Nhiều người có thói quen dùng các loại hạt thảo dược mọc hoang để sắc nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh đường tiêu hóa. Cây vọng giang nam (danh pháp khoa học là Senna occidentalis, trước đây gọi là Cassia occidentalis) là loài cây bụi quen thuộc, thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian [1], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái và dùng hạt của loài cây này tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe [1], [2].
Dữ liệu lâm sàng và thực nghiệm chỉ ra rằng hạt vọng giang nam chứa các hợp chất có độc tính mạnh [3], [1]. Độc tính này gây tổn thương nặng nề cùng lúc lên nhiều cơ quan quan trọng, đặc biệt là gan, cơ vân và hệ thần kinh trung ương lẫn ngoại biên [4], [3]. Sử dụng tùy tiện có thể dẫn đến suy gan cấp, hủy hoại tế bào cơ và hôn mê [3], [2].
Cơ chế phá hủy tế bào: Từ ty thể đến thoái hóa mô
Ở cấp độ tế bào, độc chất từ hạt vọng giang nam gây gián đoạn trực tiếp chức năng hoạt động của ty thể trong tế bào cơ [4], [5]. Các nghiên cứu mô học ghi nhận sự xuất hiện của các sợi cơ đỏ rách rưới (ragged-red fibers) và tình trạng mất hoạt tính enzym cytochrome oxidase (COX) [4], [5]. Đây là dấu hiệu điển hình của bệnh lý cơ do rối loạn ty thể gây ra [4], [5].
Bên cạnh tổn thương ty thể, hạt cây còn thúc đẩy hoạt tính bất thường của acid phosphatase – một loại enzym lysosome tiêu thể [5], [6]. Sự gia tăng enzym này kích hoạt phản ứng tự tiêu hủy, dẫn đến teo và thoái hóa xơ sợi cơ vân trên diện rộng [6], [7]. Trong khi đó, tại gan, độc tố gây lắng đọng mỡ vi thể và hoại tử các tế bào nhu mô, làm suy giảm chức năng khử độc nghiêm trọng [1].
Hội chứng tổn thương não - gan - cơ ở trẻ em và ca ngộ độc người lớn
Mối nguy hiểm của hạt vọng giang nam được ghi nhận rõ nét qua các ca ngộ độc thực tế [3], [2]. Tại miền bắc Ấn Độ, các đợt bùng phát ngộ độc khiến nhiều trẻ em tử vong đã được xác định có liên quan trực tiếp đến việc ăn phải hạt cây này [3]. Hội chứng lâm sàng được mô tả là bệnh não - gan - cơ (hepatomyoencephalopathy), đặc trưng bởi tình trạng suy gan cấp kèm theo tổn thương não tiến triển nhanh [3].
Không chỉ ở trẻ nhỏ, người cao tuổi cũng chịu hậu quả nặng nề nếu uống nhầm loại hạt này [2]. Báo cáo năm 2019 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 75 tuổi uống phải Senna occidentalis dẫn đến hội chứng não gan cấp tính [2]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nôn mửa, tiêu chảy, vàng da sẫm, phù toàn thân và rơi vào hôn mê sâu [2]. Trường hợp này cho thấy độc tính của cây thường bị đánh giá thấp và dễ gây chẩn đoán nhầm với các nguyên nhân suy gan cấp khác [2].
Bằng chứng tổn thương gan từ các thử nghiệm động vật
Để làm rõ độc tính trên gan, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột nhắt trắng Swiss Albino cái (nặng 25-28 g, từ 8-10 tuần tuổi) đã thử nghiệm chiết xuất hạt với các liều 400 mg/kg và 1000 mg/kg [1]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy sự sụt giảm đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể so với nhóm đối chứng dùng nước cất [1]. Cả hai mức liều đều làm tăng vọt các chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) với mức ý nghĩa thống kê cao [1].
Về mặt mô bệnh học, gan của chuột dùng liều 400 mg/kg xuất hiện thoái hóa mỡ vi thể vừa phải và viêm nhẹ [1]. Ở nhóm liều 1000 mg/kg, tổn thương biểu hiện trầm trọng hơn với thoái hóa mỡ vi thể lẫn đại thể, hoại tử khu trú và thâm nhiễm tế bào đơn nhân tại khoảng cửa [1]. Các dữ liệu này xác nhận chiết xuất hạt vọng giang nam gây độc hoại tử mô gan rõ rệt [1].
Tổn thương cơ vân và độc tính thần kinh trên mô hình thực nghiệm
Tác động hủy hoại cơ và hệ thần kinh của hạt vọng giang nam cũng được ghi nhận đồng nhất trong nhiều nghiên cứu khác [4], [3]. Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống trắng Wistar cho ăn khẩu phần chứa hạt Cassia occidentalis ở các tỷ lệ 0,5%, 1% và 2% trọng lượng trong suốt 28 ngày [3]. Chuột bị giảm lực cầm nắm, cơ vân xuất hiện các hốc không bào và teo sợi cơ, kèm tăng cao creatinine và men creatinine phosphokinase (CPK) trong huyết thanh [3]. Trên mô thần kinh, nghiên cứu ghi nhận tổn thương rõ rệt qua việc tăng mạnh protein sợi acid đệm (GFAP) và giảm protein cấu trúc beta-tubulin III [3].
Trên các loài gia cầm, độc tính hủy cơ diễn ra rất dữ dội [4], [7]. Nghiên cứu năm 1998 cho gà con 7 ngày tuổi ăn thức ăn trộn 4% bột hạt khô trong 15 ngày đã ghi nhận tỷ lệ chết cao, kèm teo nhược cơ ngực [7]. Kính hiển vi điện tử chỉ ra sự giãn nở mạng lưới nội bào, ty thể biến dạng bất thường và tích tụ các giọt lipid [7]. Nghiên cứu cùng năm 1998 xác nhận thêm tổn thương sợi thần kinh ngoại biên, biểu hiện qua tình trạng thoái hóa sợi trục trên diện rộng và tổn hại lớp vỏ myelin [4]. Nghiên cứu năm 1997 cũng ghi nhận những thay đổi bệnh lý cơ tương tự ở chim uống khẩu phần chứa 0,2% vỏ hạt [5].
Nguy cơ tiềm ẩn đối với hệ tạo máu khi phơi nhiễm kéo dài
Bên cạnh tổn hại gan, cơ và thần kinh, hạt thảo dược này còn gây độc cho tủy xương và lách nếu dùng dài ngày [8]. Một nghiên cứu năm 2015 tiến hành trên 50 chuột cống trắng Wistar đực, chia thành các nhóm ăn chế độ chứa 0% (đối chứng), 0,5%, 1% hoặc 2% hạt Senna occidentalis trong 90 ngày [8]. Động vật dùng liều 2% bị biến đổi các thông số huyết học và giảm tỷ lệ dòng tủy/dòng hồng cầu (tỷ lệ M/E) [8].
Khám nghiệm mô học cho thấy mật độ tế bào tại tủy xương và lách sụt giảm rõ rệt [8]. Hiện tượng tăng sản dòng hồng cầu cùng sự tích tụ hemosiderin ở lách cũng được quan sát thấy, chứng minh khả năng ức chế và làm biến đổi mô tạo máu của hạt khi dùng lâu dài [8].
Nhận diện hiểu lầm thường gặp về cây thảo dược
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng uống thay trà hằng ngày mà không có độc tính [2]. Tuy nhiên, toàn bộ cây vọng giang nam, và đặc biệt là phần hạt, đều tích tụ lượng độc tố cao [2], [8]. Ngay cả việc dùng cây làm chất nhuận tràng theo kinh nghiệm dân gian cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp nếu sử dụng không đúng cách [2].
Một sai lầm nguy hiểm khác là cho rằng trẻ nhỏ dùng thuốc nam sẽ mát gan và dễ tiêu hóa hơn thuốc tây. Dữ liệu thực tế cho thấy trẻ em là đối tượng tổn thương nặng nề nhất khi ăn phải hạt cây này, với tỷ lệ tử vong cao do hội chứng suy gan và phù não cấp tính [3], [2]. Việc thu hái lẫn hạt dại vào nguồn ngũ cốc hoặc chế biến không đúng cách là nguyên nhân gây ra các ca ngộ độc thương tâm [3], [1].
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe gia đình
Mọi đối tượng đều cần thận trọng và không được tự ý sử dụng hạt vọng giang nam tươi hoặc hạt phơi khô chưa qua kiểm định liều lượng [1], [2]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh lý nền về gan, thận tuyệt đối không nên tiếp xúc với loại hạt này do nguy cơ ngộ độc cấp tính [3], [2]. Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh mức độ an toàn của hạt cây trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.
Để phòng tránh ngộ độc, tuyệt đối không hái các loại hạt dại ven đường để đun nước uống [1], [2]. Phụ huynh cần dọn dẹp các bụi cây Senna occidentalis mọc hoang quanh nhà và hướng dẫn trẻ em không được hái quả hay ăn hạt [3]. Khi có bất kỳ biểu hiện nôn mửa, tiêu chảy, vàng da hoặc lơ mơ sau khi nghi ngờ nuốt phải hạt thảo dược, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức [2]. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
