Cây dó tròn (tên khoa học Helicteres isora, thuộc họ Sterculiaceae) là loại thảo dược mọc phổ biến tại các nước châu Á, thường được thu hái quả, vỏ hoặc rễ để làm thuốc dân gian [1]. Nhiều người truyền tai nhau dùng dó tròn sắc nước uống hàng ngày nhằm trị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc hỗ trợ hạ đường huyết [1, 2]. Tuy nhiên, việc sử dụng thảo dược truyền miệng theo cảm tính mà không nắm rõ ngưỡng an toàn tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc cho gan, thận và hệ tiêu hóa.

Về bản chất, các nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng trên chi thảo dược này cho thấy cây dó tròn có độ an toàn khá rộng ở liều dùng sinh học thông thường [2]. Dù vậy, nó không hoàn toàn vô hại: ngưỡng độc cấp tính xuất hiện khi sử dụng liều rất cao từ 4.000 đến 5.000 mg/kg trọng lượng cơ thể trên động vật thí nghiệm, gây biến đổi lâm sàng và tử vong [2].

Cơ chế tác động và thành phần hoạt chất của dó tròn

Cây dó tròn chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học. Phân tích hóa thực vật cho thấy quả của cây chứa carbohydrate, anthraquinon glycoside, protein, tannin, steroid cùng các hợp chất phenolic [3]. Trong đó, hoạt chất axit rosmarinic cùng các phân đoạn chiết xuất từ quả thể hiện khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm [1].

Ở mức độ tế bào, dịch chiết hexane của quả dó tròn có thể làm giảm nồng độ chất gây viêm TNF-alpha xuống 51,61 ± 0,79%, giảm prostaglandin E2 (PGE-2) 69,68 ± 0,017% và ức chế oxit nitric (NO) đạt 69,93 ± 9,41% trên tế bào THP-1 [1]. Phân đoạn chiết xuất bằng dichloromethane cho hiệu quả ức chế cyclooxygenase-2 (COX-2) cao nhất [1]. Ngoài ra, lá cây dó tròn còn chứa diosgenin – một sapogenin steroid đã được chứng minh có khả năng tương tác với các enzyme then chốt như Reverse Transcriptase và Integrase của virus HIV-1 trong điều kiện ống nghiệm [4].

Nghiên cứu về độc tính cấp và bán trường diễn

Để xác định ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá độc tính học trên tế bào và động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát toàn diện độc tính của chiết xuất cồn-nước 70% từ loài cùng chi Helicteres sacarolha [2].

Ở cấp độ tế bào, thử nghiệm trên dòng tế bào CHO-k1 cho thấy chiết xuất không gây độc tế bào [2]. Kết quả này đồng nhất với thử nghiệm năm 2018 trên tế bào bạch cầu THP-1 và dòng tế bào RCM-1, trong đó chiết xuất quả Helicteres isora và hoạt chất chính axit rosmarinic đều không thể hiện độc tính tế bào [1].

Thử nghiệm độc tính cấp đường uống được thực hiện trên chuột nhắt trắng với liều duy nhất lên tới 5.000 mg/kg [2]. Kết quả ghi nhận: ở chuột cái, không có trường hợp tử vong hay biến đổi lâm sàng nào ở tất cả các mức liều, ngoại trừ triệu chứng tiêu chảy thoáng qua xuất hiện ở liều 5.000 mg/kg [2]. Đối với chuột đực, mức liều lên tới 2.000 mg/kg không gây tử vong và không gây biểu hiện bất thường; tuy nhiên, các biến đổi liên quan đến độc tính bắt đầu xuất hiện ở liều 4.000 mg/kg, và liều 5.000 mg/kg đã ghi nhận chuột tử vong [2].

Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn, chuột cống Wistar được cho uống dịch chiết liên tục trong 30 ngày với các mức liều 0, 250 và 750 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Cứ mỗi 6 ngày, các nhà nghiên cứu tiến hành theo dõi lâm sàng và các chỉ số nhiễm độc [2]. Kết quả sau 30 ngày cho thấy không ghi nhận chuột tử vong hay dấu hiệu lâm sàng tiêu cực; các thông số huyết học, sinh hóa máu, trọng lượng cơ quan nội tạng và mô bệnh học không có sự khác biệt mang ý nghĩa nhiễm độc giữa nhóm dùng thuốc và nhóm đối chứng [2].

Tác dụng sinh học: Lợi ích đi kèm bằng chứng

Bên cạnh dữ liệu an toàn, cây dó tròn được nghiên cứu nhiều về tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa và chống nhiễm trùng. Nước sắc vỏ cây dó tròn ở liều 100 và 200 mg/kg khi cho chuột cống bình thường uống đã giúp giảm đường huyết từ 64,5–48,5 mg% và 67–47 mg% chỉ sau 2 giờ [5]. Khi thử nghiệm trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin (STZ), dùng dịch chiết vỏ cây hàng ngày trong 21 ngày giúp hạ đường huyết từ 68–105 mg% và 66–85,5 mg% [5].

Nghiên cứu năm 2006 cũng trên mô hình chuột đái tháo đường dùng liều vỏ 100 và 200 mg/kg cho thấy dịch chiết nước giúp chuột tăng thể trọng, tăng hoạt tính hexokinase ở gan, đồng thời làm giảm đáng kể glucose-6-phosphatase tại gan và các enzyme huyết thanh như phosphatase axit (ACP), phosphatase kiềm (ALP), lactate dehydrogenase (LDH), thể hiện tiềm năng bảo vệ gan trước tổn thương hóa sinh [6].

Về chuyển hóa chất béo, nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống Wistar đái tháo đường uống chiết xuất cồn quả dó tròn liên tục 45 ngày đã giúp hồi phục chỉ số lipid máu gần về mức bình thường [7]. Nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride, phospholipid, LDL và VLDL giảm xuống, trong khi nồng độ mỡ tốt HDL tăng lên rõ rệt, cơ chế được đánh giá tương tự thuốc kiểm soát đường huyết glibenclamide [7].

Dịch chiết nước nóng của quả dó tròn cũng cho thấy khả năng thu dọn gốc tự do với giá trị IC50 đạt 25,12 ± 0,18 microgram/mL trong thử nghiệm DPPH, đạt 45,63% hoạt tính chống oxy hóa trong mô hình beta-carotene-linoleate và kích thích tiêu thụ glucose trên mô cơ hoành chuột cô lập dù tác dụng thấp hơn metformin [8]. Ngoài ra, chiết xuất nước quả dó tròn còn ức chế mạnh các vi khuẩn gây nhiễm trùng đường ruột như E. coli, Staphylococcus epidermidis, Salmonella typhimurium và Proteus vulgaris [3].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm khá phong phú, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các hạn chế nghiên cứu. Phần lớn thử nghiệm độc tính và hoạt tính sinh học của dó tròn mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào (in vitro) hoặc trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) [1, 3, 5, 6].

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định liều dung nạp tối đa cũng như độc tính tích lũy qua nhiều tháng sắc uống. Nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn chi tiết nhất hiện có được thực hiện trên loài cùng chi Helicteres sacarolha [2], do đó không thể đánh đồng hoàn toàn 100% với việc sử dụng cây dó tròn Helicteres isora mọc tự nhiên ở Việt Nam. Khả năng tương tác giữa các hoạt chất của dó tròn với các loại thuốc tây y điều trị bệnh mạn tính vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dó tròn

Quan niệm phổ biến nhất là thảo dược mọc tự nhiên thì "vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế thử nghiệm độc tính chứng minh ở liều cao 4.000–5.000 mg/kg, dược liệu này có thể gây độc cấp tính và làm chết động vật [2]. Ngay cả chuột cái dùng liều 5.000 mg/kg cũng bị tiêu chảy cấp tính [2].

Hiểu lầm thứ hai là xem nước sắc dó tròn có thể thay thế thuốc tân dược điều trị bệnh tiểu đường hay nhiễm trùng. Mặc dù dịch chiết có hoạt tính thúc đẩy tiêu thụ glucose [8] và hạ lipid [7], hiệu quả của nó trong các thử nghiệm vẫn thấp hơn hoặc chỉ gần tương đương các thuốc chuẩn như metformin hay glibenclamide ở quy mô phòng thí nghiệm, hoàn toàn không có khả năng "chữa khỏi" bệnh đái tháo đường.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã ghi nhận, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng dó tròn:

  • Người đang dùng thuốc hạ đường huyết: Do vỏ cây dó tròn có khả năng làm giảm nhanh nồng độ đường huyết đường uống [5, 8], việc tự ý uống thêm nước sắc đậm đặc có thể cộng gộp tác dụng, dẫn tới biến chứng hạ đường huyết quá mức rất nguy hiểm.
  • Người có vấn đề tiêu hóa mạn tính: Liều lượng lớn dịch chiết có thể kích thích niêm mạc ruột gây tiêu chảy cấp [2]. Mặc dù thảo dược có tannin làm săn se niêm mạc [1, 2], dùng sai liều lượng có thể làm đảo lộn chức năng tiêu hóa.
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của thảo dược này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm trên. Do đó, các đối tượng này không nên tự ý dùng thử dưới bất kỳ hình thức nào.
  • Người suy giảm chức năng gan, thận nặng: Mọi chất chuyển hóa từ thảo mộc liều cao đều tạo gánh nặng đào thải cho gan và thận, cần có hướng dẫn y khoa trước khi sử dụng.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu sử dụng dó tròn theo kinh nghiệm y học cổ truyền, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc chừng mực. Chỉ nên dùng các bộ phận quả hoặc vỏ đã được phơi khô sạch sẽ, bảo quản tránh ẩm mốc để hạn chế nấm độc phát sinh.

Khi sắc uống, chỉ nên dùng lượng vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không tự ý tăng liều đậm đặc hoặc nấu nước uống thay hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Không uống liên tục kéo dài nhiều tháng mà không kiểm tra chức năng gan thận định kỳ. Những người đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây cần uống cách xa thời gian dùng thuốc ít nhất 2 giờ và phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Dó tròn là một dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ chuyển hóa đường [2, 7, 8]. Các dữ liệu độc tính cho thấy cây tương đối an toàn ở liều sinh học vừa phải nhưng có thể gây ngộ độc và tử vong ở liều thực nghiệm quá cao [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến cán bộ y tế trước khi dùng nước sắc dó tròn để bảo vệ sức khỏe an toàn và hiệu quả.