Nhiều người thường tin thảo dược mọc hoang quanh nhà đều lành tính, uống càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh. Cây chành rành (tên khoa học Dodonaea viscosa, thuộc họ Bồ hòn Sapindaceae) là một trong những loài cây dân gian quen thuộc mọc nhiều ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [7, 8]. Tuy nhiên, thói quen sắc nước chành rành uống liều cao lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với đường tiêu hóa và gan mật.

Uống chành rành liều lượng lớn hoàn toàn không an toàn cho cơ thể. Thực tế, toàn cây chứa hàm lượng saponin dồi dào cùng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh [1, 3]. Khi đưa vào cơ thể qua đường uống ở nồng độ cao, saponin có khả năng phá hủy niêm mạc ruột non và tạo áp lực đào thải cực lớn lên tế bào gan [1].

Vì sao chành rành uống liều cao gây hại?

Cây chành rành là một loại cây bụi thường xanh thuộc họ Sapindaceae với thành phần hóa thực vật phong phú [1, 7]. Các phân tích phòng thí nghiệm xác định trong cây chứa nhiều hoạt chất thuộc nhóm flavonoid, saponin, triterpene, diterpenoid và các hợp chất phenolic [2]. Hai loại saponin triterpenoid khung oleanane mới được đặt tên là dodoneaside A và dodoneaside B cũng đã được phân lập trực tiếp từ rễ loài cây này [3].

Mặc dù saponin và các hợp chất tự nhiên có nhiều hoạt tính sinh học, chúng đồng thời mang tính kích thích mô rất mạnh [1, 3]. Saponin có đặc tính giống như chất hoạt động bề mặt tự nhiên [4]. Trong các ứng dụng sinh học, saponin B tách từ hạt chành rành (DVSB) làm giảm sức căng bề mặt đến 23,68%, giảm góc tiếp xúc 30,38% và tăng độ thấm qua màng tế bào [4]. Khi hấp thu qua đường tiêu hóa với nồng độ cao, đặc tính phá vỡ sức căng bề mặt và làm thay đổi độ thấm màng tế bào khiến saponin trực tiếp làm tổn hại tế bào niêm mạc ruột [4, 6].

Bên cạnh đó, mọi chất lạ đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa đều phải đi qua vòng tuần hoàn cửa để chuyển hóa tại gan. Độc tính tế bào của chiết xuất rễ chành rành đã được xác nhận với giá trị IC50 đạt 6,0 microgram/mL trên dòng tế bào ung thư buồng trứng A2780, trong đó phân đoạn phân lập có IC50 thấp tới 1,0 microgram/mL [3]. Khi tiếp nhận một lượng lớn triterpenoid saponin dạng này, hệ thống enzym khử độc ở gan bị quá tải, dễ dẫn đến hoại tử mô gan cấp tính [3, 4].

Các bằng chứng khoa học về độc tính của cây chành rành

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm rõ ranh giới an toàn của cây chành rành phụ thuộc rất lớn vào đường dùng và liều lượng.

Tại Brazil, một ghi nhận thực địa đáng báo động đã chỉ ra rằng một đợt bùng phát suy gan cấp tính tại miền Nam nước này đã làm chết 14 con bò sữa sau khi chúng ăn phải cây chành rành (Dodonaea viscosa) [3]. Động vật ăn cỏ khi nạp lượng lớn cây chành rành tươi phải đối mặt với tổn thương gan không thể hồi phục [3].

Về cơ chế tổn thương của saponin nói chung trên động vật có vú, một nghiên cứu độc tính cấp năm 2000 đánh giá tác động của saponin thực vật trên chuột nhắt trắng đã xác định liều gây chết trung bình (LD50) là 200 mg/kg [1]. Khi kiểm tra giải phẫu bệnh lý, các biến đổi mô học tập trung khu trú tại ruột non, gan và thận [1]. Cụ thể, ruột non xuất hiện tình trạng xuất huyết và trợt loét niêm mạc [1]. Song song đó, gan và thận bị tổn thương nặng nề do tình trạng hoại tử tế bào gan và hoại tử ống thận [1].

Tính chất hai mặt giữa tác dụng sinh học và độc tính gan của nhóm hoạt chất này cũng được chứng minh trên mô hình cá sọc ngựa năm 2019 [5]. Với một saponin điển hình (saikosaponin a), ở nồng độ thấp 1,77 micromol/L có tác dụng bảo vệ tế bào gan nhiễm mỡ, nhưng khi tăng nồng độ lên 5,30 micromol/L thì đã gây độc cho gan cá khỏe mạnh; và chạm ngưỡng 5,62 micromol/L thì gây độc gan diện rộng cho cả cá khỏe mạnh lẫn cá bị bệnh [5]. Ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây hoại tử tế bào gan là rất mong manh [5].

Không chỉ gây độc tế bào gan và đường ruột, chành rành còn chứa hoạt chất tác động lên hệ thống thần kinh côn trùng và độc tính phôi thai [7, 8]. Saponin toàn phần từ chành rành (TSDV) gây ức chế tiêu hóa và tăng trưởng sâu non Spodoptera litura với nồng độ ức chế ăn trung bình (AFC50) là 1621,81 microgram/mL [6]. Khi ăn phải, hàm lượng cytochrome P450 tăng lên 215%, hoạt tính carboxylesterase tăng lên 258%, hoạt tính men glutathione S-transferase tăng lên 205%, cùng nồng độ GABA tăng 230% nhằm phản ứng chống độc [6]. Điều này cho thấy saponin chành rành ép hệ enzym giải độc phải tăng công suất gấp đôi bình thường để chống lại độc chất [6].

Đường dùng ngoài da: Bằng chứng cho thấy độ an toàn cao

Trái ngược hoàn toàn với đường uống liều cao, chành rành khi dùng bôi ngoài da lại được chứng minh là an toàn.

Nghiên cứu da liễu học năm 2010 thực hiện trên chiết xuất cồn 80% từ lá cây chành rành (Dodonaea viscosa) đã đánh giá toàn diện các phản ứng kích ứng, nhạy cảm và độc tính da [7]. Thử nghiệm kích ứng da trên thỏ cho thấy chiết xuất chỉ gây kích ứng nhẹ hoặc không đáng kể, với chỉ số kích ứng ban đầu (PII) rất thấp, chỉ ở mức 0,45 [7].

Ở thử nghiệm gây dị ứng sưng tai chuột nhắt trắng trong dải liều 12-30 mg/mL, tỷ lệ cá thể phản ứng hoàn toàn bằng 0%, chứng minh chiết xuất không gây mẫn cảm da [7]. Đồng thời, các thử nghiệm độc tính da cấp tính và liều lặp lại trên chuột cống đều không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào [7]. Bằng chứng này khẳng định đường dùng ngoài da của chành rành không liên quan đến các tác động độc tính toàn thân, mở ra tiềm năng bào chế các chế phẩm bôi ngoài [7].

Nguy cơ gây độc đối với sự phát triển phôi thai

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Ả Rập Xê Út đã tập trung đánh giá độc tính sinh sản và phôi thai của chiết xuất lá chành rành trên mô hình phôi cá sọc ngựa [8]. Kết quả ghi nhận chiết xuất thô từ lá và phân đoạn hexane gây ra độc tính cao trên phôi cá [8].

Nghiên cứu phân tích hóa học đã phát hiện hai hợp chất chính gồm phytol và methyl ester của hexadecanoic acid trong dịch chiết [8]. Từ kết quả trên, các nhà khoa học đã đưa ra cảnh báo chành rành sở hữu độc tính sinh sản rõ rệt, do đó cần phải kiểm soát nghiêm ngặt, tuyệt đối không tùy tiện sử dụng cho phụ nữ có thai [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây chành rành

Hiểu lầm lớn nhất là xem chành rành là vị thuốc bổ thanh nhiệt có thể uống thay nước trà mỗi ngày. Dân gian thường dùng rễ chành rành làm thuốc diệt côn trùng hay thuốc trừ sâu sinh học, thậm chí dùng lá giã đắp ngoài để làm dịu họng sưng hoặc vết bỏng [6, 8]. Việc suy diễn rằng cây đắp ngoài được thì uống vào bụng cũng vô hại là sai lầm nguy hiểm. Rễ cây chành rành trong lịch sử bản địa còn từng được dùng để duốc cá (đầu độc cá) [6].

Một hiểu lầm khác là nấu càng đặc, uống càng nhiều thì kháng khuẩn càng tốt. Dù hoa và lá chành rành chứa gallic acid, epicatechin, quercetin, cumeric acid và các acid béo có hoạt tính kháng vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis hay kháng viêm [2], nhưng uống dịch chiết đậm đặc sẽ khiến saponin phá hủy tế bào niêm mạc ống tiêu hóa trước khi các hoạt chất kịp phát huy công dụng [1].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người tuyệt đối không tự ý uống nước sắc chành rành:

  • Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai: Nguy cơ gây độc phôi thai và cản trở sự phát triển bào thai [8].
  • Người mắc bệnh gan: Người có tiền sử viêm gan, men gan cao, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan không được sử dụng. Saponin ở liều vượt ngưỡng bảo vệ sẽ lập tức gây hoại tử tế bào gan và suy giảm chức năng gan cấp [3, 5].
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc viêm ruột: Độc tính kích ứng và ăn mòn của saponin dễ làm khởi phát xuất huyết ruột và trợt loét biểu mô tiêu hóa [1].
  • Trẻ nhỏ: Hệ thống enzym chuyển hóa của gan chưa hoàn thiện, rất dễ nhiễm độc.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn tận dụng kinh nghiệm y học dân gian từ cây chành rành, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên đường dùng ngoài da: Chỉ nên sử dụng lá chành rành rửa sạch, giã nát đắp ngoài da để hỗ trợ giảm ngứa hoặc làm dịu da theo kinh nghiệm dân gian, vì thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh chành rành dùng ngoài da không gây kích ứng nghiêm trọng hay nhiễm độc [7].
  • Không tự ý đào rễ, bẻ cành sắc nước uống đậm đặc: Hai saponin dodoneaside A và B tập trung nhiều ở rễ có độc tính tế bào cao [3].
  • Khi có triệu chứng bất thường sau khi uống: Nếu lỡ uống nước lá hoặc rễ chành rành mà xuất hiện triệu chứng cồn cào ruột, đau quặn bụng, nôn mửa, phân lẫn máu hoặc vàng da, vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra men gan và xử trí thải độc đường ruột [1].
  • Luôn tham khảo bác sĩ y học cổ truyền: Không kết hợp bừa bãi thảo mộc chứa saponin này với các loại thuốc tây điều trị bệnh nền mà không có chỉ định chuyên môn.

Cây chành rành là một nguồn dược liệu tự nhiên phong phú với nhiều hoạt tính sinh học giá trị, nhưng ranh giới giữa hỗ trợ điều trị và gây độc phụ thuộc hoàn toàn vào cách dùng. Người dân tuyệt đối không tự ý sắc uống liều cao để tránh nguy cơ xuất huyết ruột non và hoại tử tế bào gan. Hãy luôn là người dùng thuốc thông thái bằng cách tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào.