Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây nở ngày đất

Cây nở ngày đất từng tạo nên cơn sốt trong cộng đồng với lời đồn thổi về công dụng trị bách bệnh, từ bệnh gout, viêm khớp cho đến các vấn đề về tim mạch hay tiểu đường. Không ít người dân đã tự ý tìm mua, sắc nước uống thay trà hàng ngày với mong muốn thanh lọc cơ thể và chữa bệnh mạn tính. Thói quen sử dụng thảo mộc kéo dài không kiểm soát này đã làm dấy lên mối lo ngại về nguy cơ tích tụ độc tính, gây tổn thương âm thầm cho gan và thận.

Tuy nhiên, liệu uống nước sắc từ loại cây này trong thời gian dài có thực sự gây suy giảm chức năng gan, thận như các cảnh báo thường thấy hay không? Việc đánh giá cần dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm cụ thể thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng hay nỗi sợ hãi thiếu căn cứ.

Nở ngày đất tác động thế nào: Câu trả lời ngắn

Hiện nay, các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đối với cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) cho thấy chiết xuất này thể hiện hoạt tính sinh học rõ rệt trên hệ tim mạch và tiết niệu, đồng thời chưa ghi nhận độc tính gây hại lên cấu trúc cơ quan nội tạng ở các mức liều nghiên cứu [1]. Dù vậy, các dữ liệu về an toàn khi sử dụng kéo dài nhiều tháng hay nhiều năm trên người vẫn hoàn toàn thiếu vắng.

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng thảo mộc liều cao trong thời gian dài có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan và hệ thống bài tiết ở thận. Đặc biệt, việc nhầm lẫn loài thực vật hoặc nguy cơ nhiễm tạp chất độc hại từ môi trường là yếu tố thực tế có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc tạng nghiêm trọng.

Cơ chế tác động và chuyển hóa tại gan thận

Trong y học dân gian, cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides Mart., thuộc họ Dền - Amaranthaceae) thường được dùng để can thiệp các chứng rối loạn đường tiết niệu và sỏi thận [1], [2]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất sinh học từ chiết xuất thực vật phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa chủ yếu qua hệ enzym gan và đào thải ra ngoài qua thận.

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chiết xuất ethanol của cây nở ngày đất có tác dụng lợi tiểu và hạ huyết áp động mạch thông qua việc can thiệp vào các chất trung gian vận mạch [1]. Ở góc độ sinh lý học, việc kích thích bài tiết nước tiểu liên tục hoặc tác động lên áp lực dòng máu thận kéo dài đòi hỏi các cơ quan lọc máu phải thích ứng liên tục. Nếu một chất lạ được đưa vào cơ thể với nồng độ quá cao, tế bào gan và các ống thận sẽ là những cấu trúc đầu tiên chịu nguy cơ bị tổn thương do quá trình oxy hóa hoặc ngộ độc chuyển hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính thực nghiệm?

Các bằng chứng khoa học hiện có trên mô hình thực nghiệm đã khảo sát các mức liều khác nhau của chiết xuất nở ngày đất nhằm đánh giá cả hiệu quả sinh học lẫn độc tính.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá chiết xuất ethanol của cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides - EEGC) trên chuột cống trắng Wistar đực trưởng thành bị gây tăng huyết áp do hẹp động mạch thận (mô hình Goldblatt 1K1C hoặc 2K1C) [1]. Trong thử nghiệm cấp tính trên chuột 1K1C, chiết xuất được đưa qua đường tá tràng ở các mức liều 30, 100 hoặc 300 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm huyết áp động mạch trung bình [1].

Ở thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 4 tuần (28 ngày), những con chuột mô hình 2K1C được cho uống chiết xuất với liều 100 mg/kg mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng uống nước và nhóm dùng thuốc enalapril liều 15 mg/kg [1]. Huyết áp và lượng nước tiểu được theo dõi hàng tuần [1]. Vào ngày thứ 28, sau khi đo huyết áp động mạch, các cơ quan nội tạng của chuột được bóc tách, cân trọng lượng và xử lý mô học định kỳ [1]. Phân tích hóa sinh máu cũng được thực hiện để đo nồng độ các chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS), nitrite, aldosterone và hoạt tính men chuyển angiotensin (ACE) [1]. Đáng chú ý, các kết quả mô học và trọng lượng cơ quan trong nghiên cứu này không cho thấy tổn thương hoại tử cấu trúc ở liều 100 mg/kg sau 28 ngày dùng liên tục [1].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã xem xét sâu hơn về tính an toàn sinh sản và độc tính tế bào của chiết xuất ethanol cây nở ngày đất trên chuột nhắt cái giống Swiss (n = 10 cho mỗi nhóm) [2]. Nhóm đối chứng được cho uống dung môi Tween 80-1% (0,1 mL/10 g thể trọng) từ ngày thai thứ 1 đến ngày thai thứ 18 [2]. Các nhóm thử nghiệm được cho uống chiết xuất với các mức liều rất cao gồm 100, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt giai đoạn này [2].

Kết quả nghiên cứu năm 2022 ghi nhận chiết xuất không làm thay đổi trọng lượng cuối cùng của chuột, mức tăng trọng lượng, trọng lượng tử cung cũng như trọng lượng tuyệt đối và tương đối của các cơ quan nội tạng [2]. Chiết xuất cũng không làm thay đổi số lượng phôi làm tổ, số thai sống hay chết, không làm tăng tỷ lệ dị tật thai nhi và không gây tổn thương nhiễm sắc thể hay hình thành vi nhân [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất nở ngày đất tương đối an toàn trong thai kỳ ở mô hình chuột, dù vẫn khuyến cáo một số chỉ số cho thấy cần thận trọng khi sử dụng [2].

Mặt khác, đối với loài cùng chi là cúc bách nhật (Gomphrena globosa L.), một nghiên cứu năm 2023 trên chuột nhắt bị gây tổn thương gan mạn tính bằng carbon tetrachloride (CCl4) liều 0,4 mL/kg trong 3 tuần cho thấy: chiết xuất thô từ loài này ở các liều 100, 200 và 300 mg/kg tiêm phúc mạc trong 2 tuần cuối thậm chí còn giúp cải thiện biến đổi bệnh lý ở gan, tăng khả năng chống oxy hóa và thúc đẩy cơ chế tự thực bào (autophagy) [3].

Giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất nở ngày đất (Gomphrena celosioides) không thể hiện độc tính cấp hay bán trường diễn rõ rệt ở liều thử nghiệm [1], [2], người dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn lớn của những bằng chứng này:

Thứ nhất, thời gian theo dõi tối đa trong các thử nghiệm mới dừng lại ở mức 28 ngày trên chuột cống [1] hoặc 18 ngày trong thai kỳ chuột nhắt [2]. Khoảng thời gian này hoàn toàn không thể phản ánh hết rủi ro của việc một người tự ý uống nước sắc nở ngày đất ròng rã suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Thứ hai, các nghiên cứu đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống Wistar, chuột nhắt Swiss) với quy trình chiết xuất cồn chuẩn hóa [1], [2]. Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người để đánh giá dược động học, mức độ tích lũy hoạt chất cũng như tác động dài hạn của nở ngày đất lên chức năng lọc của cầu thận và tế bào gan người. Sự khác biệt về loài luôn là rào cản lớn khi suy diễn độ an toàn từ chuột sang người.

Thứ ba, các nghiên cứu sử dụng nguyên liệu thực vật đã được định danh chính xác [1], [2]. Trong thực tế, dược liệu trôi nổi trên thị trường rất dễ bị nhầm lẫn loài hoặc lẫn tạp chất, nấm mốc sinh độc tố.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nở ngày đất

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống càng nhiều càng tốt để giải độc cơ thể. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Bất kỳ loại thảo mộc nào có hoạt tính sinh học đều có thể trở thành gánh nặng cho gan và thận nếu dùng quá liều hoặc dùng kéo dài không có thời gian nghỉ.

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem nở ngày đất như một loại thuốc điều trị thay thế hoàn toàn cho thuốc tây y trong các bệnh mạn tính như tăng huyết áp hay gout. Dù nghiên cứu bước đầu ghi nhận tác dụng hạ huyết áp trên chuột [1], việc tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược có thể khiến huyết áp dao động nguy hiểm, dẫn đến biến chứng suy tim hoặc suy thận cấp do thiếu kiểm soát bệnh nền.

Người dân cũng thường ngộ nhận rằng nước sắc thảo mộc để lâu ngày không hỏng. Thực tế, nước sắc để qua đêm trong điều kiện bảo quản kém rất dễ nhiễm nấm mốc hoặc vi khuẩn, sinh ra các độc tố thứ cấp nguy hiểm trực tiếp cho gan và thận khi dung nạp.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu nghiên cứu và nguyên lý an toàn y khoa, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng cây nở ngày đất kéo dài:

  • Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, suy thận mạn: Tác dụng kích thích lợi tiểu và can thiệp mạch máu của nở ngày đất [1] có thể làm rối loạn huyết động tại cầu thận, khiến tình trạng bệnh thêm trầm trọng.
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao: Mọi hợp chất lạ đưa vào cơ thể đều cần gan chuyển hóa, tạo thêm áp lực không cần thiết lên các tế bào gan đang bị tổn thương.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dù thử nghiệm trên chuột nhắt không gây dị tật thai nhi, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh cần thận trọng [2]. Đồng thời, trong dân gian loại cây này từng được dùng với mục đích gây sảy thai [2], do đó phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng bừa bãi.
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, tim mạch: Chiết xuất nở ngày đất có khả năng làm hạ huyết áp [1], nếu kết hợp cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến hiện tượng hạ huyết áp quá mức nguy hiểm.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng cây nở ngày đất như một phương pháp hỗ trợ sức khỏe dân gian, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

  • Không tự ý dùng kéo dài: Thảo dược chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn nếu có chỉ định, không được dùng thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày trong suốt thời gian dài.
  • Lượng dùng vừa phải: Do chưa có nghiên cứu xác lập liều an toàn chuẩn mực trên người, tuyệt đối không sắc uống quá đặc hoặc lạm dụng liều lượng lớn. Khi có nhu cầu dùng, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
  • Đảm bảo nguồn gốc: Tránh mua các loại cây khô trôi nổi không rõ nguồn gốc xuất xứ để phòng ngừa nguy cơ nhầm lẫn loài cây hoặc nhiễm nấm mốc độc hại.
  • Lắng nghe cơ thể: Khi sử dụng, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi kéo dài, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc sưng phù, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan, thận.

Lời kết

Cây nở ngày đất là một dược liệu dân gian có tiềm năng sinh học nhất định trên hệ tim mạch và bài tiết theo các nghiên cứu thực nghiệm ban đầu. Tuy nhiên, việc thiếu hụt các thử nghiệm dài hạn trên người đồng nghĩa với việc nguy cơ tổn thương gan thận khi dùng liều cao kéo dài vẫn là một dấu hỏi cần thận trọng. Người dân không nên coi đây là thần dược, cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào thói quen sử dụng hàng ngày.