Dâu dây tương tác ra sao với thuốc tây: Dữ liệu dược động học nói gì?

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược hoặc trà thiên nhiên song song với thuốc tây trị bệnh mãn tính. Cây dâu dây (thường được biết đến qua loài trà Ampelopsis grossedentata) là loại thảo mộc phổ biến, chứa hoạt chất chính dihydromyricetin. Vấn đề đặt ra là liệu dịch chiết thảo dược này có gây tương tác bất lợi nào đối với hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại gan hay không.

Câu trả lời từ các dữ liệu dược động học thực nghiệm cho thấy: dịch chiết từ các loài thảo dược tự nhiên hoàn toàn có khả năng can thiệp vào các enzyme chuyển hóa thuốc của cơ thể ^[1]. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc tây cần thận trọng, bởi sự ức chế hay cảm ứng men gan do thảo mộc có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [2, 5].

Men gan CYP450 chuyển hóa thuốc như thế nào?

Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) là hệ thống enzyme oxy hóa khử phong phú tại gan và các mô ngoài gan như ruột non [5, 6]. Hệ enzyme này chịu trách nhiệm chuyển hóa pha 1 của phần lớn các thuốc điều trị hiện nay ^[2]. Khi một viên thuốc đi vào cơ thể, CYP đóng vai trò biến đổi thuốc để đào thải hoặc hoạt hóa tiền chất thành dạng có tác dụng điều trị ^[2].

Trong số các phân họ enzyme, phân họ CYP3A giữ vai trò chi phối ở gan và mô ruột, tham gia vào quá trình biến đổi sinh học của khoảng 60% các loại thuốc điều trị đang lưu hành ^[1]. Phân họ CYP3A4 là một trong những dạng enzyme phong phú nhất, chiếm tới khoảng 40% tổng lượng enzyme CYP trong vi thể gan người ^[1].

Khi dùng chung thảo dược với thuốc tây, các hợp chất tự nhiên có thể ức chế hoạt tính của enzyme CYP [1, 5]. Hệ quả là thuốc bị giảm độ thanh thải, dẫn đến tích tụ và làm tăng nồng độ thuốc trong huyết tương ngoài dự kiến, gây độc tính [5, 6]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích tăng sinh enzyme (cảm ứng enzyme), thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn, dẫn đến giảm hoặc mất hiệu lực điều trị [2, 6].

Bằng chứng từ dihydromyricetin trong dâu dây

Loài thảo mộc dâu dây (Ampelopsis grossedentata) được tiêu thụ rất phổ biến dưới dạng trà nhờ chứa nhiều hoạt tính sinh học ^[1]. Hoạt chất flavonoid nổi bật nhất được chiết xuất từ loài thảo mộc này là dihydromyricetin (DHM) ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát thực nghiệm ống nghiệm (in vitro) nhằm đánh giá tác động ức chế của dihydromyricetin đối với các enzyme CYP quan trọng của gan người ^[1]. Nghiên cứu này là công trình đầu tiên khảo sát ảnh hưởng của dihydromyricetin lên quá trình chuyển hóa cơ chất thăm dò của 8 phân nhóm CYP chủ chốt: CYP1A2, CYP3A4, CYP2A6, CYP2E1, CYP2D6, CYP2C9, CYP2C19 và CYP2C8 ^[1].

Nghiên cứu nhấn mạnh rằng trong thực hành lâm sàng, việc phối hợp nhiều loại thuốc để điều trị các bệnh mãn tính là rất phổ biến ^[1]. Tuy nhiên, tương tác giữa thảo dược và thuốc theo toa bắt nguồn từ việc ức chế men CYP có thể dẫn tới thất bại điều trị hoặc làm xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng ^[1]. Do enzyme CYP3A4 chiếm tới 40% tổng lượng men gan và chuyển hóa phần lớn thuốc tân dược, việc các hoạt chất từ cây như dihydromyricetin can thiệp vào enzyme này là chỉ dấu cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc rất lớn ^[1].

Các nhà nghiên cứu khẳng định việc xác định rõ hoạt tính của hoạt chất thảo mộc đối với CYP3A4 là yêu cầu tối quan trọng trong các thử nghiệm tương tác thuốc tiền lâm sàng và lâm sàng ^[1].

Các bài học tương tác thuốc từ thảo mộc khác

Hiện tượng các chiết xuất thực vật ức chế hoặc cảm ứng men CYP gan không phải là cá biệt. Một nghiên cứu năm 2006 trên chuột cống đã đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết nước và cồn từ ba vị thuốc Đương quy (Angelica sinensis), Xuyên khung (Ligusticum chuanxiong) và Đại hoàng (Rheum palmatum) ^[3].

Động vật thí nghiệm được cho dùng dịch chiết nước hoặc cồn với liều tương đương 3 g dược liệu khô/kg mỗi ngày ^[3]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy tất cả các dịch chiết đều làm tăng hàm lượng protein vi thể và giảm tổng nồng độ men CYP ^[3]. Đáng chú ý, dịch chiết nước của Đương quy làm tăng mạnh hoạt tính của CYP2D6 và CYP3A, trong khi dịch chiết nước Đại hoàng làm tăng đáng kể hoạt tính 2D6 ^[3]. Các dịch chiết nước còn lại đều thể hiện khả năng ức chế các phân nhóm CYP ^[3].

Sự thay đổi hoạt tính enzyme theo hướng kích thích hay ức chế này chứng minh rằng việc dùng thảo mộc chung với các thuốc là cơ chất của CYP hoàn toàn có thể làm xáo trộn nồng độ thuốc tây trong cơ thể ^[3].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2016 ghi nhận trường hợp bệnh nhân ghép thận bị tụt giảm nồng độ thuốc ức chế miễn dịch tacrolimus trong máu khi dùng chiết xuất quả nam việt quất (cranberry) ^[4]. Thang đo xác suất tương tác thuốc (DIPS) đánh giá ca này ở mức 4 điểm, thuộc nhóm "có thể xảy ra tương tác thuốc" ^[4]. Bình thường nam việt quất ức chế CYP3A tại ruột làm tăng nồng độ thuốc, nhưng trường hợp này cho thấy chiết xuất thực vật có thể gây cảm ứng CYP ngoài dự đoán do hàm lượng thành phần trong thực phẩm bổ sung không được kiểm soát chặt chẽ ^[4].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 cũng tổng kết rằng nhiều hợp chất tự nhiên như quercetin, thymoquinone, dịch chiết tỏi và dịch chiết cam thảo đều đã được chứng minh là các chất ức chế các enzyme khác nhau thuộc họ CYP ^[5].

Nguy cơ tiềm ẩn và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù bằng chứng trong phòng thí nghiệm chứng minh dihydromyricetin trong dâu dây có thể tác động lên các phân nhóm men gan chính như CYP3A4, CYP1A2, CYP2D6, CYP2C9 ^[1], chúng ta vẫn cần nhìn nhận rõ các giới hạn:

Thứ nhất, dữ liệu về dihydromyricetin từ cây Ampelopsis grossedentata hiện tại mới được thực hiện trong môi trường vi thể ống nghiệm (in vitro) ^[1]. Cơ thể con người là một hệ thống chuyển hóa phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi sinh khả dụng, độ hấp thu qua đường ruột và sự phân bố vào mô [1, 5].

Thứ hai, các chế phẩm bổ sung từ thực vật thường không đồng nhất về hàm lượng hoạt chất ^[4]. Quy trình sản xuất chiết xuất không qua chuẩn hóa có thể dẫn đến sự chênh lệch lớn về nồng độ các chất có hoạt tính ức chế CYP ^[4].

Do đó, người bệnh không nên chủ quan tự ý dùng dâu dây đậm đặc cùng lúc với thuốc tây khi chưa hiểu rõ tương tác chuyển hóa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "sản phẩm từ cây cỏ thì lành tính, không có tác dụng phụ". Thực tế khoa học chỉ ra thảo mộc chứa các hoạt chất thứ cấp mạnh mẽ, có thể tác động trực tiếp lên hệ thống enzyme gan tương tự như một loại thuốc chuyển hóa [1, 5].

Nhiều người cho rằng uống thuốc tây cách thảo dược khoảng 1 đến 2 giờ là an toàn. Tuy nhiên, nếu một chất có khả năng ức chế hoặc làm biến đổi tổng lượng enzyme CYP (như trường hợp chiết xuất thực vật làm thay đổi protein vi thể và giảm tổng CYP ở chuột ^[3]), thì sự suy giảm hoạt tính enzyme này có thể kéo dài suốt nhiều giờ đến nhiều ngày. Do đó, việc uống cách vài giờ không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tương tác dược động học [2, 5].

Một số người còn tự ý dùng thảo dược chứa chất ức chế CYP với hy vọng "giữ thuốc trong máu lâu hơn để tăng tác dụng". Đây là quan niệm nguy hiểm; việc tăng nồng độ thuốc mất kiểm soát sẽ dễ dẫn tới ngộ độc gan, suy thận hoặc các biến cố đe dọa tính mạng [4, 5, 6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang điều trị bệnh mãn tính phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp cùng lúc ^[1]. Hiện tượng đa thuốc (polypharmacy) làm tăng gánh nặng lên hệ enzyme gan ^[2].
• Người cao tuổi: Nhóm này thường xuyên dùng nhiều thuốc kê đơn và có sự suy giảm tự nhiên chức năng chuyển hóa thuốc do tuổi tác, khiến nguy cơ gặp biến cố bất lợi do ức chế CYP tăng vọt ^[2].
• Người đang dùng các thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống thải ghép, thuốc chống đông hoặc thuốc hóa trị liệu: Mọi biến động nhỏ về nồng độ do tương tác enzyme gan đều có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng [1, 4].
• Bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan: Khả năng bù trừ và tổng hợp enzyme CYP bị tổn thương, rất nhạy cảm với các chất ức chế chuyển hóa [5, 7].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Nếu bạn muốn sử dụng dâu dây hoặc các chế phẩm chứa dihydromyricetin trong sinh hoạt hằng ngày:

• Giữ lượng dùng ở mức vừa phải: Chỉ nên uống như trà thảo mộc thông thường dạng loãng, không nên lạm dụng các loại cao chiết hay thực phẩm bổ sung đậm đặc chưa rõ nguồn gốc [4, 5].
• Minh bạch thông tin với cán bộ y tế: Luôn báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ biết về tất cả các loại trà thảo mộc, dịch chiết thực vật bạn đang dùng đều đặn [4, 6].
• Theo dõi đáp ứng của cơ thể: Khi bắt đầu dùng một loại thảo dược mới song song với thuốc theo toa, cần chú ý các dấu hiệu lạ như chóng mặt, buồn nôn, mệt mỏi bất thường, và tiến hành xét nghiệm định kỳ nồng độ thuốc hoặc men gan nếu có chỉ định của bác sĩ [4, 5].

Dâu dây và hoạt chất dihydromyricetin mang lại nhiều tiềm năng sinh học, nhưng dữ liệu dược động học cho thấy chúng có khả năng can thiệp trực tiếp vào các enzyme gan CYP450 ^[1]. Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh tuyệt đối không tự ý kết hợp bừa bãi và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ khi đang trong phác đồ dùng thuốc tây [4, 5].