Đau nửa đầu có tiền triệu (aura) làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu não?

Nhiều người thường trải qua những cơn đau đầu dữ dội kèm theo hiện tượng thấy chớp sáng, vệt zíc zắc hoặc tê bì thoáng qua trước khi cơn đau xuất hiện. Những dấu hiệu thần kinh báo trước này được y học gọi là "tiền triệu" (aura) ^[1]. Câu hỏi khiến không ít người lo lắng là liệu tình trạng đau nửa đầu có tiền triệu này có thực sự làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu não hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là có: các nghiên cứu dịch tễ học đã xác định đau nửa đầu có tiền triệu là một yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[2], ^[3]. Mặc dù vậy, nguy cơ tuyệt đối xảy ra đột quỵ ở từng cá nhân nhìn chung vẫn ở mức thấp, do đó không phải bất cứ ai mắc hội chứng này cũng sẽ bị biến cố mạch máu não ^[3].

Tiền triệu là gì và vì sao cần phân biệt với đau nửa đầu thông thường?

Đau nửa đầu (migraine) là bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 15% dân số tại các quốc gia phát triển và có tỷ lệ mắc ở phụ nữ cao gấp 3 lần nam giới ^[2]. Một thống kê dịch tễ khác cũng ghi nhận bệnh ảnh hưởng đến 18% phụ nữ và 6-7% nam giới, trong đó khoảng một phần ba số bệnh nhân có trải qua tiền triệu ^[1].

Tiền triệu là tập hợp các triệu chứng thần kinh khu trú thoáng qua xảy ra ngay trước hoặc trong cơn đau đầu, phổ biến nhất là rối loạn thị giác như nhìn thấy chớp sáng, điểm mù hoặc đường zíc zắc ^[1]. Ngoài ra, tiền triệu cũng có thể bao gồm các rối loạn cảm giác (tê châm chích), rối loạn ngôn ngữ hoặc rối loạn vận động ^[1]. Việc phân định rõ giữa đau nửa đầu có tiền triệu và không có tiền triệu đóng vai trò mang tính quyết định, bởi vì phần lớn các dữ liệu khoa học cho thấy nguy cơ đột quỵ chỉ tăng rõ rệt ở nhóm có tiền triệu, trong khi nhóm không có tiền triệu gần như không ghi nhận sự liên quan này ^[3], ^[4], ^[5].

Bằng chứng dịch tễ học: Đau nửa đầu có aura làm tăng nguy cơ đột quỵ thế nào?

Mối liên quan giữa chứng đau nửa đầu có tiền triệu và tổn thương thiếu máu cục bộ não đã được ghi nhận qua hàng loạt công trình nghiên cứu quy mô lớn từ quan sát cộng đồng đến bệnh chứng ^[2].

Tại một nghiên cứu theo dõi tiến cứu cộng đồng kéo dài 20 năm thuộc khuôn khổ dự án ARIC, các chuyên gia đã phân tích 1.622 người mắc đau nửa đầu trong tổng số 12.758 người tham gia (độ tuổi trung bình là 59 tuổi) ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm người bị đau nửa đầu có tiền triệu thị giác có nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ tăng 1,7 lần so với người không đau đầu (tỷ số nguy cơ HR 1,7; khoảng tin cậy 95%: 1,2-2,6; p = 0,008) ^[4]. Ngược lại, nhóm đau nửa đầu không có tiền triệu thị giác không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ có ý nghĩa thống kê (HR 1,2; khoảng tin cậy 95%: 1,0-1,8; p = 0,28) ^[4].

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu Women's Health Study theo dõi 27.840 phụ nữ Mỹ từ 45 tuổi trở lên (không mắc bệnh tim mạch lúc ban đầu) trong thời gian trung bình 10 năm ^[6]. Kết quả chỉ ra rằng phụ nữ mắc đau nửa đầu có tiền triệu thể hoạt động có nguy cơ cao hơn đối với đột quỵ thiếu máu cục bộ, nhồi máu cơ tim, phẫu thuật tái thông mạch vành, đau thắt ngực và tử vong do bệnh tim mạch thiếu máu cục bộ so với người không có tiền sử đau đầu ^[6]. Ở nam giới, nghiên cứu Physicians' Health Study theo dõi 20.084 nam giới (từ 40 đến 84 tuổi) trong thời gian trung bình 16 năm cũng cho thấy đau nửa đầu liên quan đến sự gia tăng nguy cơ tim mạch ^[6].

Ở nhóm người trẻ tuổi, một nghiên cứu bệnh chứng tại bệnh viện thực hiện trên 202 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não (từ 15 đến 50 tuổi) và 250 người khỏe mạnh đối chứng đã ghi nhận tỷ lệ đau nửa đầu có tiền triệu ở nhóm đột quỵ lên tới 18,3%, cao hơn vượt trội so với 4,4% ở nhóm người khỏe mạnh ^[5]. Khi phân tích hồi quy logistics, đau nửa đầu có tiền triệu là yếu tố nguy cơ độc lập gây đột quỵ thiếu máu não ở người trẻ, và khi tách riêng theo giới tính, đây là yếu tố nguy cơ độc lập đối với phụ nữ trẻ (p = 0,009) nhưng không thấy ý nghĩa này ở nam giới trẻ (p = 0,107) ^[5].

Cơ chế nào đứng sau sự liên kết giữa aura và đột quỵ?

Mặc dù mối liên quan đã được xác lập chắc chắn, cơ chế sinh học chính xác lý giải vì sao đau nửa đầu có tiền triệu dẫn đến đột quỵ vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu và thảo luận ^[2], ^[7], ^[3]. Một số quan sát nhận thấy đột quỵ có thể xuất hiện ngay trong cơn đau nửa đầu, dấy lên giả thuyết đau nửa đầu trực tiếp gây nhồi máu não ^[2]. Tuy nhiên, do biến cố đột quỵ xảy ra phổ biến hơn ở khoảng thời gian giữa các cơn đau, mối liên hệ gián tiếp hoặc nguồn gốc từ các bệnh lý mạch máu tiềm ẩn bên dưới được coi là khả dĩ hơn ^[2].

Phân tích hình ảnh học não bộ qua chụp cộng hưởng từ (MRI) ghi nhận bệnh nhân đau nửa đầu có nguy cơ cao xuất hiện các bất thường chất trắng ^[2]. Về căn nguyên mạch máu, các phân tích chuyên sâu cho thấy đột quỵ ở người có tiền triệu thường bắt nguồn từ tim hoặc các bất thường tim mạch đặc biệt chứ không đơn thuần là xơ vữa động mạch:

Một nghiên cứu năm 2021 trên 339 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ trẻ tuổi (từ 18 đến 54 tuổi, độ tuổi trung bình 43,8 tuổi, 62,83% là nam) đã phân tích 58 người đau nửa đầu có tiền triệu và 54 người không có tiền triệu ^[7]. Kết quả chỉ ra nhóm có tiền triệu trẻ hơn và có ít yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống hơn nhóm không đau đầu ^[7]. Điều đáng chú ý là nhóm đau nửa đầu có tiền triệu có mối liên hệ rất mạnh với chứng rung nhĩ (tỷ số chênh OR 5,08; khoảng tin cậy 95%: 1,24-21,92; p = 0,011), trong khi lại có mối liên hệ âm tính với xơ vữa động mạch (OR 0,29) và bệnh mạch máu nhỏ (OR 0,13) ^[7].

Tồn lưu lỗ bầu dục (PFO) là nguyên nhân gây đột quỵ phổ biến nhất ở bệnh nhân đau nửa đầu có tiền triệu trong nghiên cứu năm 2021 ^[7]. Các dữ liệu tổng quan cũng xác nhận tỷ lệ tồn lưu lỗ bầu dục ở người đau nửa đầu có tiền triệu cao hơn đáng kể so với người bình thường và người đau nửa đầu không tiền triệu ^[8]. Ngoài ra, nghiên cứu ARIC theo dõi 20 năm cũng nhấn mạnh đau nửa đầu có tiền triệu thị giác chỉ liên quan có ý nghĩa với phân nhóm đột quỵ do thuyên tắc từ tim (cardioembolic stroke) với tỷ số nguy cơ tăng tới 3,7 lần (HR 3,7; 95% CI 1,6-8,7; p = 0,003) ^[4]. Nghiên cứu bệnh chứng năm 2017 trên người trẻ cũng xác định thuyên tắc từ tim là nguyên nhân rõ ràng phổ biến nhất gây đột quỵ (chiếm 22,3%) ^[5].

Nhìn nhận đúng mực về nguy cơ: Hiểu lầm và giới hạn

Có hai hiểu lầm tai hại phổ biến hiện nay: một là quá hoang mang cho rằng cứ bị aura là sắp đột quỵ, hai là chủ quan xem nhẹ cơn đau đầu. Thực tế, mặc dù nguy cơ tương đối có gia tăng, nguy cơ tuyệt đối về đột quỵ ở người đau nửa đầu có aura vẫn ở mức thấp ^[3]. Hầu hết bệnh nhân mắc chứng đau nửa đầu sẽ không gặp phải biến cố đột quỵ trong cuộc đời ^[3].

Bên cạnh đó, việc nhận định mối quan hệ nhân quả vẫn còn nhiều rào cản. Cho đến nay, chưa có bằng chứng khẳng định việc bít lỗ bầu dục (PFO) giúp cải thiện triệu chứng đau nửa đầu có tiền triệu trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược ^[8]. Đồng thời, các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu xem liệu việc dùng thuốc phòng ngừa đau nửa đầu hay thuốc chống kết tập tiểu cầu có giúp làm giảm nguy cơ đột quỵ thiếu máu não ở bệnh nhân có aura hay không ^[2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mối liên quan giữa đau nửa đầu có tiền triệu và đột quỵ thể hiện rõ nét nhất ở phụ nữ trẻ tuổi ^[7], ^[3], ^[5]. Mối liên kết này thường yếu hơn ở các nhóm tuổi cao hơn do các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống chiếm ưu thế khi tuổi tác tăng dần ^[3].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ ở người trẻ mắc chứng đau nửa đầu tăng lên đặc biệt ở những người có hút thuốc lá và những phụ nữ có sử dụng thuốc tránh thai đường uống ^[5]. Do đó, phụ nữ trẻ có tiền triệu thị giác cần đặc biệt cảnh giác với hai yếu tố nguy cơ kết hợp này.

Ngoài ra, việc xác định bệnh nhân đau nửa đầu nào có nguy cơ đột quỵ cao là điều phức tạp ^[8]. Các bác sĩ cần cẩn trọng khi kê đơn các loại thuốc nhóm triptan điều trị cơn đau nửa đầu cấp tính, vì nhóm thuốc này chống chỉ định ở người đã có bệnh lý tim mạch do nguy cơ co thắt mạch ^[1].

Lời khuyên theo dõi và chăm sóc thực tế

Đối với những người thường xuyên xuất hiện các cơn đau đầu kèm tiền triệu thị giác hay cảm giác, việc chủ động kiểm soát sức khỏe là điều tối quan trọng:

• Thăm khám chuyên khoa: Cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán phân biệt chính xác giữa đau nửa đầu có tiền triệu với các bệnh lý mạch máu não khác. Bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ não hoặc kiểm tra tim mạch chuyên sâu (như siêu âm tim tìm lỗ bầu dục thông hoặc đo điện tâm đồ phát hiện rung nhĩ) khi có nghi ngờ ^[2], ^[7].
• Không tự ý dùng thuốc vận mạch: Luôn báo cho bác sĩ về tiền sử bệnh tim mạch hoặc các cơn tiền triệu trước khi sử dụng các loại thuốc cắt cơn đau nửa đầu đặc hiệu như triptan ^[1].
• Loại bỏ các nguy cơ phối hợp: Tuyệt đối tránh hút thuốc lá và cần thảo luận kỹ với bác sĩ sản phụ khoa trước khi lựa chọn các biện pháp tránh thai nội tiết dạng uống, nhất là khi bản thân có triệu chứng aura ^[5].
• Duy trì lối sống lành mạnh: Kiểm soát tốt huyết áp, cân nặng, đường huyết và duy trì tập luyện đều đặn để bảo vệ hệ thống mạch máu toàn thân.

Mặc dù đau nửa đầu có tiền triệu là một yếu tố nguy cơ đã được chứng minh của đột quỵ thiếu máu cục bộ, người bệnh không nên quá lo sợ. Hãy nhận diện đúng các dấu hiệu bất thường, loại bỏ các thói quen gây hại và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh một cách an toàn nhất.