Dùng cao ngựa bồi bổ: Liều lượng mỗi ngày bao nhiêu là an toàn?

Nhiều người Việt có thói quen tìm mua các loại cao động vật, đặc biệt là cao xương ngựa, để bồi bổ sức khỏe cho người già, trẻ nhỏ hoặc người mới ốm dậy. Không ít người tin rằng đây là "thần dược" giúp chắc xương, tăng lực và có thể sử dụng thoải mái hàng ngày mà không lo tác dụng phụ.

Tuy nhiên, việc sử dụng cao ngựa cần có liều lượng hợp lý dựa trên nhu cầu hấp thụ chất đạm của cơ thể, bởi nếu dùng quá mức hoặc mua phải sản phẩm chế biến thủ công kém vệ sinh, người dùng có nguy cơ đối mặt với các vấn đề tiêu hóa và nhiễm khuẩn.

Cao ngựa thực chất cung cấp dưỡng chất gì?

Xét về mặt dinh dưỡng và hóa học, cao xương ngựa là sản phẩm thu được từ quá trình nấu, chiết xuất và cô đặc mô liên kết, tủy và xương ngựa. Thành phần chủ yếu cấu tạo nên khối cao này là protein dạng collagen thủy phân cùng các axit amin và khoáng chất.

Các nghiên cứu phân tích proteomic trên keo collagen từ động vật cho thấy, sản phẩm chiết xuất từ xương chứa chủ yếu collagen bị phân cắt thành các chuỗi peptid ngắn hơn do tác động nhiệt độ cao kéo dài ^[1]. Quá trình này cũng ghi nhận sự biến đổi hóa học tự nhiên như hiện tượng deamid hóa và oxy hóa methionine trong chuỗi axit amin ^[1].

Nhờ cấu trúc peptid bị phân mảnh trong quá trình nấu, các chất đạm này khi vào cơ thể sẽ được tiêu hóa tương đối dễ dàng, cung cấp nguồn axit amin dồi dào, bao gồm cả glutamate và glycine để tái tổng hợp mô.

Liều lượng an toàn dựa trên ngưỡng chuyển hóa đạm

Bản chất cao ngựa là nguồn bổ sung đạm cô đặc. Do đó, liều dùng an toàn của cao ngựa phải được tính toán dựa trên khả năng chuyển hóa axit amin và tổng lượng đạm dung nạp mỗi ngày của cơ thể.

Trong khẩu phần ăn của người trưởng thành, tổng lượng glutamate hấp thu từ thức ăn dao động khoảng 5 đến 20 gam mỗi ngày ^[2]. Đối với các hợp chất axit amin tự do và muối glutamate bổ sung, mức tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) được xác định nằm trong khoảng từ 30 đến 240 mg/kg thể trọng mỗi ngày, dựa trên mức không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) ở động vật từ 3200 đến trên 6000 mg/kg mỗi ngày cùng hệ số an toàn ^[2].

Ở đường tiêu hóa, các axit amin như glutamate được tế bào biểu mô ruột chuyển hóa rất mạnh mẽ, giúp giữ lượng hấp thu tự do vào máu ở mức thấp và an toàn ^[2]. Đối với người bình thường, việc bổ sung đạm từ các loại cao động vật chỉ nên đóng vai trò phụ trợ. Theo kinh nghiệm dinh dưỡng và cân đối lượng đạm cô đặc, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng từ 5 đến 10 gam cao ngựa mỗi ngày (tương đương kích thước bằng ngón tay cái hoặc một thìa cà phê nhỏ). Trẻ nhỏ chỉ nên dùng bằng 1/3 đến 1/2 liều người lớn. Dùng quá lượng này dễ dẫn đến dư thừa đạm, gây đầy bụng khó tiêu và tạo gánh nặng cho hệ bài tiết.

Nguy cơ nhiễm nấm mốc và độc tố khi chế biến thủ công

Một trong những rủi ro lớn nhất khi dùng cao ngựa hiện nay là vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm. Rất nhiều cơ sở nấu cao tư nhân hoặc hộ gia đình thực hiện quy trình hoàn toàn thủ công mà không kiểm soát được vi sinh vật.

Xương ngựa nếu không được lọc sạch tủy, thịt vụn và mỡ trước khi nấu sẽ rất dễ bị ôi thiu, biến tính chất béo. Sau khi cô đặc thành bánh cao, nếu môi trường bảo quản có độ ẩm cao và thiếu điều kiện vô trùng, bề mặt cao sẽ nhanh chóng bị nấm mốc xâm nhập. Độc tố nấm mốc (như aflatoxin hay ochratoxin) phát triển trên thực phẩm giàu đạm không thể bị tiêu diệt hoàn toàn bằng cách hâm nóng lại. Uống phải cao ngựa nhiễm nấm mốc có thể gây ngộ độc tiêu hóa cấp tính, nôn mửa, tiêu chảy, thậm chí tích lũy độc tố gây suy giảm chức năng gan thận mạn tính.

Hiểu lầm: Cao ngựa chữa được mọi bệnh xương khớp?

Nhiều người lầm tưởng cao xương ngựa có thể chữa khỏi thoái hóa khớp, loãng xương hoặc làm liền nhanh các tổn thương sụn. Đây là quan niệm chưa có bằng chứng khoa học xác đáng.

Thực tế, cao xương cung cấp axit amin giúp cơ thể có thêm nguyên liệu tạo mô liên kết, nhưng không thể can thiệp trực tiếp vào cấu trúc sụn hư tổn. Tổn thương sụn khớp ở người rất phức tạp; các can thiệp y khoa chuyên sâu như ghép tế bào gốc trung mô mô mỡ hay vi gãy xương đang được nghiên cứu kỹ lưỡng để phục hồi tổn thương bề mặt mà không làm hỏng lớp sụn vôi hóa hoặc xương dưới sụn ^[3]. Cao ngựa hoàn toàn không có khả năng kích thích tái tạo sụn hay sửa chữa bề mặt khớp bị mài mòn như các liệu pháp tế bào chuyên biệt ^[3].

Tương tự, các vấn đề về chuyển hóa xương như loãng xương ở phụ nữ mãn kinh cần các cơ chế can thiệp nội tiết rõ rệt, chẳng hạn như tác động dạng estrogen từ isoflavone đậu nành đã được chứng minh giúp ức chế mất xương ^[4], chứ không chỉ đơn thuần là bổ sung đạm hay keo xương. Việc tin rằng ăn nhiều cao ngựa sẽ làm xương khớp chắc khỏe toàn diện có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị y tế chuẩn xác.

Những ai cần thận trọng hoặc không nên dùng cao ngựa?

Mặc dù giàu dinh dưỡng, cao ngựa không phù hợp cho tất cả mọi người. Các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người bị suy thận, suy gan: Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận cần kiểm soát chặt chẽ lượng đạm nạp vào cơ thể. Việc bổ sung lượng lớn protein cô đặc từ cao xương làm tăng nồng độ ure và creatinine máu, khiến tình trạng bệnh trở nên trầm trọng.
• Bệnh nhân gút hoặc tăng axit uric máu: Cao nấu từ xương và tủy động vật chứa hàm lượng purin đáng kể, có thể kích hoạt cơn gút cấp gây sưng đau khớp dữ dội.
• Người có hệ tiêu hóa kém, đang bị tiêu chảy: Cao động vật chứa nhiều chất béo dư thừa và đạm khó tiêu hóa nhanh, dễ gây trướng bụng, đầy hơi và làm nặng thêm tình trạng rối loạn tiêu hóa.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi: Hệ thống enzym tiêu hóa và thận của trẻ chưa hoàn thiện, không nên bổ sung các loại cao đạm cô đặc khi chưa có chỉ định y khoa.

Hướng dẫn sử dụng cao ngựa đúng cách và an toàn

Để việc sử dụng cao ngựa mang lại hiệu quả dinh dưỡng mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn nguồn gốc uy tín: Chỉ mua cao ngựa từ các cơ sở có giấy chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm, có bao bì nhãn mác, hạn sử dụng rõ ràng. Tuyệt đối không dùng sản phẩm trôi nổi, ẩm mốc hoặc có mùi chua, hôi khó chịu.
• Cách dùng: Cắt cao thành từng miếng nhỏ tương ứng liều lượng 5-10 gam mỗi ngày. Có thể hấp cách thủy trong chén nhỏ cùng một thìa mật ong, trộn vào cháo nóng, hoặc ngâm tan vào nước ấm để uống. Tránh dùng cùng rượu nặng đối với người có bệnh lý tim mạch, huyết áp.
• Thời điểm sử dụng: Nên dùng trước bữa ăn khoảng 15-30 phút hoặc dùng vào buổi sáng để cơ thể hấp thu tốt nhất. Không nên uống vào buổi tối muộn sát giờ đi ngủ vì có thể gây đầy bụng, khó ngủ.
• Bảo quản: Bọc kín bánh cao trong màng bọc thực phẩm hoặc hộp kín, để trong ngăn mát tủ lạnh nhằm ngăn ngừa tối đa sự phát triển của vi khuẩn và nấm mốc.

Cao ngựa là một thực phẩm bổ sung giàu đạm và khoáng chất, hữu ích cho người suy nhược khi dùng đúng liều lượng từ 5 đến 10 gam mỗi ngày. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất sản phẩm, không thần thánh hóa công dụng trị bệnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bản thân đang mắc các bệnh lý mạn tính.