Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại thảo dược tự nhiên hoặc cỏ mọc hoang về đun nước uống hàng ngày với suy nghĩ cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và bổ dưỡng. Trong số các cây cỏ dân dã được truyền tai, cỏ bờm ngựa cũng thường được nhắc đến như một vị thuốc nam dùng để giải nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại thảo mộc kéo dài mà thiếu hiểu biết về độc tính có thể gây ra những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe.
Về câu hỏi cỏ bờm ngựa dùng kéo dài gây hại gì cho gan thận, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính học chính thức nào trên người hay động vật đối với dược liệu mang tên cỏ bờm ngựa trong hệ thống cơ sở dữ liệu y khoa được cung cấp. Hiện chưa có dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn, ngưỡng liều dùng hay nguy cơ gây hại gan thận của cỏ bờm ngựa. Do đó, việc tự ý dùng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cơ quan và quá tải chuyển hóa chưa thể lường trước.
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về thảo dược mọc hoang
Thực tế đời sống cho thấy, tâm lý sính dùng cây cỏ mọc hoang, thuốc nam gia truyền diễn ra rất phổ biến. Nhiều người cho rằng các loại thảo mộc sinh trưởng tự nhiên trong vườn nhà, bờ ruộng là nguồn dược liệu sạch và không chứa hóa chất độc hại. Quan niệm sai lầm rằng nguồn gốc tự nhiên đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có tác dụng phụ khiến không ít người uống nước sắc thảo dược thay nước lọc trong thời gian dài.
Nhiều loại cây cỏ chưa được định danh thực vật rõ ràng hoặc chưa trải qua nghiên cứu chuẩn hóa về dược lý học. Việc sử dụng dược liệu mọc dại thiếu kiểm soát dễ dẫn đến hiện tượng nhầm lẫn loài, tích tụ tạp chất hoặc phản ứng chuyển hóa bất lợi trong cơ thể. Các thắc mắc về việc cỏ bờm ngựa có hại cho gan hay thận khi dùng dài ngày xuất phát chính từ nỗi lo ngại về những ca ngộ độc thuốc nam mọc hoang xuất hiện rải rác thời gian qua.
Cơ chế tác động chuyển hóa và rủi ro từ thảo mộc
Khi bất kỳ hợp chất thảo mộc nào đi vào cơ thể qua đường uống, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận để tiến hành chuyển hóa và giải độc. Sau đó, thận chịu trách nhiệm lọc và đào thải các chất chuyển hóa cũng như tạp chất ra ngoài qua nước tiểu. Nếu một dược liệu chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh hoặc dùng ở liều lượng vượt quá khả năng xử lý, tế bào gan và cầu thận sẽ phải làm việc quá tải.
Bên cạnh đó, các loại cây cỏ mọc hoang thường đối mặt với nguy cơ hấp thụ kim loại nặng như chì, thủy ngân, asen hoặc cadimi từ đất và nguồn nước ô nhiễm. Quá trình sinh trưởng tự nhiên ngoài môi trường không được kiểm soát khiến rễ cây tích lũy các độc chất vô cơ này. Khi người dùng sắc uống kéo dài, kim loại nặng sẽ lắng đọng dần tại nhu mô gan và ống thận, dẫn đến tổn thương mô tế bào mạn tính mà khó nhận biết ở giai đoạn sớm.
Nghiên cứu an toàn độc tính bán trường diễn ở các dược liệu khác
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào về cây cỏ bờm ngựa trong dữ liệu y khoa được cung cấp. Các nghiên cứu độc tính học bán trường diễn (subacute toxicity) trên động vật hiện mới chỉ được thực hiện trên một số thảo dược và hoạt chất thực vật khác để thiết lập ngưỡng an toàn.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá hồ sơ an toàn cấp tính và bán trường diễn của hoạt chất baicalin chiết xuất từ rễ cây Scutellaria baicalensis Georgi trên mô hình chuột theo hướng dẫn của OECD [1], [2]. Ở thử nghiệm bán trường diễn, chuột được cho dùng liều leo thang từ 1.000 đến 4.000 mg/kg [1], [2]. Kết quả ghi nhận mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) là 2.000 mg/kg [1], [2]. Tuy nhiên, ở mức liều 4.000 mg/kg, hoạt chất đã gây ra độc tính gan thận có thể hồi phục, kèm theo hiện tượng ức chế men phosphatase kiềm, giảm triglyceride và xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc thận nhẹ [1], [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thử nghiệm trên mô hình gặm nhấm, và phản ứng huyết học có sự khác biệt theo giới tính khi con đực tăng tế bào lympho còn con cái có biến đổi ở thận [1], [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2023 đã đánh giá độc tính đường uống cấp tính và bán trường diễn của nước ép quả Viburnum opulus L. (European cranberrybush) trên chuột cống Sprague-Dawley và chuột nhắt BALB/c [3]. Ở thử nghiệm bán trường diễn lặp lại trong 28 ngày với các liều 0, 500 và 2.000 mg/kg, nhóm dùng liều 2.000 mg/kg cho thấy số lượng tiểu cầu tăng đáng kể [3]. Kết quả phân tích mô bệnh học tương ứng cho thấy chiết xuất ở liều 2.000 mg/kg gây độc cho thận, gan và mô mỡ [3]. Nghiên cứu xác định ngưỡng NOAEL là 500 mg/kg/ngày và nhấn mạnh cần xem xét kỹ liều lượng các hợp chất chứa hàm lượng phenolic cao khi dùng kéo dài để tránh tích tụ độc tính [3].
Cũng trong năm 2025, một nghiên cứu về chiết xuất lá thạch lựu (Punica granatum) sấy phun trên mô hình động vật cho thấy độ an toàn cao hơn [4]. Dù dùng liều lặp lại lên tới 1.000 mg/kg, chiết xuất này không gây ra tác dụng bất lợi nào trên xét nghiệm đại thể, sinh hóa, huyết học và mô học, đồng thời giúp giảm cholesterol toàn phần trong huyết thanh [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 trên chuột về chiết xuất cây Erodium guttatum ở liều 200 mg/kg ghi nhận sự gia tăng bạch cầu, tiểu cầu và hemoglobin, cùng một số biến đổi mô bệnh học ở gan và tụy nhưng không gây độc tính trên thận [5]. Một nghiên cứu năm 2023 trên hạt Cycas pectinata ở chuột nhắt cho thấy liều 500 mg/kg trong 28 ngày gây độc tính, trong khi liều 100 và 300 mg/kg cho thấy sự an toàn trên các chỉ số huyết học, gan và thận [6].
Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng nói trên thuộc về các loài thực vật hoàn toàn khác nhau. Việc các loại cây như Scutellaria baicalensis hay Viburnum opulus gây biến đổi mô gan, thận ở liều cao phản ánh thực tế rằng thảo dược hoàn toàn có khả năng gây độc cơ quan nếu dùng sai liều [1], [3].
Lợi ích giả định và giới hạn bằng chứng thực tế
Đối với cỏ bờm ngựa, mọi công dụng chữa bệnh hay tính bổ dưỡng hiện nay chỉ dừng lại ở mức truyền miệng trong dân gian. Giới hạn bằng chứng lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm tiền lâm sàng đạt chuẩn (OECD) để xác định độc tính cấp tính (LD50), độc tính bán trường diễn lặp lại 28 ngày, hay ngưỡng NOAEL an toàn như đã được làm với các thảo dược khác [1], [3], [5], [6].
Không có số liệu định lượng về các hoạt chất chính, cơ chế tác động sinh học hay khả năng tồn lưu kim loại nặng của cây mọc hoang. Do đó, người dùng không thể biết được liều lượng bao nhiêu là an toàn và ngưỡng nào sẽ kích hoạt phản ứng độc tế bào ở gan và thận. Dữ liệu từ các thảo dược khác chứng minh ngay cả những hợp chất tự nhiên có lợi ích cũng có thể làm tổn thương tế bào gan hoặc gây biến đổi chức năng thận khi tích tụ nồng độ lớn [1], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là tư duy "cây cỏ tự nhiên không độc, uống càng nhiều càng mát gan". Độc tính thực vật thường diễn tiến âm thầm và phụ thuộc liều lượng tích lũy theo thời gian [3]. Một loại cây không làm người uống lăn ra ngộ độc ngay lập tức (không có độc tính cấp) nhưng hoàn toàn có thể gây xơ hóa mô gan hoặc hoại tử ống thận nhẹ khi dùng bán trường diễn nhiều tuần liên tục [1], [3].
Một quan niệm sai lệch khác là thảo dược mọc tự nhiên ở vùng quê luôn tinh khiết. Đất đai và nguồn nước hiện nay có nguy cơ nhiễm thuốc trừ sâu, phân bón hóa học hoặc kim loại nặng công nghiệp. Cây dại không có cơ chế tự chọn lọc loại bỏ kim loại nặng; ngược lại, rễ cây có thể hấp thu và tích tụ chúng với nồng độ cao hơn môi trường xung quanh, khiến việc đun nước uống trực tiếp trở thành hành động đưa độc chất vào cơ thể.
Ai nên thận trọng tuyệt đối với thảo dược chưa rõ nguồn gốc?
Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu là những người đã có sẵn bệnh lý nền về gan và thận như viêm gan B, xơ gan, gan nhiễm mỡ, viêm cầu thận hay suy thận mạn. Khi các cơ quan này đã bị suy giảm chức năng lọc và thải trừ, việc nạp thêm các chất chuyển hóa chưa rõ danh tính từ cỏ bờm ngựa sẽ đẩy nhanh tiến trình suy nội tạng.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không được sử dụng các loại cây cỏ mọc hoang truyền miệng. Hệ enzyme gan của trẻ em chưa hoàn thiện, hàng rào nhau thai của thai phụ rất nhạy cảm với các chất độc tự nhiên và kim loại nặng. Người cao tuổi đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính cũng cần tránh xa để phòng ngừa tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế và đảm bảo an toàn
Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần tuân thủ nguyên tắc không sử dụng bất kỳ loại cây cỏ mọc hoang nào làm đồ uống hàng ngày khi chưa có sự tư vấn từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Khi cần dùng thảo dược điều trị, chỉ nên mua dược liệu từ các nhà thuốc y học cổ truyền có chứng nhận nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để đảm bảo không bị lẫn tạp chất, nấm mốc hay kim loại nặng.
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng, việc duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước sạch mỗi ngày là biện pháp tự nhiên và an toàn nhất để hỗ trợ gan thận hoạt động hiệu quả. Nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay phù nề sau khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, cần ngừng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra men gan, creatinin máu.
Tóm lại, cỏ bờm ngựa hiện chưa có dữ liệu khoa học về độ an toàn và độc tính trên gan thận. Việc dùng kéo dài loại cây mọc dại này tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc và tích tụ kim loại nặng gây tổn thương cơ quan. Người dân không nên mạo hiểm sức khỏe của bản thân với những lời đồn thổi dân gian chưa có kiểm chứng y khoa.
