Giảm cân bằng thực đơn giàu chất đạm (protein) đang trở thành xu hướng phổ biến nhờ hiệu quả duy trì cơ bắp và giảm cảm giác thèm ăn [1, 5]. Nhiều người sẵn sàng cắt giảm tối đa tinh bột, tăng gấp đôi lượng thịt, trứng hoặc dùng bột đạm mỗi ngày để nhanh chóng đạt mục tiêu hình thể [1, 8]. Tuy nhiên, liệu chế độ ăn uống này có thực sự an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là những ai đang có vấn đề sức khỏe tiềm ẩn?
Câu trả lời ngắn gọn là: người có bệnh thận mạn tính hoặc tổn thương chức năng lọc cầu thận không nên áp dụng thực đơn giàu đạm để giảm cân [1, 4]. Lượng protein dư thừa buộc thận phải làm việc quá mức, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng của cơ quan này [4, 7].
Gánh nặng lọc máu khi cơ thể nạp quá nhiều đạm
Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hàng ngày cho người bình thường là khoảng 0,83 gam protein cho mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [1]. Chế độ ăn giàu đạm thường được xác định khi lượng nạp vượt quá 1,5 gam/kg/ngày, thậm chí cao gấp 2 đến 3 lần mức khuyến nghị [5, 8]. Khi cơ thể tiêu thụ một lượng đạm lớn, các sản phẩm phụ chuyển hóa như urê sẽ gia tăng đáng kể trong máu [4, 6].
Để đào thải lượng chất thải này, thận phải phản ứng bằng cách tăng áp lực nội cầu thận và tăng tốc độ lọc máu, hiện tượng này gọi là tăng siêu lọc cầu thận [1, 5]. Ở người có sức khỏe bình thường, một số quan điểm xem việc tăng siêu lọc chỉ là phản ứng thích nghi sinh lý thông thường của cơ thể trước các tác nhân dinh dưỡng [2]. Tuy nhiên, nếu tình trạng quá tải áp lực này kéo dài liên tục, nó có thể thúc đẩy nguy cơ xơ hóa và làm tổn thương các đơn vị lọc máu [2, 5].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ từ thực đơn giàu đạm
Tác động tiêu cực của lượng protein cao đối với thận đã được ghi nhận qua nhiều cấp độ nghiên cứu, từ mô hình động vật đến các khảo sát cộng đồng quy mô lớn [2, 7].
Ở nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột Sprague-Dawley cái 70 ngày tuổi kéo dài qua các mốc 4, 8, 12 và 17 tháng, các nhà khoa học so sánh chế độ ăn 15% năng lượng từ protein với chế độ giàu đạm chiếm 35% năng lượng [3]. Kết quả cho thấy nhóm ăn 35% đạm có trọng lượng thận nặng hơn 17%, lượng đạm niệu cao gấp 3 lần và độ thanh thải creatinine tăng 27% [3]. Về mặt mô bệnh học, thận của chuột ăn nhiều đạm xuất hiện tình trạng phì đại cầu thận, xơ hóa cầu thận tiến triển nặng hơn và nồng độ chất gây viêm MCP-1 tự do bị biến đổi rõ rệt [3].
Đối với dữ liệu trên người, một phân tích tổng hợp năm 2014 gồm 30 nghiên cứu với 2.160 người tham gia không mắc bệnh thận mạn tính cho thấy chế độ ăn giàu đạm làm tăng đáng kể mức lọc cầu thận (chênh lệch trung bình 7,18 ml/phút/1,73 m2), tăng nồng độ urê huyết thanh thêm 1,75 mmol/l và tăng bài tiết canxi qua nước tiểu thêm 25,43 mg/24 giờ [4]. Nghiên cứu này cảnh báo các chương trình giảm cân bằng đạm, nhất là đạm động vật, cần hết sức thận trọng [4].
Đặc biệt, nghiên cứu đoàn hệ năm 2020 thuộc Dự án Dịch tễ học và Bộ gen Hàn Quốc theo dõi 9.226 người từ năm 2001 đến 2014 đã làm rõ mối nguy này [5]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn nhiều đạm nhất có nguy cơ bị tăng siêu lọc cầu thận cao gấp 3,48 lần so với nhóm ăn ít đạm nhất [5]. Nguy cơ suy giảm nhanh chức năng thận (mất trên 3 mL/phút/1,73 m2 mỗi năm) ở nhóm ăn nhiều đạm cao gấp 1,32 lần [5]. Riêng ở những người đã xuất hiện tình trạng tăng siêu lọc cầu thận, việc ăn nhiều đạm làm nguy cơ suy giảm nhanh chức năng thận tăng vọt lên gấp 3,35 lần [5]. Phân tích mở rộng trên 40.113 người từ khảo sát KNHANES (2008-2015) cũng xác nhận mối liên hệ trực tiếp giữa việc ăn nhiều đạm và nguy cơ tăng siêu lọc [5].
Bệnh thận mạn: Đối tượng bắt buộc phải nói "không"
Trái ngược với nhu cầu tăng đạm để giảm mỡ của người thừa cân, người đã mắc bệnh thận mạn tính lại cần áp dụng nguyên tắc dinh dưỡng hoàn toàn ngược lại [6].
Một tổng quan năm 2011 chỉ ra rằng chế độ ăn hạn chế đạm mang lại lợi ích rõ rệt cho bệnh nhân mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 và 4 [6]. Việc cắt giảm protein giúp làm chậm đáng kể thời gian tiến triển đến giai đoạn suy thận phải lọc máu [6]. Đồng thời, giảm đạm giúp hạ nồng độ urê máu – một chất chuyển hóa đã được chứng minh trên mô hình động vật là gây stress oxy hóa và kháng insulin [6].
Chế độ ăn giảm đạm còn làm giảm lượng protein rò rỉ qua nước tiểu (đạm niệu), từ đó kìm hãm đà suy giảm chức năng thận [6]. Khi áp dụng chế độ ăn rất ít đạm có bổ sung vi chất, hiệu quả bảo vệ thận được duy trì an toàn ngay cả trong thời gian theo dõi dài hạn lên tới 11 năm [6]. Do đó, người bị suy thận mạn giai đoạn 3-4 tuyệt đối không được tự ý theo đuổi các thực đơn giảm cân giàu đạm [6].
Hiểu lầm phổ biến về tác động của chế độ ăn giàu đạm
Một hiểu lầm rất thường gặp là cho rằng chế độ ăn giàu đạm gây nguy hại cho tất cả mọi người, kể cả người khỏe mạnh [1, 8]. Nhiều tổng quan y khoa cho thấy chưa có bằng chứng khoa học xác thực chứng minh lượng đạm cao gấp 2-3 lần mức khuyến nghị gây tổn thương thận ở người có chức năng thận hoàn toàn bình thường [1, 8]. Thậm chí, một số nghiên cứu ở người khỏe mạnh còn ghi nhận mối tương quan nghịch giữa lượng đạm nạp vào với huyết áp tâm thu và tâm trương [7].
Một ngộ nhận khác là mọi nghiên cứu thể thao đều khẳng định chế độ ăn nhiều đạm an toàn lâu dài [1]. Thực tế, nhiều thử nghiệm ở vận động viên thể hình chỉ nhằm đánh giá sự thay đổi thành phần cơ thể mà không được thiết kế chuyên biệt để theo dõi các mốc an toàn chức năng thận [1]. Nguy cơ tăng áp lực cầu thận dẫn đến tổn thương âm thầm theo thời gian vẫn là vấn đề đang được giới y khoa cảnh báo [1].
Ai nên thận trọng trước thực đơn giàu đạm?
Nhóm đối tượng đầu tiên phải thận trọng là người cao tuổi bị thừa cân, béo phì [8]. Quá trình lão hóa tự nhiên khiến tốc độ lọc của thận bắt đầu suy giảm từ độ tuổi trung niên và tiến triển dần theo thời gian, khiến mức chức năng thận theo độ tuổi của người già thường rơi vào ngưỡng bệnh thận mạn mức độ nhẹ đến trung bình [8]. Nghiên cứu thử nghiệm MEASUR-UP năm 2019 can thiệp giảm cân 6 tháng trên 67 người béo phì từ 60 tuổi trở lên chỉ ra rằng các dữ liệu ngẫu nhiên có đối chứng về độ an toàn của đạm cao ở người cao tuổi hiện vẫn còn rất khan hiếm [8].
Nhóm thứ hai là những người mắc bệnh tiểu đường hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh thận nhưng chưa được kiểm tra chức năng lọc máu [3, 7]. Tình trạng tăng áp lực lọc nội cầu thận có thể thúc đẩy tổn thương thận tiềm ẩn bộc phát nhanh chóng [5, 7].
Áp dụng thực đơn giảm cân an toàn và bền vững
Đối với người thừa cân có sức khỏe bình thường muốn tăng lượng protein để giảm mỡ, việc bổ sung cần được kiểm soát hợp lý thay vì lạm dụng bột đạm công nghiệp [5, 6]. Nguồn đạm nên được cân bằng giữa thực vật và động vật nạc, tránh tập trung quá mức vào các loại thịt đỏ vốn làm tăng canxi niệu và urê huyết thanh [4].
Trước khi quyết định cắt giảm tinh bột để chuyển sang ăn toàn thịt cá, người dân nên thực hiện xét nghiệm máu và nước tiểu định kỳ để đánh giá chỉ số lọc cầu thận và nồng độ creatinine [3, 6]. Nếu thuộc nhóm người lớn tuổi hoặc có bệnh lý chuyển hóa, việc giảm cân cần ưu tiên kiểm soát tổng năng lượng và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng [3, 4].
Thực đơn giàu đạm là một công cụ hỗ trợ giảm cân hiệu quả nhưng không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người [1, 5]. Lắng nghe cơ thể, tầm soát sức khỏe định kỳ và xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng là chìa khóa bảo vệ thận lâu dài [6, 7].
