trị ngứa ngoài da là một phương pháp phản khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Mặc dù tiềm năng chống viêm của các hợp chất chiết xuất từ tàm sa đang được khoa học bước đầu khám phá trên mô hình động vật [1], việc áp dụng nguyên liệu thô vào điều trị thực tế trên người có thể dẫn tới viêm da tiếp xúc nặng nề và nhiễm trùng nguy hiểm [2]. Người dân cần tỉnh táo bảo vệ sức khỏe làn da bằng các biện pháp y tế an toàn, khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước mọi quyết định điều trị.