Dùng âm địa quyết dài ngày: Nguy cơ nhiễm độc gan thận thế nào?

Nhiều người có thói quen tự ý tìm mua các loại cây cỏ dân gian để sắc nước uống dài ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc trị ho kéo dài. Âm địa quyết (tên khoa học là Botrychium ternatum hay Sceptridium ternatum) là một trong những vị thuốc thảo mộc quen thuộc thường được truyền tai sử dụng theo kinh nghiệm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này dài ngày có thực sự an toàn hay tiềm ẩn nguy cơ tổn thương các cơ quan nội tạng như gan và thận?

Các tài liệu khoa học hiện nay cho thấy chưa có thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu độc tính trường diễn bài bản nào khẳng định việc sắc uống âm địa quyết dài ngày là an toàn tuyệt đối cho gan thận. Mặc dù y học ghi nhận các hoạt tính sinh học của cây, một báo cáo lâm sàng thực tế đã ghi nhận trường hợp bị ngộ độc tiêu cơ vân cấp tính sau khi tự ý dùng dược liệu này ở liều cao ^[2]. Vì vậy, việc lạm dụng kéo dài mà không có kiểm soát chuyên môn tiềm ẩn rủi ro lớn đối với sức khỏe.

Âm địa quyết là cây gì và công dụng thường được biết đến

Trong y học cổ truyền, âm địa quyết (còn gọi là Botrychium ternatum hay Sceptridium ternatum) là một loài thực vật thuộc họ Dương xỉ âm địa quyết, từ lâu đã được nhân dân sử dụng làm thuốc ^[1], ^[2]. Thảo mộc này được ghi nhận với đặc tính giúp trừ ho, định suyễn, hóa đờm, thanh nhiệt và giải độc ^[1], ^[2].

Nhờ các tác dụng dân gian này, âm địa quyết được áp dụng trên lâm sàng để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh liên quan đến phản ứng viêm ^[2]. Tuy nhiên, phần lớn cách dùng trong cộng đồng hiện nay vẫn dựa vào thói quen truyền miệng mà thiếu đi sự hướng dẫn rõ ràng từ thầy thuốc chuyên khoa.

Về thành phần hóa học, các phân tích chiết xuất từ toàn bộ cây khô cho thấy cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên. Một nghiên cứu chiết xuất methanol đã phân lập được 33 hợp chất, trong đó bao gồm 17 hợp chất flavonoid glycoside mới và 16 hợp chất đã biết ^[3]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng đã phân lập được một loại polysaccharide tan trong nước ký hiệu là BTp1, có cấu trúc mạch thẳng với nhánh đặc thù và trọng lượng phân tử khoảng 11.638 Da ^[4].

Các nghiên cứu dược lý nói gì về âm địa quyết?

Bên cạnh công dụng cổ truyền, một số nghiên cứu hiện đại đã thăm dò hoạt tính của âm địa quyết trên các mô hình bệnh lý hô hấp và miễn dịch.

Nghiên cứu trên mô hình chuột bị xơ phổi do bức xạ (RIPF) cho thấy chiết xuất âm địa quyết (STE) có khả năng làm giảm đáng kể diện tích xơ phổi trên hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) ^[1]. Khi nhuộm mô học bằng phương pháp HE và Masson, nhóm nghiên cứu ghi nhận chiết xuất giúp cải thiện cấu trúc phế nang bị tổn thương, giảm lắng đọng collagen và chất nền ngoại bào ^[1]. Dược liệu này làm giảm biểu hiện alpha-SMA, ức chế quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô (EMT) thông qua việc đảo ngược sự tăng sinh của yếu tố kết dính tế bào CEACAM1 và điều hòa con đường tín hiệu EGFR/p38-MAPK/NF-kappaB/CEACAM1 ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 khảo sát tác dụng của âm địa quyết đối với xơ phổi vô căn do bleomycin gây ra trên chuột ^[5]. Đánh giá mô bệnh học kết hợp chỉ số sinh hóa cho thấy vị thuốc này ức chế rõ rệt nồng độ hydroxyproline và TGF-beta1 trong mô phổi ^[5]. Nhuộm mô học khẳng định thuốc ức chế quá trình tăng sinh sợi collagen và lắng đọng chất nền ngoại bào ^[5]. Phân tích chuyển hóa huyết thanh bằng cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR) chỉ ra rằng dược liệu tác động thông qua chuyển hóa tyrosine, sinh tổng hợp phenylalanine, tyrosine, tryptophan cũng như tổng hợp và thoái hóa thể ceton ^[5].

Ngoài ra, thí nghiệm trên dòng tế bào RAW 264.7 cho thấy thành phần polysaccharide BTp1 từ cây có khả năng làm tăng tỷ lệ sống của tế bào và kích thích giải phóng oxit nitric (NO), mở ra tiềm năng điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm ^[4].

Bằng chứng về nguy cơ ngộ độc: Trường hợp tiêu cơ vân cấp tính

Mặc dù các nghiên cứu dược lý sơ bộ trên động vật và tế bào cho thấy một số tác động sinh học tích cực, dữ liệu về độc tính khi dùng trên người lại đặt ra dấu hỏi lớn về tính an toàn.

Năm 2024, một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận ca ngộ độc âm địa quyết dẫn đến hội chứng tiêu cơ vân ^[2]. Bệnh nhân là nam giới 57 tuổi, nhập viện với triệu chứng đau mỏi vùng thắt lưng kèm theo nước tiểu có màu như nước chè sẫm kéo dài 4 ngày ^[2]. Xét nghiệm cận lâm sàng phát hiện nồng độ men creatine phosphate kinase (CPK) và myoglobin trong máu tăng cao rõ rệt ^[2].

Khai thác tiền sử bệnh cho thấy, trước khi xuất hiện triệu chứng, người đàn ông này đã tự ý sắc uống 50g âm địa quyết nhằm mục đích giảm đau họng ^[2]. Các bác sĩ đã chẩn đoán bệnh nhân bị tiêu cơ vân do ngộ độc âm địa quyết ^[2].

Bệnh nhân được can thiệp khẩn cấp bằng truyền dịch lượng lớn để hồi sức, dùng thuốc lợi tiểu, kiềm hóa nước tiểu kết hợp điều chỉnh thăng bằng toan kiềm và rối loạn điện giải ^[2]. Sau đợt điều trị tích cực kéo dài 10 ngày, tình trạng đau thắt lưng cải thiện hoàn toàn, các chỉ số CPK và myoglobin đã trở về giới hạn bình thường ^[2]. Đáng chú ý, ở bệnh nhân này, các chỉ số chức năng gan và thận được xét nghiệm lại đều không phát hiện bất thường và người bệnh đủ điều kiện xuất viện ^[2].

Dù trường hợp cụ thể trên chưa ghi nhận biến chứng suy gan hay suy thận cấp, tình trạng tiêu cơ vân do nhiễm độc luôn là một cấp cứu nội khoa nguy hiểm. Khi cơ bắp bị hủy hoại ồ ạt, lượng lớn myoglobin phóng thích vào tuần hoàn máu có nguy cơ làm tắc nghẽn ống thận, gây hoại tử ống thận cấp và suy thận nếu không được cấp cứu hồi sức dịch kịp thời.

Đã có nghiên cứu chính thức về độc tính cấp và bán trường diễn?

Một vấn đề cần được nhìn nhận khách quan: Hiện nay chưa có các nghiên cứu độc tính cấp tính (acute toxicity) hay độc tính bán trường diễn (subchronic toxicity) chính quy được công bố để xác định liều gây độc thực nghiệm, liều an toàn tối đa cũng như tác động tích lũy lâu dài của âm địa quyết trên mô học gan thận.

Các nghiên cứu tác dụng trị xơ phổi hiện có mới dừng lại trên mô hình chuột bị bệnh nhân tạo và tập trung vào cơ chế chống xơ hóa, hoàn toàn không được thiết kế để theo dõi nguy cơ độc tính cơ quan khi dùng kéo dài ^[1], ^[5]. Tương tự, các báo cáo phân lập chất hay thử nghiệm miễn dịch tế bào chỉ mô tả đặc điểm hóa học và phản ứng invitro ^[3], ^[4].

Việc thiếu vắng các thử nghiệm độc học chuẩn mực đồng nghĩa với việc y học chưa xác định được: Uống bao nhiêu thì bắt đầu gây độc tế bào gan? Dùng trong bao lâu thì gây tích tụ độc tính tại cầu thận và ống thận? Do đó, nhận định cho rằng thảo dược thiên nhiên này lành tính, dùng bao lâu cũng không hại gan thận là một ngộ nhận hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu giải độc

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ có tác dụng "thanh nhiệt giải độc" theo Đông y thì đồng nghĩa với việc chúng có khả năng lọc sạch chất độc cho cơ thể và an toàn tuyệt đối khi dùng dài ngày ^[1], ^[2]. Trên thực tế, thuật ngữ "giải độc" trong y học cổ truyền chỉ việc làm giảm triệu chứng viêm, sưng, nóng đỏ của một số bệnh lý, không đồng nghĩa với khả năng bảo vệ gan thận.

Một quan niệm sai lầm khác là tự ý tăng liều lượng để bệnh mau khỏi. Điển hình như trường hợp dùng tới 50g âm địa quyết chỉ để trị viêm họng thông thường đã dẫn tới ngộ độc tiêu cơ vân nghiêm trọng ^[2]. Dược liệu tự nhiên chứa hàng chục hợp chất hóa học phức tạp, việc dung nạp một lượng lớn không rõ liều lượng an toàn sẽ tạo gánh nặng chuyển hóa rất lớn lên gan và đường đào thải qua thận ^[3].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng âm địa quyết?

Trước khi có thêm những dữ liệu nghiên cứu độc tính bài bản, những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có tiền sử mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận: Gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm chuyển hóa và đào thải các hoạt chất từ thảo dược. Bất kỳ tác động tiêu cơ nào gây giải phóng myoglobin đều có thể làm trầm trọng thêm tổn thương thận.
• Người đang có triệu chứng đau họng, sốt hoặc viêm đường hô hấp: Tuyệt đối không tự ý tìm mua âm địa quyết để sắc uống liều cao theo mẹo truyền miệng ^[2].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về mức độ an toàn của âm địa quyết trên các đối tượng nhạy cảm này, do đó không được tự ý sử dụng.
• Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan thận: Việc kết hợp tùy tiện có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm mà khoa học chưa lường trước được.

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe gan thận và phòng ngừa nguy cơ nhiễm độc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Dùng đúng chỉ định: Không tự ý thu hái, mua bán các loại dược liệu dương xỉ, âm địa quyết để sắc uống thay trà hoặc dùng dài ngày. Chỉ dùng khi có chỉ định, chẩn đoán và đơn thuốc từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
• Giữ liều lượng vừa phải: Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao (như mức 50g đã được ghi nhận gây ngộ độc) ^[2]. Liều dùng phải được thầy thuốc cân đối dựa trên thể trạng và mức độ bệnh.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi uống bất kỳ bài thuốc thảo dược nào mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, đau nhức cơ bắp dữ dội, đau mỏi thắt lưng, nước tiểu chuyển sang màu đỏ sẫm hoặc nâu sẫm như nước chè, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu ^[2].
• Tầm soát định kỳ: Những người đang điều trị các bài thuốc có chứa âm địa quyết cần được bác sĩ theo dõi định kỳ chức năng gan (men gan AST, ALT) và chức năng thận (ure, creatinine huyết thanh).

Mọi loại thảo dược đều là thuốc và đều chứa các hoạt chất sinh học có thể gây hại nếu dùng sai cách. Âm địa quyết có tiềm năng dược lý nhưng việc sắc uống dài ngày tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc khó lường do còn thiếu dữ liệu độc học bán trường diễn. Người dân cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình thảo dược nào để bảo đảm an toàn cho tính mạng.