Uống nước đỗ trọng nam kéo dài: Gan và thận chịu tác động gì?

Nhiều người có thói quen dùng nước sắc các loại thảo dược tự nhiên hàng ngày để bồi bổ xương khớp hoặc hỗ trợ điều hòa huyết áp. Trong số đó, vị thuốc quen gọi là "đỗ trọng nam" thường được tìm mua và sắc uống kéo dài như một loại nước trà thay thế nước lọc. Thói quen dùng thảo mộc dài ngày mà không nắm rõ nguồn gốc, liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác động xấu đến cơ thể.

Uống nước sắc thảo dược kéo dài có ảnh hưởng đến gan và thận hay không phụ thuộc trực tiếp vào liều dùng, chất lượng dược liệu và ngưỡng an toàn sinh học. Cần lưu ý rõ ràng rằng: hiện chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn nào trong danh mục dữ liệu cung cấp được thực hiện cụ thể trên cây "đỗ trọng nam". Các cảnh báo và hiểu biết khoa học hiện nay về độc tính bán trường diễn của dược liệu thô đều đến từ các mô hình thử nghiệm độc học trên động vật đối với các chiết xuất thực vật khác nhau.

Gan và thận phản ứng ra sao trước dược liệu?

Gan là cơ quan chính tham gia vào quá trình chuyển hóa, khử độc các hợp chất ngoại lai, trong khi thận đóng vai trò lọc máu và đào thải chất cặn bã qua nước tiểu ^[1]. Khi đưa bất kỳ chất chiết thảo mộc nào vào cơ thể dài ngày, hai cơ quan này luôn phải chịu tải lượng làm việc đầu tiên [1, 7]. Việc đánh giá chức năng gan và thận là bước thiết yếu trong các nghiên cứu độc học vì tính toàn vẹn của chúng quyết định sự sống còn [1, 7].

Khi tế bào gan bị tổn thương, hoại tử hoặc màng tế bào tăng tính thấm, các enzym nội bào như AST, ALT và alkaline phosphatase (ALP) sẽ thoát vào máu khiến nồng độ của chúng trong huyết thanh tăng vọt [1, 7]. Nếu chức năng tổng hợp của gan suy giảm, lượng protein toàn phần, albumin và globulin trong huyết thanh sẽ sụt giảm rõ rệt ^[2]. Về phía thận, tình trạng suy giảm chức năng bài tiết được phát hiện thông qua sự tích tụ bất thường của urea, creatinine và axit uric trong huyết tương [1, 7].

Bằng chứng độc học bán trường diễn từ thực vật

Trong các nghiên cứu an toàn tiền lâm sàng, thử nghiệm độc tính bán trường diễn (subchronic toxicity) kéo dài từ vài tuần đến vài tháng trên động vật nhằm xác định ngưỡng liều không gây tác dụng phụ (NOAEL) và liều gây độc tích lũy.

Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột nhắt cái (gồm 60 con, 30 con nhóm can thiệp và 30 con nhóm đối chứng) dùng dịch chiết cồn-nước của cây Stachys lavandulifolia theo các mốc 24 giờ, 14 ngày và bán trường diễn 45 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy liều dung nạp tối đa là 140 mg/kg; việc dùng liều trên 140 mg/kg trong 45 ngày làm thay đổi trọng lượng thận, gan và tăng các chỉ số sinh hóa, gợi ý tiềm năng độc tính gan và thận ^[3]. Mức liều 70 mg/kg được xác định là ngưỡng an toàn không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) ^[3].

Nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống Sprague-Dawley đánh giá độc tính bán trường diễn đường uống của chiết xuất đại hoàng (rhubarb) ở các mức liều 0; 0,65; 1,62 và 4,05 g/kg/ngày trong 13 tuần (kèm 4 tuần phục hồi) ^[4]. Ở mức liều 0,65 g/kg/ngày, dù trọng lượng thận và tỷ lệ thận trên trọng lượng cơ thể tăng nhưng chưa ghi nhận biến đổi bệnh lý mô học thận, do đó 0,65 g/kg/ngày được xem là ngưỡng NOAEL ^[4]. Tuy nhiên, từ mức liều 1,62 g/kg/ngày trở lên, thận chuột bị sưng to, đen và ứ nước, biểu mô ống thận lắng đọng sắc tố rõ rệt kèm tăng tỷ lệ trọng lượng lách và thận ^[4].

Năm 2018, thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên chuột cống SD dùng dịch chiết cồn và nước nóng từ quả Rhus chinensis Mill. liên tục 30 ngày ở các mức liều 312, 625, 1250 và 2500 mg/kg ^[5]. Kết quả cho thấy mức liều 312 và 625 mg/kg không gây tác dụng bất lợi đáng kể ^[5]. Ngược lại, mức liều cao 1250 mg/kg và 2500 mg/kg mỗi ngày gây độc tính rõ rệt lên tim, gan, lách và thận thể hiện qua phân tích huyết học, sinh hóa huyết thanh và mô bệnh học, đồng thời ức chế tăng trọng lượng chuột ở liều 2500 mg/kg ^[5].

Nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt BALB/c đánh giá cơ chế độc tính của chiết xuất cồn-nước Acroptilon repens cho thấy tổn hại sâu sắc ở cấp độ tế bào khi dùng bán trường diễn ^[6]. Mức liều 500 và 1000 mg/kg làm giảm điện thế màng ty thể lần lượt 21% và 33%, gây sưng phồng ty thể rõ rệt trong mô gan ^[6]. Về biểu hiện gen, liều 500 và 1000 mg/kg làm tăng biểu hiện gen P53 - yếu tố thúc đẩy chết tế bào theo chương trình ^[6]. Liều 250 và 500 mg/kg làm giảm biểu hiện gen chống tự sát Bcl-2; liều 1000 mg/kg làm tăng vượt trội biểu hiện các gen kích hoạt tự sát tế bào Caspase-3 và Bax trong mô gan ^[6].

Bên cạnh các dược liệu biểu hiện độc tính khi dùng quá liều, một số chiết xuất khác lại cho thấy tính an toàn cao ở liều thử nghiệm. Chiết xuất triterpenoid từ lá hồng bì (Diospyros kaki L.f.) dùng cho chuột cống Wistar ở liều 125 và 375 mg/kg/ngày trong 90 ngày không làm biến đổi hành vi, huyết học hay chức năng gan thận ^[7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống dùng chiết xuất methanol cây Euphorbia hirta L. ghi nhận các chỉ số men gan AST, ALT, ALP, protein huyết thanh cũng như chỉ số thận urea, creatinine, axit uric không thay đổi bất thường ^[2]. Dịch chiết cồn củ Euphorbia fusiformis ở liều 125, 250 và 500 mg/kg trong thử nghiệm bán trường diễn trên chuột cống cũng không gây tổn hại mô học gan thận ^[8]. Dịch chiết nước phối hợp Bidens pilosa và Cymbopogon citratus ở chuột cống cũng duy trì ổn định chức năng gan thận ^[1].

Nguy cơ khi dùng dược liệu chưa chuẩn hóa

Các dữ liệu độc tính trên cho thấy một nguyên lý nhất quán: thảo dược không đồng nghĩa với vô hại. Cùng một loại thực vật, khi dùng ở liều lượng thấp có thể nằm trong ngưỡng dung nạp an toàn, nhưng khi vượt ngưỡng liều cho phép kéo dài, nguy cơ hoại tử tế bào gan, biến đổi mô học thận và kích hoạt chu trình chết tế bào là rất rõ ràng [3, 4, 5, 8].

Mối nguy hiểm lớn nhất đối với những vị thuốc dân gian như "đỗ trọng nam" là việc sử dụng dược liệu thô chưa chuẩn hóa hoạt chất. Các mẫu dược liệu thu hái tự nhiên, phơi sấy thủ công thường không thể xác định chính xác nồng độ thành phần hóa học bên trong. Người dùng khi sắc nước uống hàng ngày rất dễ vô tình dùng ở ngưỡng quá liều kéo dài mà không hay biết, dẫn đến quá tải chuyển hóa ở tế bào gan và tích lũy độc chất qua màng lọc thận [5, 8].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên uống nhiều chỉ bổ, không bổ ngang thì bổ dọc". Nghiên cứu khoa học chứng minh việc dùng chiết xuất thảo mộc liều cao trong thời gian dài có thể làm sưng ty thể, thay đổi trọng lượng cơ quan nội tạng và gây lắng đọng bệnh lý ở tế bào ống thận [4, 5].

Một ngộ nhận khác là đánh đồng tên gọi dân gian với dược tính đã được kiểm chứng. Tại Việt Nam, nhiều loài thực vật khác nhau trong tự nhiên cùng được người dân gọi chung bằng tên "đỗ trọng nam". Việc tự ý dùng một loài cây chưa rõ danh pháp khoa học chính xác, chưa có nghiên cứu chuẩn mực về độc tính bán trường diễn sẽ biến người sử dụng thành đối tượng đối mặt trực tiếp với rủi ro tổn thương gan, thận tiềm ẩn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, tăng men gan hoặc các bệnh lý gan mạn tính cần đặc biệt cẩn giác trước các loại nước thảo dược chưa chuẩn hóa liều lượng. Khi tế bào gan vốn đã suy yếu, việc tiếp nhận thêm các hợp chất lạ có thể thúc đẩy men gan tăng cao và làm tổn thương nhu mô trầm trọng hơn ^[1].

Người mắc bệnh thận mạn tính, sỏi thận, suy giảm mức lọc cầu thận hoặc đang có bất thường về chỉ số creatinine, urea huyết tương tuyệt đối không tự ý uống nước đỗ trọng nam dài ngày [1, 7]. Sự tích tụ của các chất chuyển hóa qua đường thận có nguy cơ gây phù nề, sưng thận hoặc biến đổi mô học biểu mô ống thận giống như các phản ứng độc tính đã quan sát thấy trong thử nghiệm động vật ^[4].

Người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có thể trạng suy nhược hoặc người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y phải thận trọng tối đa. Gan và thận ở các đối tượng này rất nhạy cảm với sự thay đổi của tải lượng chuyển hóa nội sinh.

Lời khuyên áp dụng an toàn

Bởi vì dữ liệu nghiên cứu về độc tính bán trường diễn đối với đỗ trọng nam chưa được xác lập đầy đủ trong các tài liệu kiểm chứng, người dân không nên tự ý thu hái, sao vàng hoặc mua dược liệu trôi nổi để nấu nước uống hàng ngày thay nước lọc.

Chỉ nên sử dụng dược liệu khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế đã qua đào tạo. Nếu được hướng dẫn sử dụng, chỉ dùng đúng thang thuốc, đúng liều lượng vừa phải và đúng thời gian quy định; không tự ý tăng liều hay kéo dài thời gian uống.

Trong quá trình sử dụng bất kỳ bài thuốc thảo dược nào, nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng da, buồn nôn hoặc chán ăn, cần dừng ngay lập tức. Việc định kỳ kiểm tra các xét nghiệm chức năng gan (AST, ALT) và thận (creatinine, urea) là cần thiết để tầm soát sớm các biến đổi sinh hóa bất lợi trong cơ thể [1, 7].

Uống nước thảo dược tự nhiên là một nét văn hóa bồi bổ sức khỏe lâu đời, nhưng sự an toàn chỉ có được khi dựa trên cơ sở khoa học và liều lượng chuẩn mực. Đối với đỗ trọng nam hay bất kỳ loại cây thuốc dân gian nào, sự thận trọng, dùng lượng vừa phải và tuân thủ tư vấn của thầy thuốc chuyên khoa là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ gan và thận bền vững.