Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng ở nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa hay tuổi tác tăng cao. Nhiều người truyền tai nhau dùng dây chặc chìu (hay còn gọi là dây chiều) sắc nước uống để giảm sưng khớp và thoái hóa. Thực hư hiệu quả ra sao dưới góc nhìn y học hiện đại?
Dây chặc chìu có tên khoa học là Tetracera scandens, thuộc họ Sổ (Dilleniaceae) [1]. Cây dạng bụi leo thường xanh, phân bố phổ biến tại Việt Nam cùng các nước Đông Nam Á khác [1]. Về mặt khoa học, cây từng được ghi nhận trong dân gian để hỗ trợ trị phong thấp, viêm sưng [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân đau khớp hiện chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị.
Bối cảnh và nguồn gốc thảo dược
Dây chặc chìu mọc hoang ở ven rừng, lùm bụi nhiệt đới tại Malaysia, Việt Nam, Indonesia, Philippines, Ấn Độ, miền Nam Trung Quốc và Thái Lan [1]. Cây cao khoảng 2 mét nhưng có thể leo dài tới 30 mét [1]. Lá đơn mọc đối, phiến lá hình bầu dục, dai, ráp, mép có răng cưa, khi non có màu đỏ hồng trước khi chuyển xanh [1].
Cây còn mang nhiều tên đồng nghĩa như Tetracera sarmentosa, Delima sarmentosa [1]. Theo y học cổ truyền các nước Đông Nam Á, các bộ phận của cây từng được dùng đối phó với nhiều vấn đề sức khỏe như đái tháo đường, tăng huyết áp, phong thấp, tiêu chảy, viêm gan và viêm nhiễm [1].
Dây chặc chìu tác động thế nào tới khớp?
Cơn đau khớp thường bắt nguồn từ phản ứng viêm cục bộ, giải phóng cytokine và các chất trung gian gây đau. Về lý thuyết, một dược thảo muốn giảm đau khớp cần chứa hoạt chất ức chế các enzym tiền viêm hoặc điều hòa miễn dịch.
Một tổng quan năm 2020 xác nhận Tetracera scandens có chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học, giải thích một phần các ứng dụng truyền thống chống viêm [1]. Tuy nhiên, nhiều chỉ định dân gian của cây vẫn cần thêm dữ liệu để xác minh đầy đủ tính hiệu quả và cơ chế chi tiết [1].
Bằng chứng khoa học hiện tại
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã thăm dò hoạt tính sinh học từ các bộ phận của cây chặc chìu:
Năm 2010, một nghiên cứu trên chuột Wistar đực bị gây đái tháo đường bằng alloxan đã kiểm tra chiết xuất lá Tetracera scandens [2]. Cao chiết nước và cao methanol đường uống giúp giảm đường huyết lúc đói đáng kể ở chuột bệnh mà không gây hạ đường huyết trên chuột bình thường [2]. Mức giảm cao nhất ghi nhận ở nhóm dùng cao nước liều 0,25 g/kg thể trọng (giảm 62,5%) và cao methanol liều 0,5 g/kg thể trọng (giảm 36,5%) sau 8 giờ [2]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào chuyển hóa đường, không đo lường sưng đau khớp [2].
Năm 2012, một thử nghiệm in vitro công bố cho thấy dịch chiết ethanol từ cây Tetracera scandens thu hái tại Việt Nam có hoạt tính ức chế enzym phiên mã ngược của virus HIV-1 và ngăn virus nhân lên trên tế bào MT-4 với giá trị IC50 từ 2,0 đến 2,5 mcg/ml [3]. Nồng độ gây độc tế bào CC50 ghi nhận trên 40-50 mcg/ml [3]. Kết quả cho thấy tiềm năng kháng virus, không trực tiếp đánh giá mô sụn hay tế bào màng hoạt dịch khớp [3].
Hiểu lầm thường gặp về tên gọi và dược liệu
Người dùng rất dễ nhầm lẫn dây chặc chìu (Tetracera scandens) với các cây cỏ khác có chữ "scandens" trong tên khoa học. Điển hình là dây cóc kèn (Derris scandens) hoặc mơ lông (Paederia scandens).
Thực tế, một số nghiên cứu chống viêm được tiến hành trên các loài khác:
Dây cóc kèn (Derris scandens) từng được thử nghiệm in vitro tại Thái Lan năm 2003 [4]. Chiết xuất nước của cây này làm giảm giải phóng myeloperoxidase, giảm tạo eicosanoid và ức chế leukotriene B4 [4]. Khi tiêm phúc mạc trên mô hình chuột bị phù bàn chân, dịch chiết có tác dụng chống viêm rõ rệt, nhưng khi cho uống lại không giảm phù có ý nghĩa thống kê [4].
Cây mơ lông (Paederia scandens) cũng được thử nghiệm năm 2018 trên chuột bị viêm khớp do collagen [5]. Chuột uống dịch chiết trong 24 ngày giảm sưng bàn chân, giảm chỉ số viêm khớp, ức chế xơ hóa mô và giảm các cytokine như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-7, IL-23 trong huyết thanh [5]. Cần phân biệt rõ đây là các chi thực vật hoàn toàn khác với dây chặc chìu họ Sổ.
Giới hạn nghiên cứu và những ai cần thận trọng
Dây chặc chìu (Tetracera scandens) hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp. Mới chỉ có các dữ liệu về hạ đường huyết trên động vật [2] và ức chế virus in vitro [3]. Mọi công dụng giảm đau khớp trên người hiện chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng [1].
Những người sau đây cần đặc biệt thận trọng, không tự ý uống nước sắc chặc chìu:
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết. Dược thảo này đã được chứng minh có khả năng hạ đường huyết mạnh trên động vật thí nghiệm [2]. Dùng chung có thể gây tụt đường huyết quá mức.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ. Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên các nhóm đối tượng này.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc mắc các bệnh gan, thận mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lời khuyên áp dụng an toàn
Không nên xem dây chặc chìu là thuốc thay thế phác đồ y khoa. Nếu muốn dùng theo dạng trà thảo mộc dân gian, chỉ nên dùng lượng vừa phải và trao đổi trước với bác sĩ điều trị. Không tự ý gom hái các loại dây leo hoang dại vì nguy cơ nhầm lẫn thực vật hoặc nhiễm tạp chất, nấm mốc.
Khi xuất hiện cơn đau khớp kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa Cơ Xương Khớp để chụp X-quang, xét nghiệm định lượng tổn thương sụn khớp. Một chế độ sinh hoạt cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện vừa sức là nền tảng bảo vệ khớp lâu dài.
