Nhiều vùng ven biển Việt Nam lưu truyền thói quen săn bắt, mua bán rắn biển (còn gọi là đẻn biển) để ngâm rượu bổ hoặc mổ thịt làm mồi nhậu. Không ít người tin rằng uống rượu tiết rắn biển hay ăn thịt rắn biển tươi sống mang lại công dụng tráng dương, tăng cường sinh lực mạnh mẽ. Tuy nhiên, đằng sau loại thực phẩm và dược liệu dân gian này là mối nguy hiểm chí mạng từ nọc độc cực mạnh mà nhiều người sơ chế hoàn toàn không hay biết.
Việc tự ý bắt, giữ, mổ thịt hoặc ngâm nguyên con rắn biển tươi vào bình rượu tiềm ẩn rủi ro trúng độc thần kinh và tiêu cơ vân cấp tính đe dọa tính mạng. Nọc rắn biển chứa lượng độc tố có khả năng phong bế dẫn truyền thần kinh và phá hủy tế bào cơ bắp trong thời gian ngắn. Chỉ một vết cào xước nhỏ từ răng nanh chứa nọc trong quá trình sơ chế cũng đủ để kích hoạt chuỗi phản ứng nhiễm độc toàn thân.
Bản chất nguy hiểm của độc tố rắn biển
Rắn biển thuộc họ Rắn hổ (Elapidae), sở hữu tuyến nọc chứa nọc độc có độ nguy hại thuộc hàng đầu trong thế giới sinh vật biển [1], [2]. Thành phần nọc của chúng chủ yếu bao gồm các chất độc thần kinh (neurotoxin) và độc tố cơ học hay enzym gây độc cơ (myotoxin) [3], [2]. Những thành phần này tiến hóa để làm bất động con mồi cực nhanh dưới nước nhằm phục vụ việc săn bắt [4].
Độc tố thần kinh từ rắn biển chủ yếu là các phân tử thuộc họ ba ngón (three-finger toxin - 3FTX), bao gồm cả dạng chuỗi ngắn (SNTX) và chuỗi dài (LNTX) [4]. Chúng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh vận động bằng cách ngăn chặn các thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChR) sau synap [4]. Khi các thụ thể này bị khóa lại, tín hiệu từ não bộ không thể truyền tới cơ bắp, khiến cơ thể nạn nhân rơi vào tình trạng liệt dần [4].
Bên cạnh neurotoxin, nọc rắn biển chứa tỷ lệ lớn enzym phospholipase A2 (PLA2) liên quan trực tiếp đến độc tính hủy hoại mô cơ (myotoxicity) [3]. Enzym này tấn công cấu trúc màng tế bào, dẫn tới hiện tượng ly giải cơ vân (rhabdomyolysis) trên diện rộng [1], [2]. Khi khối lượng cơ bắp lớn bị phân hủy, các sản phẩm giáng hóa sẽ tràn vào dòng máu, gây tắc nghẽn ống thận và dẫn đến suy thận cấp nhanh chóng [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ vết cắn không đau
Một cạm bẫy cực kỳ nguy hiểm của nọc rắn biển nói riêng và rắn họ Elapidae nói chung là phản ứng ban đầu tại chỗ rất mờ nhạt [2]. Không giống như rắn thuộc họ Rắn lục (Viperidae) thường gây đau nhức dữ dội, sưng phù to và chảy máu kéo dài ở vị trí cắn, vết thương do rắn biển gây ra thường chỉ để lại dấu răng nhỏ li ti [2]. Nạn nhân hầu như không cảm thấy đau đớn, vị trí cắn không sưng tấy hay xuất hiện triệu thương rõ rệt [2].
Chính sự yên ắng giả tạo này khiến người làm thịt hoặc sơ chế rắn chủ quan, lầm tưởng rằng mình không bị nhiễm độc hoặc chỉ bị xước nhẹ. Tuy nhiên, thời điểm khởi phát các triệu chứng toàn thân do độc tố rắn biển có thể bị trì hoãn, thậm chí kéo dài hơn 12 giờ sau khi tiếp xúc với nọc [2]. Trong khoảng thời gian "cửa sổ" này, nọc độc âm thầm ngấm sâu vào tuần hoàn và gắn chặt vào các thụ thể cơ quan [4], [2].
Khi độc tố phát tác toàn phát, nạn nhân sẽ đối mặt với các biến chứng thần kinh sọ não, liệt hành tủy, sụp mi mắt và liệt toàn bộ cơ vân [2]. Đáng sợ nhất là tình trạng liệt các cơ hô hấp, dẫn tới suy hô hấp cấp và tử vong nhanh chóng nếu không được can thiệp y tế bằng cách đặt nội khí quản và thở máy kịp thời [1], [4].
Nghiên cứu khoa học về độc lực rắn biển
Các công trình khoa học đã định lượng độc lực vô cùng đáng sợ của các loài rắn biển phổ biến. Một nghiên cứu công bố năm 2021 về loài rắn biển đai vảy Hydrophis curtus (trước đây gọi là Lapemis curtus) tại vùng biển Penang, Malaysia đã ghi nhận nọc toàn phần của loài này có liều gây chết trung bình (LD50) trên chuột là 0,20 microg/g [4]. Trong đó, độc tố thần kinh chuỗi ngắn (SNTX) có LD50 đạt mức 0,10 microg/g và độc tố chuỗi dài (LNTX) là 0,24 microg/g, chứng minh độc tính thần kinh cực kỳ dữ dội [4].
Nghiên cứu phiên mã tuyến nọc năm 2021 này cũng chỉ ra độc tố SNTX chiếm ưu thế lớn trong tuyến nọc của loài H. curtus, tương tự các loài họ hàng khác như H. schistosus, H. platura và H. cyanocinctus [4]. Tuy SNTX liên kết có tính thuận nghịch hơn LNTX tại thụ thể thần kinh, chúng lại kém nhạy hơn trong việc được trung hòa bởi các huyết thanh kháng nọc [4]. Cả hai độc tố thần kinh của H. curtus và H. schistosus đều biểu hiện các đoạn kháng nguyên peptide có điểm số kháng nguyên trên 1,10 [4].
Tiếp tục nghiên cứu thành phần protein nọc của loài H. curtus công bố năm 2019, các nhà khoa học phát hiện enzym PLA2 chiếm tỷ trọng áp đảo, lên tới hơn 60% tổng lượng protein nọc ở cá thể Malaysia và 55-67% ở cá thể Australia [3]. Độc tố thần kinh ba ngón chiếm khoảng 26% ở mẫu Malaysia và 30-40% ở mẫu Australia [3]. Tỷ lệ PLA2 cực cao này phản ánh hoạt tính myotoxin rất mạnh, tạo nên cơ chế kép vừa gây liệt thần kinh vừa phá hủy cơ bắp [1], [3].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1993 khảo sát trên mô hình chuột tiêm tĩnh mạch nọc độc các loài sinh vật biển đã xác định chỉ số LD50 của nhiều loài rắn biển khác nhau [5]. Cụ thể, LD50 qua đường tĩnh mạch là 0,40 mg/kg đối với loài Hydrophis spiralis, 0,60 mg/kg đối với H. cyanocinctus, 0,60 mg/kg đối với H. lapemoides, và 0,70 mg/kg đối với Lapemis curtus [5]. Nghiên cứu thực nghiệm này ghi nhận nọc rắn biển làm tăng vọt các enzym huyết thanh và gây biến đổi hình thái rõ rệt trên các cơ quan nội tạng bao gồm gan, lách, túi mật, phổi và tim của chuột [5].
Những ngộ nhận chết người khi ngâm rượu và chế biến
Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là việc cho nguyên con rắn biển còn sống hoặc vừa mới đập chết vào bình rượu nồng độ cao để ngâm tươi. Nhiều người lầm tưởng rằng nồng độ cồn trong rượu sẽ ngay lập tức vô hiệu hóa hoặc tiêu diệt toàn bộ độc tố trong tuyến nọc của rắn. Trên thực tế, các chuỗi polypeptide và protein độc tố thần kinh có cấu trúc rất bền vững, không bị biến tính hay phân hủy hoàn toàn ngay lập tức khi tiếp xúc với cồn thông thường.
Khi thao tác dìm rắn sống vào bình rượu, rắn bị kích động sẽ phản xạ cắn trả dữ dội. Đầu rắn biển sau khi bị chặt rời khỏi thân vẫn còn phản xạ co cơ vô điều kiện trong một khoảng thời gian nhất định, các cơ hàm vẫn có thể khép chặt và bơm nọc nếu người làm bếp vô tình chạm tay vào. Tuyến nọc nằm ở hai bên hàm trên thông trực tiếp với răng nanh rỗng, việc ép, bóp hoặc cầm nắm sai cách có thể đẩy nọc độc găm sâu qua da bàn tay.
Một ngộ nhận khác là quan niệm "rắn biển độc nhưng thịt bổ, chỉ cần rửa sạch là ăn an toàn". Trong quá trình dùng dao mổ thịt, rạch bụng hoặc lột da, nếu người chế biến không có kỹ năng giải phẫu loài bò sát, lưỡi dao rất dễ làm rách túi tuyến nọc hoặc làm dập nát vùng đầu, khiến dịch nọc chảy tràn ra thớt, bám vào thịt rắn hoặc dính vào các vết đứt tay do dao cứa. Tiếp xúc trực tiếp giữa nọc độc và vết thương hở mang lại nguy cơ nhiễm độc tương đương với một nhát cắn thực sự [2].
Khó khăn cực lớn trong cứu chữa khi nhiễm độc rắn biển
Điều trị nhiễm độc nọc rắn biển là một thách thức y tế vô cùng nan giải đối với các bác sĩ cấp cứu. Một nghiên cứu công bố năm 2015 nhấn mạnh rằng huyết thanh kháng nọc đặc hiệu cho rắn biển của hãng CSL Australia là liệu pháp điều trị dứt điểm chuẩn mực, nhưng loại thuốc này vô cùng đắt đỏ và hoàn toàn không có sẵn hoặc không được dự trữ đầy đủ tại các cơ sở y tế địa phương [1]. Sự khan hiếm huyết thanh kháng nọc đặc hiệu biến vết cắn của rắn biển thành tình huống y khoa cực kỳ báo động [1].
Nghiên cứu năm 2015 đã thử nghiệm khả năng trung hòa chéo của ba loại huyết thanh kháng nọc rắn hổ mang khu vực đối với nọc rắn biển Hydrophis schistosus và Hydrophis curtus [1]. Kết quả cho thấy cả ba loại đều mang lại sự bảo vệ chéo trên chuột, với hiệu lực tăng dần: huyết thanh nhị giá Đài Loan < huyết thanh đơn giá rắn hổ đất Thái Lan < huyết thanh đa giá thần kinh Thái Lan (NPAV) [1].
Huyết thanh NPAV đạt công suất trung hòa chéo là 0,4 mg nọc rắn H. schistosus trên mỗi lọ và 0,8 mg nọc rắn H. curtus trên mỗi lọ, tương đương với liều cần dùng dưới 20 lọ NPAV để trung hòa lượng nọc trung bình một nhát cắn (dựa trên lượng nọc vắt được) [1]. Mức độ phản ứng chéo qua xét nghiệm ELISA giữa NPAV và nọc H. schistosus là 58,4%, với H. curtus là 70,4% [1]. Mặc dù NPAV cho thấy tiềm năng như một giải pháp thay thế thứ hai, việc thiếu hụt huyết thanh đặc hiệu tại hầu hết các bệnh viện tuyến dưới vẫn là thực tế nguy hiểm [1].
Vì vậy, phác đồ điều trị snakebite đòi hỏi phải theo dõi liên tục các chỉ số sinh hóa và lâm sàng, đánh giá sự khởi phát muộn của tổn thương thần kinh và ly giải cơ [2]. Đối với các ca nhiễm độc họ Rắn hổ như rắn biển, bác sĩ không bao giờ được xếp loại là trường hợp nhẹ chỉ dựa vào việc vết cắn không đau hay không có triệu chứng tại chỗ [2].
Những nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Ngư dân đánh bắt hải sản là nhóm đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm cao nhất, đặc biệt là khi gỡ lưới kéo, phân loại cá trên tàu đêm [1]. Môi trường nước tối tăm cùng với chuyển động vùng vẫy của rắn mắc cạn làm tăng xác suất bị cắn [1]. Khi xảy ra sự cố trên biển, khoảng cách địa lý xa đất liền khiến việc tiếp cận hỗ trợ y tế và máy thở trở nên bất khả thi trong những giờ đầu sinh tử.
Những người làm nghề đầu bếp, người làm thịt thủy hải sản tại các nhà hàng ven biển hoặc tư gia cũng thuộc nhóm nguy cơ cực cao. Việc thiếu đồ bảo hộ chuyên dụng, thiếu hiểu biết về cấu tạo túi nọc rắn biển và sự tự tin thái quá vào kinh nghiệm bản thân thường dẫn đến tai nạn khi cầm nắm phần đầu rắn hoặc sơ chế sống.
Người có thói quen sưu tầm rượu ngâm động vật hoang dã, người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, gan, thận lại càng không nên tự ý mua bán hay sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ rắn biển. Khi xảy ra nhiễm độc, biến chứng tiêu cơ vân và trụy hô hấp trên nền thể trạng yếu sẽ dẫn đến tỷ lệ tử vong cao hơn rất nhiều [1], [2].
Hướng dẫn xử trí an toàn và ứng phó sự cố
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau trong sinh hoạt và tiếp xúc với sinh vật biển:
Không bao giờ tự ý bắt sống, cầm nắm hoặc dùng tay trần thao tác với rắn biển dù chúng có vẻ lờ đờ hay dạt vào bờ cát. Trong trường hợp cần loại bỏ rắn biển vướng vào lưới, phải sử dụng các dụng cụ kẹp dài, mang găng tay bảo hộ dày chuyên dụng và giữ khoảng cách an toàn với phần đầu của rắn.
Tuyệt đối từ bỏ thói quen ngâm rượu rắn nguyên con còn sống hoặc tự mổ thịt rắn biển tại gia đình. Nếu sử dụng các sản phẩm dược liệu liên quan đến rắn biển, bắt buộc phải chọn các sản phẩm đã qua chế biến y học được cơ quan y tế kiểm định, có giấy phép rõ ràng, không sử dụng rượu ngâm tự chế không rõ nguồn gốc.
Nếu không may bị rắn biển cắn hoặc bị răng rắn cào rách da trong lúc xử lý, nạn nhân cần giữ bình tĩnh, hạn chế vận động tối đa vùng chi bị thương để làm chậm quá trình nọc độc di chuyển vào hệ tuần hoàn. Băng ép bất động bản nẹp chi bị cắn theo hướng dẫn y tế và khẩn trương chuyển nạn nhân tới trung tâm chống độc hoặc bệnh viện đa khoa lớn gần nhất.
Tuyệt đối không rạch vết thương, không cố hút nọc, không đắp lá thuốc dân gian và không chần chừ chờ đợi xem có xuất hiện triệu chứng đau hay không. Cần báo ngay cho bác sĩ tiếp nhận rằng nghi ngờ bị rắn biển cắn để nhân viên y tế chuẩn bị phương án thở máy hỗ trợ hô hấp và chủ động tìm kiếm nguồn huyết thanh thay thế [1], [2].
Rắn biển là loài sinh vật mang độc tố thần kinh và tiêu cơ cực mạnh, có thể cướp đi sinh mạng con người trong thời gian ngắn ngủi mà không để lại dấu hiệu cảnh báo đau đớn ban đầu. Thói quen ngâm rượu bổ hay mổ thịt rắn biển tươi sống là canh bạc quá đắt đỏ đánh đổi bằng chính tính mạng. Hãy thận trọng trước mọi lời đồn thổi truyền miệng về công dụng tráng dương, luôn ưu tiên an toàn và tìm đến sự tư vấn của chuyên gia y tế trước các bài thuốc dân gian từ động vật độc.