Cây thông thiên (tên khoa học Thevetia peruviana hoặc Cascabela thevetia) là loại cây cảnh phổ biến tại các vùng nhiệt đới nhờ hoa vàng rực rỡ và tán lá xanh tươi [1], [2]. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loài cây này ẩn chứa độc tính chết người, từng gây ra nhiều ca cấp cứu ngộ độc nghiêm trọng [1], [3].

Nhiều người vô tình tiếp xúc, trẻ nhỏ nhai nuốt phải hạt hoặc người lớn dùng nhầm các bộ phận của cây làm thuốc dân gian có thể đối mặt với nguy cơ tử vong [1], [4]. Khi nuốt phải thông thiên, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa dữ dội và loạn nhịp tim nguy hiểm đến tính mạng, đòi hỏi phải được can thiệp y tế khẩn cấp [1], [5].

Cây thông thiên: Độc tố tim mạch nguy hiểm chết người

Tất cả các bộ phận của cây thông thiên đều chứa độc chất, bao gồm lá, hoa và đặc biệt là phần hạt [1], [4], [5]. Các nghiên cứu độc chất học xác nhận loài thực vật này chứa nồng độ rất cao các glycoside trợ tim nguy hiểm, điển hình là thevetin A, thevetin B và neriifolin [1], [5].

Độc tính từ glycoside trợ tim của cây thông thiên tác động tương tự như độc tính của digoxin [6]. Hợp chất thevetin cùng các glycoside liên quan gây độc trực tiếp và gián tiếp lên tế bào cơ tim cũng như hệ thần kinh tự chủ [6], [2].

Khi chất độc xâm nhập vào tuần hoàn máu, chúng làm thay đổi khả năng dẫn truyền xung điện tại tim, gây co bóp cơ tim bất thường và đe dọa trực tiếp tới tính mạng [5], [6]. Bất kỳ hành vi nhai nuốt hạt, lá hay cánh hoa của loài cây này đều có thể dẫn tới tình trạng nhiễm độc cấp tính [4], [3].

Dấu hiệu nhận biết: Rối loạn tiêu hóa xuất hiện sớm

Triệu chứng đầu tiên cảnh báo cơ thể bị trúng độc thông thiên thường khởi phát từ đường tiêu hóa [1]. Người bị ngộ độc sẽ cảm thấy buồn nôn dữ dội và nôn ói liên tục [1], [5].

Cùng với triệu chứng nôn mửa, nạn nhân thường phải chịu đựng những cơn đau quặn bụng và tiêu chảy cấp [1]. Những dấu hiệu này dễ khiến người bệnh hoặc người nhà nhầm lẫn với các bệnh lý rối loạn tiêu hóa hoặc ngộ độc thực phẩm thông thường.

Tuy nhiên, việc mất nước và rối loạn điện giải do nôn ói và tiêu chảy kéo dài sẽ càng làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm độc glycoside trợ tim [5]. Do đó, sự xuất hiện của các biểu hiện tiêu hóa sau khi nghi ngờ ăn phải cây lạ cần được theo dõi đặc biệt sát sao [1], [5].

Rối loạn nhịp tim: Mối nguy đe dọa tính mạng

Nguy hiểm nhất trong ngộ độc cây thông thiên là tác động trên hệ thống dẫn truyền của tim [1], [5]. Độc chất thevetin và neriifolin gây ra nhiều dạng rối loạn nhịp tim khác nhau, bao gồm cả nhịp tim chậm nguy hiểm và các rối loạn nhịp tim nhanh [5].

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng chất độc làm biến đổi điện tâm đồ rõ rệt [6], [2]. Những rối loạn này có thể diễn tiến nhanh chóng dẫn đến trụy tuần hoàn, ngừng tim đột ngột nếu không được hỗ trợ kịp thời [1], [5].

Bên cạnh tổn thương tim mạch, ngộ độc thông thiên còn gây ra rối loạn nồng độ kali máu nghiêm trọng [1], [5]. Nạn nhân có thể rơi vào tình trạng tăng kali máu đe dọa tính mạng do sự dịch chuyển của ion kali từ nội bào ra dịch ngoại bào [5]. Tăng kali máu kết hợp với độc chất tác động lên cơ tim tạo thành vòng xoắn bệnh lý cực kỳ nguy hiểm [5], [6].

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận thực tế lâm sàng

Các trường hợp nhiễm độc thông thiên đã được ghi nhận và phân tích kỹ lưỡng trong nhiều báo cáo y khoa quốc tế [1], [7]. Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trong 12 tháng (từ tháng 3/2016 đến tháng 2/2017) tại một trung tâm y tế tuyến cuối ở Nam Ấn Độ đã khảo sát hồ sơ của 30 bệnh nhân ngộ độc cấp tính cây thông thiên [2]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân trong nghiên cứu là 30,77 ± 12,31 tuổi, nhập viện ở mốc thời gian trung bình 12,29 ± 8,48 giờ sau khi nuốt phải cây độc [2].

Kết quả nghiên cứu này cho thấy:

  • Nôn mửa là triệu chứng khởi phát phổ biến nhất, xuất hiện ở 80% người bệnh [2].
  • Về rối loạn chuyển hóa, có 22 bệnh nhân bị tăng clo máu và 29 bệnh nhân gặp toan chuyển hóa với nồng độ bicarbonate dưới 24 mmol/L [2].
  • Bất thường điện tâm đồ xuất hiện ở 15 người (chiếm 50%), trong đó blốc nhĩ thất độ II là dạng rối loạn nhịp thường gặp nhất, ghi nhận ở 4 bệnh nhân (chiếm 13,3%) [2].
  • Có 15 bệnh nhân (50%) phải đặt máy tạo nhịp tạm thời qua đường tĩnh mạch; việc đặt máy tạo nhịp làm kéo dài thời gian nằm viện đáng kể (tỷ số chênh OR 1,85; khoảng tin cậy 95% từ 1,06 đến 3,21; giá trị P = 0,03) [2].
  • Tỷ lệ tử vong chung trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu là 6,7% (2 trường hợp) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế hồi cứu với cỡ mẫu nhỏ gồm 30 người, chỉ thực hiện tại một trung tâm [2].

Trước đó, một báo cáo dịch tễ tại Bệnh viện Giảng dạy Jaffna (phía bắc Sri Lanka) công bố năm 1988 đã ghi nhận tới 170 ca ngộ độc thông thiên nhập viện, chứng minh rõ rệt tác động độc hại của glycoside trợ tim đối với sức khỏe con người [7]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 1981 cũng xác nhận trường hợp tử vong do nuốt lá hoặc quả thông thiên, độc chất sau đó được xác định nhờ kỹ thuật miễn dịch phóng xạ định lượng kháng thể glycoside [3]. Năm 2014, một báo cáo lâm sàng khác ghi nhận một phụ nữ 25 tuổi bị ngộ độc cấp tính nguy kịch sau khi ăn hạt và cánh hoa thông thiên, cho thấy tính chất phản ứng chéo tương tự độc tính của digoxin [4].

Những sai lầm tai hại trong sơ cứu và điều trị

Một hiểu lầm rất phổ biến là tự ý tìm cách gây nôn hoặc tự xử lý tại nhà khi nghi ngờ trúng độc thông thiên. Các tài liệu y khoa nhấn mạnh rằng vai trò của việc kích thích gây nôn và rửa dạ dày chưa được chứng minh rõ về mặt hiệu quả, trong khi các can thiệp không đúng chuyên môn có thể gây thêm biến chứng hít sặc [5].

Một sai lầm lâm sàng nghiêm trọng khác liên quan đến việc xử trí tăng kali máu do độc tố này gây ra [5]. Thông thường, khi kali máu tăng cao, nhiều người nghĩ đến việc bổ sung canxi đường tĩnh mạch để bảo vệ màng tim. Tuy nhiên, trong ngộ độc glycoside trợ tim của thông thiên, việc tiêm canxi tĩnh mạch làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim nguy hiểm và hoàn toàn không được khuyến cáo [5].

Ngoài ra, sử dụng thuốc gắn kali loại nhựa sodium polystyrene sulfonate bằng đường uống hoặc đường trực tràng có thể dẫn đến hạ kali máu nếu dùng kết hợp với kháng thể kháng digoxin [5]. Người bị ngộ độc cũng cần được bù nước thận trọng bằng dung dịch nước muối sinh lý để tránh rối loạn huyết động [5].

Ai cần đặc biệt thận trọng với cây thông thiên?

Bất kỳ ai nuốt phải bộ phận của cây thông thiên đều đối mặt với nguy cơ ngộ độc chết người, không phân biệt độ tuổi hay thể trạng [1], [3]. Đặc biệt, các số liệu dịch tễ học ghi nhận tình trạng ngộ độc thông thiên thường gặp ở nhóm người trẻ tuổi không có bệnh nền hoặc không có bệnh lý mạn tính kèm theo [5].

Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ cao nuốt phải hạt hoặc hoa do cây thường được trồng ven đường, công viên hoặc khuôn viên trường học để làm cảnh [1], [2]. Khi trẻ vô tình hái hoa, cắn hạt sẽ hấp thu lượng lớn thevetin dẫn đến phản ứng ngộ độc diễn tiến nhanh và cực kỳ nguy hiểm [1], [5].

Người có thói quen tự ý dùng các bài thuốc dân gian truyền miệng cũng phải hết sức cẩn giác [1], [4]. Tuyệt đối không được dùng lá, rễ, vỏ cây hay hạt thông thiên để tự chữa bệnh vì khoảng cách an toàn giữa liều tác dụng và liều gây chết là cực kỳ mong manh [1], [5].

Nguyên tắc xử trí cấp cứu khẩn cấp

Khi phát hiện một người nghi ngờ ăn phải bất kỳ bộ phận nào của cây thông thiên, cần lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất có đủ trang thiết bị cấp cứu [1], [5]. Không cố gắng tự gây nôn hay cho nạn nhân uống các loại nước lá không rõ nguồn gốc tại nhà [5].

Tại bệnh viện, người bệnh cần được tiến hành các can thiệp chuyên khoa khẩn cấp theo hướng dẫn lâm sàng:

  • Theo dõi điện tim liên tục: Bệnh nhân bắt buộc phải được theo dõi điện tâm đồ liên tục ít nhất trong 24 giờ để kịp thời phát hiện các dạng rối loạn nhịp tim; thời gian theo dõi cần kéo dài hơn đối với những ca ngộ độc nặng [5].
  • Sử dụng than hoạt: Trong hầu hết các trường hợp, việc dùng than hoạt kết hợp hồi sức tích cực là biện pháp cơ bản để giảm thiểu độc chất hấp thu vào cơ thể [1].
  • Kiểm soát nôn và mất nước: Sử dụng các thuốc chống nôn thích hợp để hạn chế tình trạng nôn mửa nghiêm trọng và bù đủ nước, điện giải bằng dung dịch muối sinh lý [5].
  • Xử trí rối loạn điện giải đúng cách: Cả hạ kali máu và tăng kali máu đều đe dọa tính mạng; trong đó tăng kali máu tốt nhất nên được điều trị bằng phương pháp truyền insulin kết hợp dung dịch đường glucose thay vì tiêm canxi tĩnh mạch [5]. Thiếu hụt magie máu cũng cần được điều chỉnh vì tình trạng này làm tăng độc tính của glycoside trợ tim [5].
  • Dùng kháng thể đặc hiệu: Kháng thể phân đoạn đặc hiệu digoxin (Digoxin specific Fab fragments) là phương pháp điều trị hiệu quả cho ngộ độc cấp tính do thông thiên gây ra, tuy nhiên chi phí và độ sẵn có của thuốc này còn hạn chế tại nhiều cơ sở [1].
  • Hỗ trợ nhịp tim: Trong các trường hợp chậm nhịp nghiêm trọng hoặc blốc nhĩ thất tiến triển, can thiệp đặt máy tạo nhịp tạm thời qua đường tĩnh mạch có thể được chỉ định để duy trì nhịp tim cho bệnh nhân [2].

Cây thông thiên là loài cây cảnh có độc tính tim mạch cực mạnh có thể tước đi tính mạng chỉ sau một lượng nhỏ [1], [5]. Nhận biết sớm các triệu chứng tiêu hóa, loạn nhịp tim và đưa nạn nhân tới bệnh viện cấp cứu ngay lập tức là yếu tố sống còn để bảo vệ người bệnh [1], [5], [2].