Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên lưu truyền trong dân gian để chữa bệnh hoặc cải thiện sức khỏe mà không lường trước nguy cơ ngộ độc. Cây bạch anh (Atropa belladonna), hay còn gọi là deadly nightshade, là một trong những loài thực vật có độc tính nguy hiểm bậc nhất [1]. Việc tự ý thu hái, sắc uống hoặc sử dụng các chế phẩm thô từ cây này tiềm ẩn rủi ro tử vong do hoạt chất phong bế hệ thần kinh.

Các alkaloid có trong bạch anh – điển hình là atropine và scopolamine – tác động trực tiếp lên hệ thần kinh phó giao cảm [1]. Khi thâm nhập vào cơ thể với liều lượng không kiểm soát, chúng ức chế dẫn truyền thần kinh, đẩy người dùng vào hội chứng kháng cholinergic cấp tính dẫn tới suy hô hấp, hôn mê hoặc tử vong [1], [2].

Cơ chế phong bế đối giao cảm của alkaloid bạch anh

Hệ thần kinh đối giao cảm (phó giao cảm) chịu trách nhiệm điều hòa các phản ứng nghỉ ngơi, tiêu hóa, làm chậm nhịp tim và tăng tiết dịch. Hoạt động này được điều phối chủ yếu qua chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine gắn vào các thụ thể muscarinic.

Bạch anh chứa nhóm tropane alkaloid gồm hyoscyamine, atropine, scopolamine và anisodamine, có đặc tính kháng cholinergic mạnh [1], [3]. Atropine chính là hỗn hợp racemic của hyoscyamine [3]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, atropine và scopolamine cạnh tranh vị trí gắn với acetylcholine tại các thụ thể muscarinic, làm tê liệt hoạt động của hệ đối giao cảm [1], [3], [4].

Khi hệ đối giao cảm bị ức chế, hệ giao cảm chiếm ưu thế tuyệt đối. Tình trạng này khiến các tuyến ngoại tiết ngưng tiết dịch, cơ trơn giãn nở mất kiểm soát, nhịp tim tăng vọt và hệ thần kinh trung ương bị kích thích dữ dội hoặc ức chế nặng nề [2], [4].

Bằng chứng y khoa: Các ca ngộ độc và nghiên cứu cảnh báo

Nhiều tài liệu khoa học đã ghi nhận tính chất độc hại và ranh giới tử vong khó lường khi tiếp xúc với loài cây này [1].

Một tổng quan khoa học năm 2018 chỉ ra rằng Atropa belladonna là một trong những loài thực vật độc nhất ở châu Âu và trên thế giới [1]. Báo cáo nhấn mạnh các alkaloid nhóm tropane như atropine và scopolamine cực kỳ độc ở liều cao [1]. Đáng chú ý, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từng ghi nhận sản phẩm viên ngậm mọc răng Hyland's chứa lượng bạch anh không đồng đều gây hại cho hệ thần kinh và có thể làm trẻ nhỏ tử vong, dẫn đến quyết định thu hồi sản phẩm vào năm 2017 [1].

Một báo cáo ca bệnh năm 2012 ghi nhận trường hợp bé gái 11 tuổi điều trị lao hạch bị vàng da do tác dụng phụ của thuốc rifampicin và isoniazid [2]. Thầy lang đã cho bệnh nhi dùng Atropa belladonna nhằm mục đích trị chứng vàng da này [2]. Sau khi dùng, bé xuất hiện hội chứng kháng cholinergic trung ương nghiêm trọng: khô miệng, lú lẫn, nói nhảm, mất khả năng nhận diện người nhà, nôn mửa mất kiểm soát, thở nhanh 26 nhịp/phút, rối loạn thị giác cùng ảo giác thính giác và thị giác [2]. Điểm hôn mê Glasgow giảm còn 13/15 và bệnh nhi phải nhập viện điều trị tích cực, sau đó phục hồi nhờ rửa dạ dày bằng than hoạt cùng điều trị triệu chứng kịp thời [2].

Năm 2009, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp người đàn ông 48 tuổi vô tình ăn phải 3 nắm quả bạch anh [4]. Trong vòng 6 giờ, bệnh nhân xuất hiện các cơn mất định hướng, hung hăng và nhịp tim nhanh [4]. Xét nghiệm máu cho thấy mức độ gắn kết thụ thể muscarinic tương đương nồng độ atropine 130 microg/L huyết tương [4]. Tình trạng chuyển biến phức tạp buộc các bác sĩ phải an thần liên tục và truyền tĩnh mạch thuốc giải độc physostigmine trong khu chăm sóc tích cực trước khi bệnh nhân hồi phục sau 2 ngày [4].

Hàm lượng độc chất biến thiên: Ranh giới mong manh giữa thuốc và độc dược

Dù atropine và scopolamine là các hoạt chất có ứng dụng quan trọng trong y học hiện đại (như điều trị rối loạn nhịp tim, giải độc thuốc trừ sâu phospho hữu cơ hay chống say xe) [3], việc dùng cây thô lại cực kỳ nguy hiểm do hàm lượng độc chất không thể kiểm soát [1], [5].

Dữ liệu năm 2023 từ Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cho thấy nồng độ tropane alkaloid có mặt ở tất cả các bộ phận của Atropa belladonna nhưng biến thiên rất lớn tùy vào giống cây trồng và thời điểm thu hoạch [5]. Tổng hàm lượng atropine và scopolamine được báo cáo dao động từ 500 đến 4000 mg/kg trọng lượng khô ở rễ; từ 700 đến 5100 mg/kg ở lá; và từ 1300 đến 7300 mg/kg ở hạt [5]. Riêng lá khô chứa atropine từ 1100 đến 2400 mg/kg, quả mọng chứa từ 160 đến 740 mg/kg [5].

Bên cạnh hai độc chất chính, cây còn chứa hàng loạt alkaloid khác như anisodamine, apoatropine, aposcopolamine, calystegine [6], [5]. Các nghiên cứu biến đổi gen (như dùng CRISPR/Cas9 hoặc biểu hiện gen ngoại lai) cho thấy hàm lượng các alkaloid này có thể bị xáo trộn hàng chục lần so với dạng tự nhiên [3], [7]. Chính sự chênh lệch lớn này khiến người dùng cây tươi hoặc thảo dược thô không thể biết chính xác bản thân đang dung nạp bao nhiêu miligram độc chất [1], [5]. Chỉ cần vượt một ngưỡng rất nhỏ, liều dùng đã chuyển từ phạm vi trị liệu sang mức độ gây tử vong [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thô

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Trường hợp ngộ độc ở bé gái 11 tuổi chứng minh rằng cây cỏ có thể gây độc thần kinh cấp tính đe dọa tính mạng tương đương các hóa chất độc hại [2].

Hiểu lầm thứ hai là quả mọng hay hạt cây trông giống trái dại thông thường thì có thể ăn được [2]. Nghiên cứu lưu ý nguy cơ ngộ độc ở trẻ em rất cao do các em dễ nhầm lẫn quả bạch anh với các loại quả mọng ăn được [2]. Thậm chí ở dạng thuốc bôi ngoài da, hàm lượng atropine và scopolamine đo được vẫn ở mức cao (lần lượt 4007 và 1139 mug/kg), còn trong hạt lên tới 338 mg/kg và 32,1 mg/kg [6]. Do đó, bất kỳ bộ phận nào của cây cũng có thể gây ngộ độc nếu xâm nhập vào cơ thể [2], [5].

Ai tuyệt đối không được tiếp xúc với bạch anh thô?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng thảo dược bạch anh dưới mọi hình thức, trong đó các đối tượng sau chịu rủi ro cao nhất:

  • Trẻ nhỏ: Hệ thần kinh non nớt đặc biệt nhạy cảm với sự dao động alkaloid của cây, dễ co giật, suy hô hấp và tử vong [1], [2].
  • Người đang có bệnh lý gan, thận, bệnh nhân dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Sự tương tác giữa độc tính của cây và các loại thuốc điều trị có thể khiến tình trạng suy giảm chức năng cơ quan thêm nghiêm trọng [2].
  • Người có vấn đề tim mạch: Tác dụng phong bế đối giao cảm làm tim đập nhanh kịch phát, gây nguy cơ trụy tim mạch cấp tính [4].

Lời khuyên và xử trí khi nghi ngờ ngộ độc

Việc sử dụng các hoạt chất từ bạch anh phải được chỉ định độc quyền bởi bác sĩ chuyên khoa dưới dạng dược phẩm đã tinh chế, chuẩn hóa liều lượng nghiêm ngặt [1], [3]. Người dân tuyệt đối không tự ý hái cây, rễ, lá hoặc dùng các bài thuốc gia truyền từ bạch anh để chữa bệnh [1], [2].

Trong trường hợp vô tình ăn phải hoặc nghi ngờ người thân ngộ độc bạch anh (với các dấu hiệu như khô miệng dữ dội, đồng tử giãn, tim đập nhanh, lú lẫn, ảo giác, nôn mửa) [2], [4]:

  • Đưa ngay bệnh nhân đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất [2], [4].
  • Không cố tự chữa tại nhà. Phác đồ y tế chuẩn cần can thiệp sớm bằng rửa ruột, sử dụng than hoạt tính và có thể dùng thuốc giải độc đặc hiệu physostigmine dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [2], [4].

Bạch anh là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược tự nhiên có thể mang độc tính chết người. Hiểu đúng bản chất của atropine, scopolamine và tránh xa việc tự ý sử dụng cây cỏ thô là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.