Nhiều người khi gặp tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để cầm tiêu chảy nhanh chóng. Trong số các thảo dược quen thuộc, biển súc (còn gọi là rau đắng đất, cỏ seo gà) thường được nhắc tới như một vị thuốc giải độc, trị kiết lỵ. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự hiệu quả và an toàn khi người bệnh mắc tiêu chảy do nhiễm khuẩn?

Câu trả lời ngắn gọn: Người bị tiêu chảy nhiễm khuẩn tuyệt đối không nên tự ý dùng biển súc để điều trị thay thế y khoa chuẩn. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chứng minh biển súc có khả năng tiêu diệt mầm bệnh nguy hiểm như Shigella hay Escherichia coli trong cơ thể người. Tiêu chảy nhiễm trùng đường ruột là bệnh lý cấp tính, có diễn tiến phức tạp và tiềm ẩn nguy cơ mất nước, rối loạn vi sinh vật nghiêm trọng cần được can thiệp y tế đúng phác đồ.

Cơ chế tác động và mối nguy hại từ vi khuẩn đường ruột

Để hiểu rõ mức độ nguy hiểm của bệnh, cần tìm hiểu cách các vi khuẩn như Shigella và E. coli tấn công đường tiêu hóa. Shigella là tác nhân hàng đầu gây ra hội chứng lỵ trực trùng, đặc trưng bởi triệu chứng tiêu chảy dữ dội, sốt cao và đau quặn bụng từng cơn [1]. Khi xâm nhập vào niêm mạc đại tràng, vi khuẩn gây tổn thương viêm loét diện rộng, làm suy giảm nghiêm trọng độ đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột [1].

Nghiên cứu về động học vi sinh đường ruột cho thấy, những bệnh nhân mắc bệnh lỵ do Shigella sonnei (shigellosis) bị sụt giảm sâu chỉ số đa dạng vi sinh vật (alpha diversity) [1]. Quá trình nhiễm trùng và điều trị kháng sinh gây xáo trộn rất lớn cấu trúc quần xã vi khuẩn có lợi [1]. Ngay cả sau khi đã hồi phục lâm sàng, đường ruột của người bệnh vẫn ghi nhận những biến đổi kéo dài liên quan đến phản ứng viêm ruột, điển hình là sự sụt giảm các lợi khuẩn như Faecalibacterium và sự gia tăng của Ruminococcus gnavus [1]. Trái lại, những người khỏe mạnh mang sẵn hệ vi sinh giàu vi khuẩn sản sinh axit béo chuỗi ngắn như Bifidobacterium, Roseburia, và Faecalibacterium thường có khả năng chống đỡ tốt hơn trước độc lực của mầm bệnh [1]. Do đó, việc tự ý uống các loại nước lá thảo dược chưa được kiểm chứng như biển súc có thể làm gián đoạn cân bằng mong manh này, khiến niêm mạc ruột tổn thương nặng nề hơn.

Nghiên cứu dịch tễ nói gì về mức độ phổ biến của vi khuẩn gây bệnh

Biển súc trong dân gian lưu truyền nhiều lời đồn đại, nhưng các khảo sát dịch tễ học quy mô lớn lại chứng minh căn nguyên gây tiêu chảy nhiễm trùng rất đa dạng và phức tạp, đòi hỏi phác đồ chuẩn xác chứ không thể dựa vào kinh nghiệm cảm tính.

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu nuôi cấy mẫu phân từ 8.371 trẻ em từ 0 đến 13 tuổi bị tiêu chảy từ tháng 1/1981 đến tháng 12/1989 ở khu vực Thượng Hải đã phân lập được 2.906 chủng vi khuẩn gây bệnh đường ruột, đạt tỷ lệ phát hiện 34,72% [2]. Trong giai đoạn 1981–1984, Shigella là tác nhân phổ biến nhất [2]. Từ năm 1985 trở đi, Campylobacter jejuni đã vượt qua Shigella để trở thành vi khuẩn gây tiêu chảy hàng đầu [2]. Trong suốt 9 năm nghiên cứu, Shigella sonnei chiếm ưu thế hơn Shigella flexneri vào các năm 1987 và 1988, bên cạnh sự xuất hiện của các chủng E. coli gây bệnh đường ruột (EPEC) và Salmonella [2]. Riêng giai đoạn 1986–1987, nghiên cứu còn ghi nhận 130 chủng vi khuẩn thuộc họ Vibrionaceae, xếp thứ ba trong các căn nguyên vi khuẩn gây bệnh [2].

Một công trình giám sát khác tại Quảng Châu thu thập và nuôi cấy mẫu phân của 2.409 trẻ em bị tiêu chảy nhiễm khuẩn từ tháng 1/2006 đến tháng 12/2007 [3]. Kết quả thu được 448 chủng vi khuẩn gây bệnh (tỷ lệ 18,6%) [3]. Trong đó, Shigella chiếm 159 mẫu, E. coli gây bệnh (enteropathogenic Escherichia coli) chiếm 141 mẫu, Salmonella chiếm 76 mẫu, vi nấm chiếm 41 mẫu, Campylobacter jejuni chiếm 20 mẫu và Vibrio chiếm 11 mẫu [3].

Một nghiên cứu bệnh chứng tiến hành từ tháng 2/2006 đến tháng 1/2007 nhằm xác định căn nguyên vi khuẩn ở trẻ tiêu chảy so với nhóm đối chứng không mắc bệnh [4]. Mầm bệnh vi khuẩn đường ruột được nhận diện ở 31% số ca tiêu chảy so với 8% ở nhóm chứng [4]. Tần suất phân lập các tác nhân từ phân người bệnh lần lượt là: E. coli gây xuất huyết ruột (EHEC) 8,3%, Shigella spp. 6,7%, Campylobacter jejuni 5%, Salmonella spp. 4%, Aeromonas spp. 4,7%, Yersinia enterocolitica 2,7% và Plesiomonas spp. 1,3% [4]. Trong đó, EHEC, Shigella và Salmonella có mối liên quan mang ý nghĩa thống kê rõ rệt với tình trạng tiêu chảy (p < 0,05) [4]. Đáng chú ý, phân tích đa biến cho thấy tình trạng suy dinh dưỡng là yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu làm tăng khả năng nhiễm bệnh (tỷ số chênh OR điều chỉnh = 8,37; p < 0,001) [4].

Nghiên cứu trên 112 trẻ sơ sinh nhập viện do hội chứng tiêu chảy cấp không viêm ruột kết phát hiện vi khuẩn trong 40,2% trường hợp, xuất hiện nhiều nhất vào mùa hè [5]. Nghiên cứu xác định E. coli sinh độc tố không bền với nhiệt (LT-ETEC) chiếm 19,7%, E. coli gây bệnh kinh điển chiếm 13,9%, E. coli sinh độc tố bền nhiệt (ST-ETEC) chiếm 5,7%, Shigella chiếm 4,1%, Campylobacter chiếm 3,3% và Salmonella chiếm 1,6% [5]. Ngoài ra, có tới 32,8% trường hợp nhiễm đồng thời nhiều hơn một tác nhân gây bệnh [5].

Tại Guinea-Bissau, nghiên cứu cộng đồng kéo dài 1 năm theo dõi 1.219 đợt tiêu chảy ở trẻ nhỏ và 511 đối chứng không triệu chứng [6]. Kết quả cho thấy căn nguyên tiềm ẩn xuất hiện ở 50% số đợt tiêu chảy [6]. Chủng EPEC mang yếu tố bám dính EPEC adherence factor chiếm 4% số ca bệnh [6]. Các chủng khác như E. coli sinh độc tố ruột (ETEC) chiếm 12%, Shigella species chiếm 2% và Vibrio cholerae chiếm 1% [6].

Nghiên cứu từ Nghiên cứu Đa trung tâm về Đường ruột Toàn cầu (GEMS) phân tích 3.035 mẫu phân (1.735 mẫu không tiêu chảy và 1.300 mẫu tiêu chảy vừa đến nặng) đối với 9 mầm bệnh đường ruột [7]. Mẫu tiêu chảy mang số lượng mầm bệnh trung bình là 1,4, cao hơn rõ rệt so với 0,95 ở nhóm không tiêu chảy (p < 0,0001) [7]. Trẻ em tiêu chảy thường có hệ vi sinh vật đường ruột kém đa dạng [7]. Việc phân tích hệ gen 16S rRNA ghi nhận 4 đơn vị phân loại thuộc chi Lactobacillus có khả năng làm giảm mối liên quan giữa mầm bệnh và nguy cơ phát bệnh, cho thấy tiềm năng bảo vệ của lợi khuẩn tự nhiên trước vi khuẩn Shigella [7].

Các nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn nói trên chứng minh rằng vi khuẩn đường ruột như Shigella và E. coli là những tác nhân gây bệnh cực kỳ nguy hiểm, diễn biến phức tạp và có thể đồng nhiễm nhiều chủng cùng lúc. Cho đến nay, không có bất kỳ báo cáo khoa học chính thống nào trong các nghiên cứu lâm sàng chứng minh biển súc có thể triệt hạ được những mầm bệnh này ở người bệnh.

Nguy cơ kháng kháng sinh và giới hạn của thảo dược

Một trong những lý do khiến việc tự ý dùng thảo mộc như biển súc trở nên đặc biệt nguy hiểm là tình trạng kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn đường ruột hiện nay đang ở mức báo động.

Nghiên cứu tại Quảng Châu chỉ ra rằng các chủng Shigella, E. coli và Salmonella phân lập từ bệnh nhi đề kháng rất cao với các kháng sinh thông thường như ampicillin và sulfamethoxazole/trimethoprim (tỷ lệ kháng trên 75%) [3]. Dù các chủng này vẫn nhạy cảm tốt với imipenem và dưới 10% đề kháng cephalosporin thế hệ ba, sự biến đổi tính kháng thuốc diễn ra rất phức tạp [3]. Tương tự, nghiên cứu về các tác nhân đường ruột năm 2011 cũng xác nhận hầu hết vi khuẩn phân lập được đều kháng ampicillin và amoxicillin, buộc các nhà khoa học phải đưa ra khuyến cáo không dùng ampicillin hay amoxicillin làm kháng sinh điều trị kinh nghiệm cho tiêu chảy cấp [4]. Trong nghiên cứu này, các mầm bệnh chỉ còn nhạy cảm với meropenem, ceftriaxone, tiếp theo là amikacin và ciprofloxacin [4].

Khi các loại kháng sinh tân dược thế hệ cũ còn bị vô hiệu hóa bởi cơ chế kháng thuốc mạnh mẽ của vi khuẩn, việc kỳ vọng một loại thảo mộc thô chưa chuẩn hóa hoạt chất như biển súc có thể "tiêu diệt" được vi khuẩn đường ruột là điều hoàn toàn thiếu cơ sở. Thảo dược tự nhiên có thể chứa một số hợp chất mang tính kháng khuẩn nhẹ trong ống nghiệm, nhưng khi vào cơ thể người, nồng độ hoạt chất không đủ để ức chế vi khuẩn. Việc phụ thuộc vào biển súc làm chậm trễ thời gian vàng sử dụng phác đồ kháng sinh hoặc can thiệp y tế trúng đích.

Ngoài ra, kháng thể tự nhiên và các thành phần sinh học đặc hiệu mới là yếu tố được khoa học ghi nhận có vai trò ức chế vi khuẩn. Điển hình, nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 đã chứng minh rằng váng sữa mẹ (human milk whey) trong điều kiện ống nghiệm có khả năng ức chế sự phát triển của hầu hết các chủng vi khuẩn đường ruột phân lập từ bệnh nhân tiêu chảy, bao gồm Campylobacter jejuni, Escherichia coli, Salmonella typhimurium, Shigella flexneri, Shigella sonnei và Vibrio cholerae [8]. Trong khi vi khuẩn nhân lên nhanh chóng trong môi trường dinh dưỡng thông thường, váng sữa mẹ lại ức chế rõ rệt nhờ chứa các thành phần bảo vệ sinh học tự nhiên [8]. Điều này giải thích vì sao trẻ bú mẹ được bảo vệ tốt trước các bệnh nhiễm trùng đường ruột [8]. Một loại thảo mộc dân dã như biển súc hoàn toàn không thể thay thế hay tạo ra các cơ chế bảo vệ miễn dịch hoàn chỉnh tương tự.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng biển súc trị tiêu chảy

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ có vị chát, đắng đều có thể "cầm tiêu chảy" tức thì và an toàn vì là thảo dược tự nhiên. Tuy nhiên, đây là quan niệm rất sai lầm trong điều trị tiêu chảy nhiễm khuẩn.

Tiêu chảy do nhiễm vi khuẩn Shigella hay E. coli là phản ứng tống xuất độc tố và vi sinh vật gây hại của cơ thể. Nếu uống các bài thuốc dân gian đậm đặc chất chát (tannin) nhằm mục đích "khóa phân" hay giảm co bóp ruột mà không diệt được mầm bệnh, độc tố vi khuẩn sẽ bị ứ đọng lại trong lòng ruột. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng chướng bụng, nhiễm trùng huyết, viêm ruột hoại tử hoặc hội chứng nhiễm độc toàn thân vô cùng nguy hiểm.

Bên cạnh đó, việc thu hái biển súc tự nhiên ven đường, bờ ruộng thường không đảm bảo vệ sinh. Thảo dược có thể nhiễm thêm trứng ký sinh trùng, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu. Đưa thêm một nguồn thực vật không vô trùng vào đường tiêu hóa đang bị viêm loét diện rộng sẽ khiến tình trạng tiêu chảy bội nhiễm trở nên trầm trọng hơn.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Tiêu chảy nhiễm khuẩn có thể biến chứng rất nhanh ở các đối tượng nhạy cảm. Những nhóm người sau đây tuyệt đối không được tự ý dùng biển súc hay bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào khi có dấu hiệu nhiễm khuẩn:

  • Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ: Trẻ em mất nước rất nhanh khi bị tiêu chảy. Việc trì hoãn đưa trẻ đến cơ sở y tế để thử nghiệm các bài thuốc lá có thể dẫn đến sốc giảm thể tích, đe dọa tính mạng [8], [2].
  • Trẻ bị suy dinh dưỡng: Tình trạng suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột nặng lên gấp hơn 8 lần (OR = 8,37) [4]. Nhóm này có hệ miễn dịch suy yếu, niêm mạc ruột mỏng manh nên cần được chăm sóc y tế đặc biệt.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Biển súc chưa được nghiên cứu đầy đủ về độc tính thai kỳ và khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
  • Người có bệnh nền đường ruột, suy giảm miễn dịch hoặc người cao tuổi: Nhiễm trùng Shigella ở nhóm đối tượng này dễ dẫn tới nhiễm trùng huyết hoặc suy kiệt kéo dài.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động như sốt cao liên tục, đi ngoài phân có lẫn nhầy máu, nôn mửa tất cả mọi thứ, khát nước dữ dội, mắt trũng, tiểu ít hoặc li bì, người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức.

Cách ứng phó đúng đắn và áp dụng thực tế khi bị tiêu chảy

Đối với tiêu chảy nhiễm khuẩn, việc điều trị phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bù nước, cân bằng điện giải và kiểm soát nhiễm trùng dưới hướng dẫn của nhân viên y tế:

  1. Bù nước và điện giải là ưu tiên số một: Sử dụng dung dịch Oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì. Uống từng ngụm nhỏ liên tục sau mỗi lần đi ngoài để ngăn ngừa kiệt nước.
  2. Dinh dưỡng hợp lý: Ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp, thịt nạc nấu chín kỹ. Tiếp tục cho trẻ bú mẹ đầy đủ vì sữa mẹ chứa nhiều yếu tố sinh học tự nhiên giúp ức chế vi khuẩn phát triển [8].
  3. Bổ sung lợi khuẩn: Tận dụng các chủng vi sinh có lợi như Lactobacillus hay Bifidobacterium theo chỉ định y khoa để hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh vật đường ruột bị suy giảm trong đợt bệnh [1], [7].
  4. Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh: Như các dữ liệu khoa học đã chỉ ra, vi khuẩn Shigella và E. coli đề kháng rất mạnh với nhiều loại kháng sinh thông thường như ampicillin, amoxicillin hay trimethoprim/sulfamethoxazole [3], [4]. Chỉ dùng kháng sinh khi có kết quả chẩn đoán và đơn thuốc từ bác sĩ.

Tóm lại, biển súc không phải là phương thuốc được y học chứng thực để điều trị tiêu chảy do nhiễm khuẩn Shigella hay E. coli. Người bệnh không nên mạo hiểm sức khỏe bằng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Khi gặp tình trạng tiêu chảy cấp nghi ngờ nhiễm khuẩn, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất luôn là bù đủ nước điện giải và thăm khám sớm tại cơ sở y tế uy tín.