Nhiều người bệnh ung thư thường rỉ tai nhau tìm mua các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng thoát khỏi tác dụng phụ của hóa trị hoặc tìm kiếm một cơ hội chữa lành kỳ diệu. Trong số các thảo dược truyền thống, hạt sầu đâu rừng (còn gọi là nha đạm tử, tên khoa học Brucea javanica) thu hút nhiều sự quan tâm qua các chế phẩm dầu tiêm truyền.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định dầu hạt sầu đâu rừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị kết hợp cùng hóa trị liệu quy chuẩn, không phải là thuốc điều trị độc lập [1], [2]. Chế phẩm này tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị đích hay các phương pháp điều trị ung bướu tiêu chuẩn hiện đại.
Dầu sầu đâu rừng tác động đến tế bào ung thư như thế nào?
Cây sầu đâu rừng thuộc họ Simaroubaceae, phân bố tự nhiên tại nhiều khu vực như Sri Lanka, Ấn Độ, Trung Quốc, Malesia, New Guinea và Úc [3]. Quả của loài cây này chứa các hợp chất quassinoid có đặc tính chống ký sinh trùng và kháng khối u [3].
Về mặt sinh học, nhũ tương dầu sầu đâu rừng thể hiện nhiều cơ chế tác động lên tế bào ung thư. Các nghiên cứu cơ chế ghi nhận hoạt chất có khả năng ức chế hoạt tính của enzyme DNA polymerase, chặn chu kỳ phân chia tế bào, làm rối loạn quá trình chuyển hóa năng lượng tế bào và làm giảm biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu [3]. Ngoài ra, nhũ tương dầu sầu đâu rừng còn hỗ trợ đảo ngược tình trạng kháng đa thuốc của tế bào ung thư, từ đó tăng độ nhạy cảm của khối u với hóa trị và xạ trị [3]. Hoạt chất bruceine D chiết xuất từ hạt kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào qua con đường ty thể [3].
Ở cấp độ tế bào, một thử nghiệm năm 1994 cho thấy nhũ tương từ quả sầu đâu rừng gây ức chế 42% sự phát triển của dòng tế bào ung thư biểu mô vảy ở người sau 96 giờ với nồng độ 250 microgam/ml [4]. Khi nâng nồng độ lên 500 microgam/ml, mức độ ức chế đạt 56% [4]. Tác dụng ức chế hơn 50% tế bào bắt đầu xuất hiện rõ rệt sau 7 giờ tiếp xúc thông qua cơ chế làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 [4].
Bổ trợ điều trị ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến triển
Ung thư phổi là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do bệnh ác tính trên thế giới [2]. Tại Trung Quốc, nhũ tương dầu sầu đâu rừng dạng tiêm đã được áp dụng như một liệu pháp hỗ trợ cho người bệnh [2].
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2016 đã thu thập dữ liệu từ 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 2.234 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn tiến triển [2]. Kết quả gộp cho thấy nhóm kết hợp tiêm nhũ tương dầu sầu đâu rừng với hóa trị đạt tỷ lệ đáp ứng chung cao hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng hóa trị đơn thuần (tỷ số nguy cơ RR = 1,25; khoảng tin cậy 95%: 1,14-1,36; P < 0,00001) [2].
Không chỉ hỗ trợ hiệu quả kiểm soát khối u, việc bổ sung chế phẩm này còn nâng cao chất lượng sống cho người bệnh ung thư phổi (RR = 1,87; 95% CI: 1,63-2,15; P < 0,00001) [2]. Về độc tính điều trị, phác đồ kết hợp giúp giảm thiểu đáng kể tỷ lệ buồn nôn và nôn ói (RR = 0,67; P = 0,04), đồng thời giảm nguy cơ hạ bạch cầu do hóa trị (RR = 0,63; P < 0,00001) [2]. Tuy nhiên, chế phẩm không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với biến chứng giảm tiểu cầu (RR = 0,78; P = 0,29) [2]. Các tác giả cũng lưu ý cần thêm các thử nghiệm chất lượng cao hơn để củng cố các kết luận này [2].
Kiểm soát biến chứng tràn dịch màng phổi ác tính
Tràn dịch màng phổi ác tính là biến chứng nặng thường gặp ở bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển, phần lớn bắt nguồn từ di căn của ung thư phổi, ung thư vú hoặc các cơ quan khác [1]. Biến chứng này làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống và rút ngắn thời gian sống của người bệnh [1].
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2018 bao gồm 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.085 bệnh nhân để đánh giá hiệu quả của việc bơm nhũ tương dầu sầu đâu rừng vào khoang màng phổi [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng chung ở nhóm dùng kết hợp thuốc hóa trị truyền thống với nhũ tương dầu sầu đâu rừng cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ truyền hóa chất đơn thuần (tỷ số chênh OR = 1,39; p = 0,001) [1].
Việc kết hợp này cũng cải thiện chất lượng sống của bệnh nhân tràn dịch màng phổi ác tính (OR = 1,56; p < 0,001) [1]. Đồng thời, sự phối hợp của nhũ tương dầu sầu đâu rừng giúp giảm độc tính tủy xương và các phản ứng tiêu hóa do thuốc hóa trị truyền thống gây ra (p < 0,05) [1].
Tiềm năng trên các bệnh ung thư khác: Dữ liệu còn dang dở
Ngoài ung thư phổi, dầu sầu đâu rừng cũng được nghiên cứu trên các bệnh lý tiêu hóa nhưng mức độ bằng chứng hiện tại còn rất khiêm tốn.
Đối với ung thư dạ dày, một đề cương tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 chỉ ra rằng hiệu quả và độ an toàn của nhũ tương tiêm dầu sầu đâu rừng vẫn còn đang tranh cãi, dù có triển vọng làm liệu pháp bổ trợ [5]. Các nhà nghiên cứu lập đề cương tìm kiếm dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu lớn để đánh giá tỷ lệ hiệu quả lâm sàng, thể trạng bệnh nhân và phản ứng có hại của thuốc, đồng thời sử dụng hệ thống GRADE để xếp loại chất lượng bằng chứng [5].
Đối với ung thư gan, các kết quả chống khối u hiện mới dừng lại ở mô hình động vật [6], [7]. Hoạt chất brusatol - một quassinoid đặc trưng của hạt sầu đâu rừng - cho thấy khả năng ức chế khối u gan H22 ghép trên chuột, làm giảm thể tích cổ trướng và giảm khả năng sống của tế bào ung thư thông qua kích hoạt miRNA-29b, apoptosis liên quan p53 và con đường ty thể [6]. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột mang khối u H22 cũng ghi nhận dầu sầu đâu rừng tinh chế làm giảm kích thước u phụ thuộc liều, trong đó liều cao 1,5 g/kg thể trọng có hiệu lực kháng u thấp hơn một chút so với 5-Fu liều 25 mg/kg [7].
Đối với ung thư tụy, hoạt chất bruceine D thể hiện tác dụng độc tế bào trên các dòng tế bào như Capan-2 thông qua kích hoạt caspase 3 và caspase 9 tương tự camptothecin hay gemcitabine [3]. Đây hoàn toàn là các thử nghiệm phòng thí nghiệm, chưa có dữ liệu điều trị thực tế trên người [3].
Hiểu lầm thường gặp: Nhũ tương bổ trợ không phải thuốc đích
Một sai lầm rất nguy hiểm là người bệnh tự ý bỏ phác đồ điều trị đích, hóa trị hoặc phẫu thuật để dùng thảo dược tự nhiên. Nhũ tương hạt sầu đâu rừng không phải thuốc nhắm trúng đích phân tử và không có khả năng triệt tiêu khối u thay thế các liệu pháp tiêu chuẩn.
Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ghi nhận vai trò của chế phẩm này như một liệu pháp phối hợp cùng lúc với hóa trị để tăng tỷ lệ đáp ứng và giảm nhẹ phản ứng phụ [1], [2]. Nếu sử dụng đơn độc hoặc tự ý dùng thảo dược thay thế chỉ định y khoa, khối u có nguy cơ tiến triển mất kiểm soát, làm mất đi thời gian vàng điều trị.
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự mua hạt sầu đâu rừng thô về sắc uống, tán bột hay tự ép dầu là mối nguy hại lớn. Quả sầu đâu rừng thô chứa độc tính cao [7]. Dầu sầu đâu rừng chưa tinh chế có thể gây ngộ độc chết người trên súc vật thí nghiệm và con người, chủ yếu do các hợp chất quassinoid hòa tan trong nước như brucenol, bruceoside, brusatol và bruceine [7].
Nghiên cứu độc tính chỉ ra rằng dầu sầu đâu rừng chiết thô bằng ether có liều gây chết 50% động vật (LD50) trên chuột là 2,26 g/kg thể trọng [7]. Khi được tinh chế bằng cồn 10% để loại bỏ các thành phần tan trong nước mang độc tính, chỉ số LD50 mới tăng lên mức 8,36 g/kg thể trọng [7]. Ngoài ra, nghiên cứu bào chế năm 2014 cũng ghi nhận việc dùng nhũ tương thương mại thông thường ở nồng độ cao có thể gây hiện tượng tan máu nhẹ và kích ứng [8]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý chế biến hạt thô để uống.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chế phẩm dầu sầu đâu rừng dùng trong các nghiên cứu lâm sàng là dạng nhũ tương tiêm truyền y tế đã qua chiết xuất công nghiệp đạt chuẩn, không phải dầu tự chế [5], [1], [2].
Người bệnh ung thư đang điều trị hóa chất hoặc liệu pháp miễn dịch cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi có ý định phối hợp bất kỳ sản phẩm nào. Việc sử dụng sai cách có thể gây tương tác thuốc bất lợi hoặc làm nặng thêm tình trạng kích ứng mạch và tan máu [8].
Người có cơ địa dị ứng, suy giảm chức năng gan, thận nặng cần đặc biệt cẩn trọng. Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá độ an toàn của hoạt chất này trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hay trẻ em, do đó các đối tượng này tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng.
Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn
Nếu cơ sở y tế chuyên khoa ung bướu có chỉ định phác đồ kết hợp nhũ tương dầu sầu đâu rừng dạng tiêm truyền tĩnh mạch hoặc bơm khoang màng phổi, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối quy trình giám sát tại bệnh viện [1], [2].
Không tự ý tìm mua các loại tinh dầu, cồn thuốc, bột hạt sầu đâu rừng không rõ nguồn gốc bán trôi nổi để tự chữa bệnh. Thay vào đó, người bệnh cần tập trung duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, đủ chất, uống đủ nước và thông báo kịp thời cho bác sĩ điều trị về mọi tác dụng phụ gặp phải trong quá trình truyền hóa chất để được can thiệp y khoa phù hợp.
Nhũ tương hạt sầu đâu rừng là một hướng đi bổ trợ triển vọng giúp cải thiện chất lượng sống và giảm bớt gánh nặng tác dụng phụ của hóa trị ở một số bệnh cảnh ung thư nhất định [1], [2]. Dù vậy, thảo dược này chỉ phát huy giá trị khi được bào chế đạt chuẩn y tế và sử dụng phối hợp dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, hoàn toàn không thể thay thế các liệu pháp điều trị đích hay phác đồ trị liệu ung bướu tiêu chuẩn.