Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại lá thảo mộc mọc quanh vườn nhà hoặc tìm mua dược liệu theo tên gọi truyền miệng để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giảm đau. Trong số đó, cụm từ "đơn đỏ" hay "đơn" rất hay bị gọi lẫn lộn giữa hai loài cây hoàn toàn khác biệt nhau về phân loại thực vật.
Sự nhầm lẫn phổ biến nhất là giữa cây Đơn đỏ (tên khoa học là Ixora coccinea, thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) và cây Đơn mặt trời (tên khoa học là Excoecaria cochinchinensis, thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae). Việc phân biệt rạch ròi hai loài này là yếu tố cốt lõi giúp phòng tránh dùng sai loài cây và đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
Hình thái khác biệt giữa Đơn đỏ và Đơn mặt trời
Cây Đơn đỏ (còn thường gọi là cây hoa trang đỏ hoặc mẫu đơn đỏ) là loài cây bụi thuộc họ Rubiaceae, cành cây cứng cáp và phân nhánh nhiều [1]. Lá cây Đơn đỏ có hình trứng ngược đến hình bầu dục thon dài, phần gốc lá có dạng tròn hoặc hơi hình tim [1]. Cây thường đạt chiều cao trung bình từ 1,2 đến 2 mét (khoảng 4 đến 6 feet), nhưng trong điều kiện thuận lợi có thể phát triển cao tới 3,6 mét (khoảng 12 feet) [1]. Loài cây này phân bố phổ biến ở Ấn Độ, xuất hiện nhiều ở vùng rừng cây bụi phía tây bán đảo và được trồng rộng rãi khắp các khu vực nhiệt đới [1].
Ngược lại hoàn toàn với Đơn đỏ, cây Đơn mặt trời có tên khoa học là Excoecaria cochinchinensis Lour. var. cochinchinensis, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [2]. Loài này trong thực tế đời sống thường được nhận dạng bằng đặc điểm mặt trên của phiến lá có màu xanh lục sẫm nhưng mặt dưới lại mang sắc đỏ tía rất đặc trưng. Do cùng chia sẻ chữ "đơn" trong dân gian để chỉ các bài thuốc trị dị ứng, mẩn ngứa, người dùng rất dễ nhầm lẫn hai loài thuộc hai họ thực vật hoàn toàn xa lạ này.
Khác biệt về thành phần hóa thực vật
Sự khác nhau cơ bản giữa hai loài không chỉ nằm ở hình thức bên ngoài mà còn ở các hợp chất hóa học đặc hữu được tìm thấy bên trong từng loài thực vật.
Ở cây Đơn mặt trời (Excoecaria cochinchinensis), các phân tích hóa học trên lá của mẫu thực vật thu thập tại Việt Nam đã phân lập được hai hợp chất megastigmane glucoside mới, được đặt tên là excoecarioside A và excoecarioside B, cùng với 7 hợp chất đã biết khác [2]. Cấu trúc của các chất này đã được làm sáng tỏ thông qua phân tích quang phổ và các phản ứng hóa học [2].
Trong khi đó, ở cây Đơn đỏ (Ixora coccinea), các bộ phận chứa những nhóm hoạt chất hoàn toàn khác. Phân đoạn hoạt tính chiết xuất từ hoa của loài này chứa hợp chất triterpenoid là axit ursolic [3]. Bên cạnh đó, dịch chiết cồn của lá cây Đơn đỏ chứa các hợp chất bao gồm flavonoid, tannin và triterpen [4]. Nghiên cứu về mặt vật liệu thực vật còn cho thấy sợi tự nhiên tách từ cây Đơn đỏ có hàm lượng cellulose chiếm 63,87%, hemicellulose chiếm 12,13% và lignin chiếm 16,25% [5].
Tác dụng chống độc và bảo vệ tạng của Đơn đỏ trong nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học hiện nay về Đơn đỏ (Ixora coccinea) tập trung làm rõ tiềm năng bảo vệ cơ thể trước độc tính của các chất hóa học và thuốc hóa trị trên mô hình thực nghiệm động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã khảo sát hiệu quả của phân đoạn hoạt tính từ hoa Đơn đỏ trên chuột nhắt bị gây nhiễm độc bởi thuốc hóa trị cyclophosphamide [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn này giúp kéo dài thời gian sống của chuột, ngăn chặn sự sụt giảm trọng lượng cơ thể và duy trì lượng bạch cầu cùng mức hemoglobin ở mức gần như bình thường so với nhóm đối chứng chỉ dùng cyclophosphamide [3]. Hơn nữa, sự suy giảm nồng độ men gan bao gồm SGPT (serum glutamate pyruvate transaminase) và SAKP (serum alkaline phosphatase) ở nhóm dùng hoa Đơn đỏ chứng minh tác dụng bảo vệ gan chống lại độc tính [3].
Đến năm 2012, một nghiên cứu đánh giá tác dụng bảo vệ tim của dịch chiết methanol từ lá Đơn đỏ trên chuột cống trắng Albino Wistar bị gây độc tim bằng thuốc doxorubicin [1]. Chuột được cho uống dịch chiết lá Đơn đỏ với liều 200 và 400 mg/kg trong 1 tuần, sau đó tiếp tục dùng dịch chiết kết hợp phác đồ tiêm doxorubicin (tổng liều tích lũy 15 mg/kg chia làm 6 lần trong 2 tuần) thêm 14 ngày [1]. Vào ngày thứ 22, kết quả ghi nhận dịch chiết lá giúp giảm đáng kể hiện tượng chênh đoạn ST trên điện tâm đồ (p < 0,01) và duy trì huyết áp ở mức gần bình thường (p < 0,01) [1].
Đồng thời, dịch chiết lá Đơn đỏ cũng làm giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) các dấu ấn sinh học tổn thương cơ tim như CK-MB, LDH, men gan SGOT và SGPT [1]. Các chỉ số chống oxy hóa trong mô tim như catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD) gia tăng, còn nồng độ malondialdehyde (MDA - dấu hiệu peroxy hóa lipid) giảm phụ thuộc vào liều dùng [1]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận mô tim của chuột được bảo vệ rõ rệt nhờ dịch chiết lá Đơn đỏ [1].
Nghiên cứu về khả năng giảm đau, hạ sốt và chống viêm
Bên cạnh bảo vệ tim mạch và gan, lá cây Đơn đỏ còn thể hiện hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch qua các thử nghiệm thực nghiệm khác.
Năm 2014, một nghiên cứu trên động vật gặm nhấm đã kiểm tra dịch chiết ethanol của lá Đơn đỏ bằng các thử nghiệm mâm nhiệt, gây quặn đau bằng axit axetic, gây phù bàn chân bằng carrageenan và gây sốt bằng men bia [4]. Dịch chiết thu được từ việc ngâm bột lá khô trong ethanol 2 ngày [4]. Khi cho uống với liều 250 và 500 mg/kg, Đơn đỏ kéo dài đáng kể thời gian phản ứng trong thử nghiệm mâm nhiệt (p < 0,05), ức chế lần lượt 56,14% và 63,16% số cơn quặn đau do axit axetic (p < 0,05) [4]. Chiết xuất này cũng ức chế có ý nghĩa hiện tượng phù chân chuột sau 6 giờ tiêm carrageenan và giúp hạ thân nhiệt khi tiêm màng bụng trên mô hình sốt [4].
Cũng trong năm 2014, một nghiên cứu ống nghiệm đã làm rõ cơ chế chống viêm của lá Đơn đỏ thông qua việc ức chế bạch cầu trung tính lấy từ máu người [6]. Cả dịch chiết nước và dịch chiết methanol từ lá tươi đông khô đều ức chế tối đa tại nồng độ 500 microg/ml đối với sự thay đổi hình dạng phân cực của bạch cầu (lần lượt ức chế 75% và 79%), ức chế 100% hoạt động thực bào nấm men và ức chế sản sinh gốc oxy hóa tự do ROS (lần lượt 47% và 67%) [6]. Các tác động này đều phụ thuộc vào liều lượng (p < 0,05), trong đó dịch chiết methanol thể hiện hoạt lực mạnh hơn dịch chiết nước [6].
Khả năng chống oxy hóa tế bào của hoa Đơn đỏ
Ở cấp độ tế bào, hoa Đơn đỏ cho thấy khả năng làm giảm tác hại từ kim loại độc hại. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra dịch chiết hoa Đơn đỏ trước độc tính tế bào và tổn thương di truyền do asen vô cơ gây ra trên dòng tế bào CHO [7]. Thử nghiệm MTT xác định nồng độ ức chế 50% (IC50) trong 24 giờ của natri arsenat trên tế bào CHO là 48 mM [7].
Các thử nghiệm dập tắt gốc tự do như DPPH, ABTS và oxit nitric xác nhận hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết hoa Đơn đỏ [7]. Xử lý trước bằng dịch chiết giúp ức chế đáng kể tổn thương DNA (p < 0,01), ức chế tích tụ gốc oxy hóa tự do nội bào và sự khử cực màng ty thể do natri arsenat [7]. Hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội bào như catalase và SOD được phục hồi rõ rệt (p < 0,01), đồng thời dịch chiết làm giảm tỷ lệ chỉ số tế bào chết theo chương trình apoptosis (p < 0,01) [7].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu khoa học cho thấy Đơn đỏ có nhiều tiềm năng dược lý như giảm đau, chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ cơ quan nội tạng, phần lớn bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm tế bào hoặc mô hình động vật như chuột [1, 2, 3, 4]. Dữ liệu trên tế bào người mới chỉ thực hiện trên bạch cầu trung tính cô lập trong phòng thí nghiệm [6]. Do đó, chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ ở người sống để khẳng định liều điều trị bệnh hoặc thay thế hoàn toàn các thuốc chữa bệnh hiện hành.
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cho rằng "cứ cây nào mang tên Đơn thì công dụng và cách dùng đều giống nhau". Cây Đơn mặt trời (Excoecaria cochinchinensis) thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [2], là họ thực vật vốn có nhiều loài chứa mủ trắng và các hợp chất gây kích ứng mạnh đường tiêu hóa hoặc niêm mạc. Việc tự ý thu hái, dùng lẫn lộn hoặc uống quá liều do nghĩ rằng cây Đơn đỏ và Đơn mặt trời là một có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc gặp phản ứng bất lợi không mong muốn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do chưa có nghiên cứu khoa học xác lập tính an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý đun sắc các loại cây mang tên Đơn để uống.
Những người có tiền sử dị ứng thực vật, người đang mắc các bệnh lý mạn tính về tim mạch, huyết áp, gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất thực vật có thể tương tác với thuốc điều trị; vì vậy, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo mộc khi chưa tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Để đảm bảo an toàn khi sử dụng các cây thuốc dân gian quanh nhà, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc nhận diện:
- Quan sát kỹ cấu tạo thực vật: Đơn đỏ (Ixora coccinea) là cây bụi họ Cà phê, lá hình bầu dục thon, phiến lá đồng màu [1]. Đơn mặt trời (Excoecaria cochinchinensis) thuộc họ Thầu dầu, phiến lá có mặt trên xanh lục sẫm và mặt dưới đỏ tía đặc trưng [2].
- Kiểm tra nguồn gốc: Không tự ý hái các loại lá dại ven đường hoặc không rõ chủng loại để sắc uống. Nếu dùng làm vị thuốc, cần mua tại các cơ sở đông y có giấy phép hành nghề và được định danh dược liệu chuẩn xác.
- Tuân thủ liều lượng: Vì các nghiên cứu về liều lượng an toàn trên cơ thể người đối với hai loài cây này chưa có đầy đủ số liệu hướng dẫn cụ thể, người dân chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như cồn cào ruột, buồn nôn, tiêu chảy hoặc dị ứng, cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Việc hiểu đúng bản chất thực vật học và giá trị dược lý thực sự dựa trên nghiên cứu khoa học là chìa khóa giúp chúng ta khai thác thảo dược an toàn, tránh rơi vào những ngộ nhận nguy hiểm cho sức khỏe bản thân và gia đình.
