Trong kho tàng cây thuốc dân gian tại Việt Nam, việc một tên gọi nôm na được dùng chung cho nhiều loài thực vật khác nhau là hiện tượng khá phổ biến. Tên gọi "dây mỏ quạ" hay "cây mỏ quạ" là một ví dụ điển hình, khi người dân ở các vùng miền thường gán tên này cho cả cây mỏ quạ thuộc họ Dâu tằm và cây mỏ quạ thuộc họ La bố ma. Thói quen truyền miệng thiếu kiểm chứng này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng cho người sử dụng thảo dược.
Thực tế khoa học cho thấy, dây mỏ quạ Dischidia (Dischidia rafflesiana) và cây mỏ quạ Maclura (Maclura cochinchinensis) là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt phân loại học, cấu tạo hình thái và thành phần dược tính. Việc nhầm lẫn giữa hai loài cây này không chỉ làm mất tác dụng bồi bổ hay hỗ trợ điều trị theo kinh nghiệm dân gian, mà còn có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc gặp phải các tác dụng không mong muốn do độc tính tiềm ẩn.
Tên gọi giống nhau nhưng khác biệt hoàn toàn về họ thực vật
Tên gọi "mỏ quạ" trong dân gian xuất phát thuần túy từ quan sát trực quan của người xưa đối với một số bộ phận của cây có hình dáng khoằm lại như mỏ chim quạ. Tuy nhiên, dưới góc độ thực vật học hiện đại, đây là hai loài cây không hề có mối quan hệ họ hàng gần gũi.
Loài thứ nhất là Maclura cochinchinensis (trước đây còn có tên đồng nghĩa là Cudrania cochinchinensis), thuộc họ Dâu tằm (Moraceae). Loài cây này trong y học cổ truyền còn được biết đến với các tên gọi khác như hoàng đằng gai, cây gai quạ, mỏ quạ hay xuyên phá thạch. Đây là loại cây bụi trườn hoặc dây leo thân gỗ, thường mọc hoang ở các đồi cây bụi, ven rừng thứ sinh tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung nước ta.
Loài thứ hai thường bị gọi trùng tên là Dischidia rafflesiana, thuộc họ La bố ma (Apocynaceae). Đây là một loài dây leo phụ sinh, sống bám trên thân các cây gỗ lớn khác trong rừng rậm nhiệt đới. Họ La bố ma vốn là họ thực vật được các nhà khoa học đặc biệt lưu ý vì có rất nhiều chi, loài chứa các hợp chất nhựa mủ phức tạp, trong đó không ít loài chứa độc tố mạnh tác động lên tim mạch hoặc hệ thần kinh.
Việc đánh đồng hai loài thực vật khác họ này dưới một tên gọi duy nhất là "dây mỏ quạ" khiến nhiều người lầm tưởng rằng chúng có thể dùng thay thế cho nhau. Sự nhầm lẫn này chính là nguyên nhân gốc rễ của những vụ việc tự ý hái thuốc về đun nấu gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe.
Cách nhận diện hình thái để không thu hái nhầm lẫn
Để phân biệt rõ ràng hai loài cây này, người dân cần chú ý kỹ các đặc điểm hình thái bên ngoài của thân, gai và đặc biệt là cấu trúc của lá. Quan sát cẩn thận sẽ giúp loại trừ nguy cơ thu hái hoặc mua nhầm dược liệu.
Cây mỏ quạ thuộc họ Dâu tằm (Maclura cochinchinensis) có thân gỗ dạng trườn, phân nhánh nhiều và cành cây phát triển dài vươn ra xung quanh. Điểm đặc trưng nhất của loài này là tại các kẽ lá có những chiếc gai rất sắc nhọn, chiều dài từ 1 đến 3 cm, đầu gai hơi cong quặp xuống tương tự hình chiếc mỏ quạ. Lá cây mọc so le, phiến lá hình bầu dục thuôn dài hoặc hình trứng ngược, mép lá nguyên, mặt trên nhẵn bóng. Khi bẻ cành non hoặc cuống lá, cây tiết ra một lượng mủ trắng mỏng. Thân và rễ cây khi cạo lớp vỏ ngoài thường có màu vàng nhạt hoặc vàng đậm.
Trong khi đó, dây mỏ quạ họ La bố ma (Dischidia rafflesiana) lại có đặc điểm sinh thái hoàn toàn khác biệt. Cây thường sống bám biểu sinh trên vỏ thân cây gỗ mục hoặc thân cây lớn ẩm ướt, thân cây có rễ phụ bám chắc vào giá thể. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở bộ lá mang tính chất dị hình. Cây có hai loại lá trên cùng một cá thể: loại lá thông thường có phiến tròn, dẹt, dày và mọng nước; loại lá thứ hai biến đổi đặc biệt thành những chiếc túi rỗng phồng lên hình trứng hoặc hình bình, bên trong rỗng chứa nước mưa và mùn hữu cơ, rễ phụ của cây thường đâm ngược vào lòng túi này để hút dưỡng chất.
Ngoài ra, toàn thân của Dischidia rafflesiana khi bị tổn thương sẽ tiết ra một chất nhựa mủ màu trắng đục như sữa, đặc hơn nhiều so với nhựa của loài Maclura. Cây mỏ quạ Dischidia không có hệ thống gai gỗ cong nhọn mọc ở nách lá như cây Maclura. Nhận biết rõ túi rỗng và dạng sống phụ sinh là chìa khóa then chốt để không nhầm sang cây mỏ quạ họ Dâu tằm.
Nghiên cứu khoa học về thành phần hóa học của Maclura cochinchinensis
Trong những năm gần đây, cây mỏ quạ họ Dâu tằm (Maclura cochinchinensis) thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu hóa học và dược liệu tại Việt Nam nhằm làm sáng tỏ các hợp chất tự nhiên có giá trị sinh học.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành thu thập mẫu lá của loài Maclura cochinchinensis tại tỉnh Hòa Bình, Việt Nam để phân tích các thành phần hóa học [1]. Từ mẫu lá này, các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất prenylisoflavone hoàn toàn mới, được đặt tên hóa học là 3',4',5-trihydroxy-8-prenyl-dihydrofuran[2'',3'':7,6]isoflavone (hợp chất 1) và 4',5-dihydroxy-8-prenyl-dihydrofuran[2'',3'':7,6]isoflavone (hợp chất 2) [1].
Bên cạnh hai chất mới, nghiên cứu cũng phân lập được năm hợp chất prenylisoflavone đã từng được biết đến trước đó (được đánh số từ 3 đến 7), một hợp chất dạng glycoside là benzylalcohol-4-O-beta-d-glucoside (hợp chất 8), cùng với hai dẫn xuất este của axit cinnamic (hợp chất 9 và 10) [1]. Đáng chú ý, các hợp chất từ số 4 đến số 10 lần đầu tiên được ghi nhận phân lập thành công từ loài thực vật này [1]. Cấu trúc hóa học của toàn bộ các hợp chất trên được xác định chính xác thông qua các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và phổ khối lượng (MS), kết hợp đối chiếu với các dữ liệu khoa học đã công bố [1].
Sau khi tách chiết thành công, nhóm nghiên cứu đã tiến hành đánh giá hoạt tính độc tế bào trong điều kiện ống nghiệm (in vitro) của các hợp chất prenylisoflavone (bao gồm các chất 1, 2, 3, 4, 6 và 7) trên hai dòng tế bào ung thư ở người là dòng KB (tế bào ung thư biểu mô) và dòng HepG2 (tế bào ung thư gan) [1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận hợp chất số 4 thể hiện hoạt tính gây độc tế bào rõ rệt trên cả hai dòng tế bào ung thư này, với nồng độ ức chế tối đa một nửa (giá trị IC50) lần lượt đạt 26,99 μM đối với dòng KB và 19,95 μM đối với dòng HepG2 [1]. Các hợp chất prenylisoflavone còn lại trong thử nghiệm được xác định là không thể hiện hoạt tính đáng kể [1].
Ý nghĩa khoa học và giới hạn của bằng chứng hiện có
Phát hiện về các hợp chất prenylisoflavone trong lá cây Maclura cochinchinensis có ý nghĩa quan trọng trong việc khám phá nguồn dược chất tự nhiên mới [1]. Tuy nhiên, người đọc cần hiểu đúng bản chất của kết quả nghiên cứu để tránh những suy diễn thiếu căn cứ khoa học.
Thứ nhất, thử nghiệm gây độc tế bào của hợp chất số 4 mới chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm (in vitro) [1]. Thử nghiệm in vitro là bước khởi đầu cơ bản trong phòng thí nghiệm, phản ánh khả năng tác động của một phân tử tinh khiết lên tế bào ung thư tách rời. Kết quả này hoàn toàn chưa chứng minh được tác dụng chữa ung thư hay ngăn ngừa khối u trên cơ thể người sống, bởi vì hoạt chất khi đi vào cơ thể còn chịu sự chi phối phức tạp của quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan, phân bố trong các mô và đào thải qua thận.
Thứ hai, nghiên cứu được thực hiện trên các hợp chất đơn lẻ đã được chiết xuất và tinh chế ở độ tinh khiết cao [1]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc sắc lá hoặc rễ cây mỏ quạ dạng thô theo phương pháp đun nước uống truyền thống. Khi đun sắc thô, nồng độ của hợp chất số 4 có thể rất thấp, đồng thời nước sắc còn chứa vô số chất khác chưa rõ độc tính tích lũy.
Thứ ba, trích đoạn nghiên cứu hiện có hoàn toàn không thực hiện bất kỳ khảo sát nào trên loài dây mỏ quạ họ La bố ma (Dischidia rafflesiana). Do đó, những phát hiện về hoạt chất prenylisoflavone và hoạt tính độc tế bào này chỉ áp dụng riêng cho mẫu lá cây Maclura cochinchinensis thu hái tại Hòa Bình, tuyệt đối không được suy diễn sang cho loài dây mỏ quạ Dischidia [1]. Người dân không thể lấy nghiên cứu này làm lý do để sử dụng tùy tiện bất kỳ loài cây nào mang tên "mỏ quạ".
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng thảo dược "mỏ quạ"
Sự thiếu hụt thông tin chính xác về dược liệu thường dẫn đến nhiều quan niệm sai lầm trong cộng đồng, gây ra những hệ lụy trực tiếp đến sức khỏe.
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cùng tên gọi thì cùng công dụng". Nhiều người nghe người khác mách bảo cây mỏ quạ chữa đau nhức xương khớp hoặc giải độc, liền đi tìm hái dây mỏ quạ Dischidia rafflesiana bám trên cây rừng về sử dụng thay cho vị thuốc mỏ quạ Maclura cochinchinensis. Các loài thuộc họ La bố ma thường chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, nếu dùng sai loài hoặc sai liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, nôn mửa, rối loạn nhịp tim hoặc ngộ độc cấp tính.
Hiểu lầm thứ hai là việc thần thánh hóa khả năng tiêu diệt tế bào ác tính của cây mỏ quạ. Sau khi nghe thông tin lá cây có chất ức chế tế bào ung thư gan hay biểu mô, một số bệnh nhân đã tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang uống nước sắc lá mỏ quạ [1]. Đây là một sai lầm đặc biệt nguy hiểm. Việc tự ý uống nước lá cây không rõ nồng độ hoạt chất không những không tiêu diệt được khối u mà còn làm mất đi thời gian vàng điều trị của người bệnh, thậm chí gây suy giảm chức năng gan do gan phải gánh thêm áp lực chuyển hóa các chất lạ.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh. Mọi loài thực vật chứa hoạt chất dược lý đều có ngưỡng an toàn nhất định. Ngay cả các hợp chất prenylisoflavone thể hiện độc tính tế bào trong ống nghiệm cũng đồng nghĩa với việc chúng có khả năng gây độc cho tế bào bình thường nếu dùng không kiểm soát [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc sử dụng các bộ phận của cây mỏ quạ cần phải tuân thủ hướng dẫn chặt chẽ từ những người có chuyên môn y học cổ truyền. Một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng:
Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan và thận cần hết sức thận trọng. Gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm việc chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ thảo mộc. Khi chức năng gan thận đã suy giảm, việc nạp vào cơ thể các hợp chất phức tạp chưa được kiểm định liều lượng an toàn có thể khiến tình trạng suy gan, suy thận trở nên trầm trọng hơn.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không được tự ý sử dụng. Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khẳng định độ an toàn của các hợp chất trong cả hai loài mỏ quạ đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh. Một số chất trong thực vật có thể gây kích thích co bóp tử cung hoặc bài tiết qua sữa mẹ gây nguy hiểm cho trẻ.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có cơ địa nhạy cảm cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị ngộ độc hoặc kích ứng đường tiêu hóa nếu vô tình sử dụng nhầm loài cây hoặc dùng quá liều. Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền theo đơn của bác sĩ cần lưu ý nguy cơ tương tác thuốc, khi các hợp chất phenolic hay isoflavone tự nhiên có thể làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình khi có nhu cầu sử dụng dược liệu, người tiêu dùng cần chủ động thực hiện các biện pháp an toàn và khoa học trong thực tế đời sống.
Trước hết, tuyệt đối không tự ý thu hái các loại dây leo trong tự nhiên dựa trên tên gọi truyền miệng hoặc hình dáng sơ sài. Nếu có nhu cầu sử dụng vị thuốc mỏ quạ (Maclura cochinchinensis), người dân chỉ nên tìm mua tại các bệnh viện y học cổ truyền, khoa dược liệu của các cơ sở y tế được cấp phép hoặc các nhà thuốc đông y có uy tín. Dược liệu lưu hành hợp pháp luôn phải trải qua quy trình kiểm nghiệm thực vật để bảo đảm đúng loài, không bị nấm mốc hay pha tạp rác thảo dược.
Khi quan sát dược liệu khô, cần lưu ý thân rễ mỏ quạ Maclura chính thống thường có lõi màu vàng đặc trưng, được thái phiến mỏng và không có hiện tượng nhớt dính hay mùi lạ. Tuyệt đối không mua các loại dây leo băm nhỏ bán trôi nổi tại các chợ cóc hoặc trên mạng xã hội mà không có bao bì, nhãn mác ghi rõ tên khoa học của loài cây.
Trong quá trình sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, chóng mặt, nổi mề đay hoặc mệt mỏi rã rời, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra. Người dân luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược với các phương pháp điều trị hiện đại.
Tên gọi dân gian "mỏ quạ" có thể trùng lặp, nhưng giá trị dược học và độ an toàn của Dischidia rafflesiana và Maclura cochinchinensis là hai câu chuyện hoàn toàn tách biệt. Tiếp cận thảo dược bằng sự hiểu biết khoa học, dựa trên bằng chứng đã được xác thực chính là cách tốt nhất để tận dụng tinh hoa y học truyền thống mà vẫn bảo vệ an toàn tối đa cho sức khỏe.
