Thảo bản bông vàng (tên khoa học là Verbascum thapsus, thuộc họ Scrophulariaceae) là loại thảo mộc có lịch sử lâu đời trong y học dân gian phương Tây và nhiều khu vực trên thế giới [3, 5]. Nhiều gia đình có thói quen tìm kiếm các sản phẩm trà thảo mộc sấy khô từ hoa và lá của loài cây này để hỗ trợ đường hô hấp, giảm ho hoặc làm dịu kích ứng [4, 5]. Tuy nhiên, thời gian gần đây, những cảnh báo về độc tính nguy hiểm từ hạt của cây cũng như các loại thực vật chứa hoạt chất diệt trừ sâu bệnh tự nhiên đã khiến không ít người tiêu dùng hoang mang.

Câu trả lời ngắn gọn: Các bộ phận trên mặt đất như hoa và lá thảo bản bông vàng được ghi nhận có tính an toàn cao khi dùng đúng cách, nhưng hạt của loài cây này cùng các hạt chứa rotenone nói chung lại tiềm ẩn độc tính thần kinh, hô hấp và tế bào vô cùng nguy hiểm [2, 4, 6]. Việc hiểu sai hoặc dùng nhầm lẫn giữa các bộ phận của thảo bản bông vàng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe [1].

1. Bản chất độc tính của hợp chất rotenone

Để hiểu vì sao hạt của một số loại cây có thể gây nguy hiểm chết người, chúng ta cần tìm hiểu về hợp chất rotenone. Rotenone là một hợp chất tự nhiên thuộc nhóm xeton (ketone), từng được ứng dụng rộng rãi làm thuốc trừ sâu sinh học phổ rộng [1, 6]. Hợp chất này tồn tại tự nhiên trong hạt, thân và rễ của một số loài thực vật, đặc biệt là nhóm họ Đậu hoặc một số loài cây dại [2, 6].

Về mặt sinh hóa, rotenone tấn công trực tiếp vào trung tâm năng lượng của tế bào là ty thể [1, 6]. Phân tử này có tính kỵ nước cao nên dễ dàng khuếch tán tự do qua màng tế bào và thậm chí vượt qua cả hàng rào máu não [2]. Khi vào bên trong tế bào, rotenone ức chế chuỗi hô hấp ty thể, ngăn cản quá trình chuyển electron từ các trung tâm sắt - lưu huỳnh trong phức hợp I sang ubiquinone [1, 6].

Sự cản trở này làm gián đoạn chu trình của NADH trong quá trình tạo ra ATP, làm ứ đọng các electron tự do trong chất nền ty thể [2]. Lượng oxy nội bào sau đó bị oxy hóa thành các gốc tự do (ROS), gây stress oxy hóa nặng nề, phá hủy cấu trúc DNA, màng lipid và các bào quan thiết yếu [6, 7]. Độc tính đường uống của rotenone rất mạnh, với liều gây chết trung bình (LD50) được ghi nhận là 350-1500 mg/kg ở loài gặm nhấm và chỉ khoảng 300-500 mg/kg ở người [2].

2. Điểm khác biệt thứ nhất: Bộ phận an toàn và bộ phận mang độc tính

Điểm quan trọng hàng đầu mà người dùng cần phân biệt rõ chính là sự khác nhau hoàn toàn về tính chất sinh học giữa hoa, lá và hạt thảo bản bông vàng. Trong lịch sử y học cổ truyền, thảo bản bông vàng (Verbascum thapsus) được sử dụng rộng rãi nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lý đường hô hấp, hen suyễn, ho co thắt, đau nửa đầu và tiêu chảy [4, 5]. Hoa và lá của cây chứa các hoạt chất chống viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ chữa lành vết thương tự nhiên [3, 5, 8].

Ngược lại hoàn toàn với sự lành tính của hoa và lá, hạt thảo bản bông vàng và các loại hạt chứa rotenone tự nhiên khác lại chứa độc tính có thể gây tê liệt chức năng sinh học [2, 6]. Trong dân gian, hạt của thảo bản bông vàng thậm chí từng được nghiền nhỏ để thả xuống nước gây mê cá do tác động ức chế hô hấp tế bào của nó. Do đó, người tiêu dùng tuyệt đối không được đánh đồng toàn bộ các bộ phận của cây là có thể dùng làm thực phẩm uống hằng ngày.

3. Điểm khác biệt thứ hai: Triệu chứng ngộ độc rotenone và tổn thương cơ quan

Nếu chẳng may nuốt phải hạt chứa rotenone, cơ thể người bệnh sẽ phải đối mặt với hội chứng ngộ độc cấp tính trên diện rộng [1]. Khi đi vào đường tiêu hóa, rotenone tác động độc hại chủ yếu lên ba hệ thống: hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [1]. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa dữ dội, sau đó tiến triển nhanh chóng thành suy hô hấp và rối loạn ý thức [1].

Ở cấp độ thần kinh trung ương, rotenone gây thoái hóa nghiêm trọng các tế bào thần kinh dopaminergic [2]. Trên các mô hình động vật thí nghiệm, việc tiếp xúc mạn tính với rotenone đã dẫn đến sự khởi phát các triệu chứng tương tự như bệnh Parkinson ở chuột cống [3]. Các nhà khoa học thậm chí thường xuyên sử dụng hoạt chất này để mô phỏng tổn thương stress oxy hóa và bệnh lý Parkinson trong phòng thí nghiệm [2].

Không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh và hô hấp, rotenone còn trực tiếp gây độc cho thận [4]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017 trên mô hình chuột cống bị gây nhiễm độc rotenone, các phân tích hình thái và sinh hóa xác nhận rotenone gây tổn thương thực thể ở mô thận [4]. Hoạt chất này kích hoạt phản ứng stress oxy hóa mạnh mẽ, làm tăng vọt các gốc tự do (ROS), malonaldehyde và glutathione, đồng thời ức chế hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng là superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [4].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng rotenone làm sụt giảm điện thế màng ty thể ở tế bào thận, làm tăng nồng độ các protein liên quan đến con đường chết tế bào (kênh anion phụ thuộc điện thế VDAC, caspase-3 và caspase-9), từ đó kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào biểu mô thận [4].

4. Điểm khác biệt thứ ba: Xử lý ngộ độc và khả năng phân hủy độc tố

Điểm phân biệt then chốt thứ ba nằm ở tính chất cấp cứu ngộ độc và việc xử lý nhiệt. Trước hết, cần nhấn mạnh rằng hiện nay hoàn toàn không có thuốc giải độc đặc hiệu cho các trường hợp ngộ độc rotenone từ thực vật [1]. Trong các báo cáo về các vụ ngộ độc thực vật chứa rotenone (như hạt cây đậu sắn Pachyrhizus erosus hay hạt cườm mộc Millettia pachycarpa), việc điều trị hoàn toàn phụ thuộc vào hồi sức triệu chứng và các biện pháp nâng đỡ [1].

Các biện pháp này bao gồm đặt nội khí quản, thở máy hỗ trợ, cân bằng kiềm - toan và ổn định các dấu hiệu sinh tồn [1]. Việc tẩy rửa đường tiêu hóa như dùng thuốc gây nôn hoặc súc rửa dạ dày phải được thực hiện khẩn cấp nhằm ngăn chặn độc tố hấp thu thêm, ngay cả khi người bệnh đã rơi vào tình trạng hôn mê [1]. Đáng chú ý, các báo cáo lâm sàng cảnh báo việc nhận diện và điều trị biến chứng viêm phổi do hít sặc phải là ưu tiên hàng đầu ở những bệnh nhân này [1]. Dù liệu pháp hấp phụ lọc máu (hemoperfusion) đôi khi được áp dụng, bằng chứng y khoa hiện tại vẫn chưa đủ để khẳng định hiệu quả lọc bỏ rotenone của phương pháp này [1].

Về khía cạnh chế biến, rotenone là một hợp chất nhạy cảm với nhiệt độ [3]. Trong một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra các phương pháp khử độc trên hạt thuộc chi Pachyrhizus (loại hạt giàu protein, lipid nhưng chứa rotenone), các phương pháp làm khô, rang, luộc, chiên và ngâm chiết cồn đã giúp loại bỏ tối đa tới 80% hàm lượng rotenone [3]. Trong đó, sấy khô và rang hạt kết hợp ngâm bột trong cồn địa phương cho hiệu quả phân hủy độc tố cao nhất [3]. Tuy nhiên, việc giảm 80% độc chất không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn; do đó nguy cơ ngộ độc vẫn hiện hữu nếu tự ý chế biến hạt tại nhà [1, 2]. Nhiều ca ngộ độc đe dọa tính mạng và tử vong do ăn nhầm hạt củ đậu (Pachyrhizus erosus) hay các cây họ Đậu khác đã được ghi nhận ở Trung Quốc đại lục, Đài Loan và Thái Lan [1].

5. Nghiên cứu khoa học nói gì về lá và hoa thảo bản bông vàng?

Trái ngược với độc tính khôn lường của hạt chứa rotenone, các dữ liệu khoa học tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng đều cho thấy các chiết xuất từ hoa và lá cây thảo bản bông vàng (Verbascum thapsus) có tiềm năng trị liệu tốt và tính an toàn cao nếu dùng đúng dạng chiết xuất [3, 4, 8].

Nghiên cứu đánh giá độc tính di truyền: Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã sử dụng thử nghiệm vi nhân trên tủy xương chuột nhắt trắng để đánh giá độc tính gen của chiết xuất methanol từ Verbascum thapsus [5]. Động vật thí nghiệm được dùng các mức liều 100, 300 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất thảo bản bông vàng không gây độc cho tủy xương, không làm tăng tần suất tế bào hồng cầu đa sắc có vi nhân (MNPCE) và không làm thay đổi tỷ lệ tế bào PCE/NCE so với nhóm đối chứng âm [5]. Các tác giả kết luận chiết xuất Verbascum thapsus thể hiện mức độ an toàn cao về mặt độc tính di truyền ở giai đoạn tiền lâm sàng [5].

Tác động kháng khuẩn và kìm hãm khối u: Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2002 đã khảo sát hoạt tính sinh học từ các dịch chiết nước, ethanol và methanol của thảo bản bông vàng [6]. Dịch chiết từ cây (đặc biệt là dịch chiết nước) cho thấy khả năng kháng khuẩn rõ rệt đối với các chủng vi khuẩn thường gặp như tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), tụ cầu biểu bì (Staphylococcus epidermidis), vi khuẩn đường ruột Escherichia coli và phế cầu khuẩn gây viêm phổi Klebsiella pneumoniae [6]. Bên cạnh đó, các dịch chiết đều ức chế được sự hình thành khối u do vi khuẩn Agrobacterium tumefaciens gây ra trên mô lát khoai tây [6]. Tuy nhiên, thử nghiệm độc tính sinh học cũng cho thấy ở nồng độ đậm đặc, dịch chiết gây độc đối với ấu trùng tôm biển (brine shrimp) và làm ức chế nảy mầm hạt củ cải [6].

Nghiên cứu kháng ký sinh trùng: Năm 2015, một nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát tác động của chiết xuất cồn Verbascum thapsus lên ký sinh trùng lây truyền qua đường tình dục Trichomonas vaginalis [7]. Kết quả cho thấy dịch chiết kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) của ký sinh trùng với tỷ lệ tế bào chết theo chương trình tăng dần từ 20,7% lên tới 86,35% khi nồng độ dịch chiết tăng từ 25 đến 400 mcg/ml (so với nhóm đối chứng chỉ là 2,9%) [7]. Nồng độ ức chế 50% (IC50) sau 24 giờ của chiết xuất là 39,17 mcg/ml [7]. Khi thử nghiệm độc tính trên đại thực bào của chuột, mức độ gây độc của dịch chiết ở các nồng độ 25-800 mcg/ml chỉ dao động từ 0,17 đến 0,95% sau 12 đến 48 giờ tiếp xúc, chứng minh tính chọn lọc tương đối an toàn với tế bào miễn dịch động vật [7].

Thử nghiệm lâm sàng trên người: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2021 được tiến hành tại Bệnh viện Fatemeh Zahra (Iran) trên 93 phụ nữ sinh con so bị cắt tầng sinh môn [8]. Các sản phụ được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm can thiệp bôi kem chiết xuất Verbascum thapsus và nhóm đối chứng dùng giả dược, bôi một dải kem dài 2 cm trực tiếp lên vết thương 2 lần mỗi ngày trong vòng 10 ngày [8]. Kết quả đánh giá bằng thang đo hồi phục tổn thương REEDA cho thấy, vào ngày thứ 10 sau can thiệp, điểm hồi phục của nhóm bôi chiết xuất thảo bản bông vàng vượt trội rõ rệt và có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (p = 0,01) [8]. Nghiên cứu này bước đầu khẳng định khả năng hỗ trợ làm lành tổn thương da và mô mềm an toàn trên người [8].

6. Những hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì mọi bộ phận đều dùng được và tuyệt đối lành tính". Trường hợp của thảo bản bông vàng là minh chứng điển hình: trong khi lá và hoa có tác dụng chữa lành, thì hạt lại là bộ phận mang độc tính nguy hiểm cần loại trừ [2, 8]. Một hiểu lầm khác là cho rằng việc đun sôi, nấu chín hoặc sao vàng sẽ làm mất hoàn toàn độc tố trong hạt. Nghiên cứu cho thấy các biện pháp xử lý nhiệt cao chỉ phân hủy được một phần rotenone chứ không thể làm sạch hoàn toàn 100% độc tố [3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng về Verbascum thapsus hiện chỉ mới thực hiện trên phụ nữ sau sinh bôi ngoài da để hồi phục vết rạch tầng sinh môn [8]; chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ và an toàn về việc hấp thu đường uống cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Do đó, nhóm này tuyệt đối không tự ý uống các loại trà từ thảo bản bông vàng.
  • Người có tiền sử bệnh lý thận và thần kinh: Do các hợp chất ức chế ty thể như rotenone có khả năng kích hoạt quá trình tự chết của tế bào thận và làm suy thoái tế bào thần kinh, những người có bệnh nền cần tránh tuyệt đối các chế phẩm thảo mộc không rõ nguồn gốc có nguy cơ lẫn tạp hạt [6, 7].
  • Trẻ em và người mắc bệnh mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.

7. Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để tận dụng các đặc tính có lợi của thảo bản bông vàng mà không gặp phải rủi ro ngộ độc, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn nguồn cung cấp chuẩn hóa: Chỉ sử dụng các túi trà hoặc sản phẩm thảo mộc được đóng gói thương mại từ các nhà sản xuất uy tín, nơi sản phẩm được phân loại và kiểm soát chất lượng rõ ràng, chỉ dùng thành phần lá và hoa khô [6]. Tuyệt đối không thu hái cây mọc hoang dã khi bản thân không có chuyên môn nhận biết thực vật học [1].
  • Không sử dụng hạt dưới mọi hình thức: Không tự ý thu hái hạt, nghiền bột hạt hay dùng hạt thảo bản bông vàng để đun nấu, ngâm rượu hay làm trà uống [1, 2].
  • Chế biến đúng cách: Nếu sử dụng hoa và lá khô làm trà, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của chuyên gia y tế. Khi dùng các chế phẩm bôi ngoài da chứa chiết xuất thảo bản bông vàng để hỗ trợ làm lành da, cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian như khuyến cáo từ bác sĩ [8].

Tóm lại, thảo bản bông vàng là một cây thuốc quý với nhiều tiềm năng chống viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ phục hồi mô đã được khoa học ghi nhận [3, 5, 8]. Tuy nhiên, ranh giới giữa thảo dược trị bệnh và chất độc tự nhiên nằm ở việc lựa chọn đúng bộ phận sử dụng. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái: chỉ sử dụng hoa và lá từ nguồn cung cấp uy tín, nói không với việc dùng hạt, và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ khi áp dụng cho sức khỏe bản thân.