Thói quen dùng tinh dầu tự nhiên và nguy cơ tiềm ẩn
Nhiều người có thói quen bôi trực tiếp các loại tinh dầu thực vật như sả lên da để chống muỗi đốt hoặc xoa bóp giảm căng thẳng vì tin rằng sản phẩm thiên nhiên luôn an toàn. Tuy nhiên, tinh dầu sả nói chung và sả Sri Lanka nói riêng chứa các thành phần bay hơi mạnh, có thể gây kích ứng hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng da.
Câu trả lời ngắn gọn: Những người có cơ địa viêm da dị ứng, tiền sử kích ứng với hương liệu mỹ phẩm, hoặc thợ massage tiếp xúc liên tục không nên tự ý bôi ngoài tinh dầu sả nồng độ cao. Việc sử dụng sai cách có thể dẫn tới viêm da tiếp xúc dị ứng kéo dài.
Cơ chế gây viêm da tiếp xúc của tinh dầu
Viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng qua trung gian tế bào khi da tiếp xúc với dị nguyên. Các hợp chất tự nhiên có trong tinh dầu khi thẩm thấu qua lớp sừng biểu bì sẽ gắn kết với protein của da, tạo thành kháng nguyên hoàn chỉnh kích thích hệ miễn dịch.
Hầu hết các phản ứng bất lợi xảy ra do người dùng bôi tinh dầu nguyên chất hoặc sử dụng các chế phẩm có nồng độ quá cao [1]. Khi hệ miễn dịch đã mẫn cảm, các lần tiếp xúc sau đó dù ở lượng rất nhỏ cũng có thể khởi phát viêm da đỏ rát, ngứa ngáy và mụn nước.
Bằng chứng khoa học về dị ứng tinh dầu sả
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2016 về dị ứng tiếp xúc với tinh dầu đã chỉ ra gần 80 loại tinh dầu gây ra tình trạng này [1]. Khi thử nghiệm áp da (patch test) liên tiếp trên các bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc với 55 loại tinh dầu, sả (citronella) cùng 8 loại khác (nguyệt quế, dầu thông, cam, tràm trà, ngọc lan tây, đàn hương, đinh hương, costus root) cho tỷ lệ phản ứng dương tính lớn hơn 2% [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận viêm da tiếp xúc nghề nghiệp có thể xuất hiện ở những kỹ thuật viên thực hiện massage [1]. Đồng thời, tình trạng đồng phản ứng giữa các loại tinh dầu khác nhau và hỗn hợp hương liệu (fragrance mix) xảy ra khá phổ biến do chúng chia sẻ nhiều thành phần chung [1].
Trước đó, một báo cáo lâm sàng năm 1978 đã ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc do sản phẩm khử mùi dùng cho hậu môn nhân tạo [2]. Sau khi thử nghiệm áp da chi tiết từng nhóm thành phần, các bác sĩ phát hiện nguyên nhân dị ứng bắt nguồn từ nhóm hương liệu chứa phần lớn là tinh dầu sả (citronella oil) [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Dữ liệu lâm sàng khẳng định tinh dầu sả là một dị nguyên tiếp xúc có tỷ lệ dương tính đáng chú ý trong nhóm tinh dầu thực vật [1]. Việc xác định thành phần hương liệu này giúp bác sĩ da liễu khoanh vùng chẩn đoán khi người bệnh bị viêm da không rõ nguyên nhân.
Tuy nhiên, các dữ liệu liên quan lâm sàng nhìn chung còn thiếu hụt hoặc chưa đầy đủ [1]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ dương tính trên nhóm người nghi ngờ viêm da, chưa phản ánh toàn bộ tần suất ở quần thể người khỏe mạnh bình thường. Bệnh nhân nghi ngờ dị ứng được khuyến cáo nên làm thử nghiệm áp da với chính sản phẩm mình đang sử dụng tại nhà [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "sản phẩm thiên nhiên thì không gây dị ứng". Dù có nguồn gốc cỏ cây, tinh dầu chứa hàm lượng đậm đặc các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Khi bôi trực tiếp dạng không pha loãng, nguy cơ phản ứng viêm da tăng cao rõ rệt [1].
Một sai lầm khác là cho rằng đã dùng loại tinh dầu này không sao thì sẽ không phản ứng với loại khác. Thực tế, phản ứng chéo giữa các tinh dầu và với các hỗn hợp hương liệu rất thường gặp vì có chung thành phần hoạt chất [1].
Nhóm đối tượng nên thận trọng khi bôi ngoài da
Người có cơ địa nhạy cảm, từng nổi mẩn ngứa khi dùng mỹ phẩm, nước hoa hoặc dị ứng với hương liệu tổng hợp cần đặc biệt tránh bôi tinh dầu sả trực tiếp [1]. Người đã từng có kết quả dương tính với bộ xét nghiệm hương liệu có nguy cơ cao đồng phản ứng với tinh dầu sả [1].
Nhân viên trị liệu, kỹ thuật viên spa thực hiện xoa bóp, massage phải tiếp xúc lặp đi lặp lại với tinh dầu hàng ngày cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị viêm da tiếp xúc nghề nghiệp [1]. Người bệnh mang hậu môn nhân tạo dùng các sản phẩm khử mùi chứa tinh dầu cũng cần theo dõi vùng da quanh vị trí đặt túi [2].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên bôi trực tiếp tinh dầu sả nguyên chất lên da mặt hoặc vùng da mỏng, vết thương hở [1]. Khi cần sử dụng bôi ngoài để chống côn trùng hoặc chăm sóc da, sản phẩm phải được pha loãng ở nồng độ thích hợp trong dầu dẫn hoặc nền kem an toàn.
Trước khi dùng một chế phẩm mới, nên thử thoa một lượng nhỏ lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi phản ứng trong vài ngày. Kỹ thuật viên massage nên mang găng tay bảo vệ khi tiếp xúc với các chế phẩm dầu xoa bóp nồng độ cao để phòng ngừa viêm da nghề nghiệp [1].
Nếu xuất hiện dấu hiệu đỏ da, ngứa rát, nổi mụn nước sau khi tiếp xúc, cần ngừng sử dụng ngay lập tức, rửa sạch vùng da với nước và đến khám tại chuyên khoa da liễu để được chỉ định xét nghiệm áp da phù hợp [1]. Không tự ý mua thuốc bôi chứa corticoid kéo dài khi chưa có hướng dẫn y tế.