Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen sưu tầm các loại rễ cây, thân cây rừng để ngâm rượu uống bồi bổ, trong đó cây cổ giải thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp tăng cường sinh lực và cải thiện trí nhớ. Việc tự ý thu hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc rồi đem ngâm rượu nồng độ cao đang diễn ra khá phổ biến tại các vùng nông thôn lẫn đô thị. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây dược liệu chưa qua kiểm định chuẩn hóa có thể biến bình rượu bổ thành mối nguy hại tiềm ẩn cho gan, thận và hệ thần kinh.
Uống rượu ngâm cây cổ giải bừa bãi không giúp cơ thể khỏe hơn mà còn mang lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe. Dược liệu này chứa các hoạt chất sinh học tác động trực tiếp đến nội tiết và tế bào thần kinh, hoàn toàn không phải loại đồ uống giải khát hay rượu bổ có thể dùng tùy tiện. Việc ngâm rượu sai cách, uống sai liều lượng và hiểu sai công năng thực tế là nguyên nhân khiến không ít người rơi vào tình trạng suy giảm chức năng gan thận hoặc ngộ độc rượu thuốc.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong cây cổ giải
Để hiểu vì sao cây cổ giải không thể dùng bừa bãi, cần nhìn vào thành phần hóa học tự nhiên của loài thực vật này. Trong cây cổ giải có chứa nhóm hợp chất tự nhiên gọi là phytoestrogen, tức các hợp chất có nguồn gốc thực vật mang cấu trúc và hoạt tính sinh học tương tự nội tiết tố nữ estrogen [1]. Khi đi vào cơ thể sống, phytoestrogen có khả năng gắn kết với các thụ thể estrogen tại nhiều cơ quan như tử cung, tuyến vú, mạch máu và cả tế bào não [1].
Cơ chế sinh học này giải thích lý do dược liệu được y học dân gian và khoa học hiện đại chú ý nhằm cải thiện các triệu chứng liên quan đến suy giảm nội tiết tố [1]. Phytoestrogen có thể kích thích biểu mô sinh dục phát triển và hỗ trợ điều hòa tín hiệu thần kinh ở các vùng não phụ trách nhận thức [1]. Tuy nhiên, chính vì có hoạt tính nội tiết, hoạt chất này nếu bị dung nạp quá mức hoặc không kiểm soát sẽ gây xáo trộn cân bằng hormone nội sinh, đặc biệt là khi ngâm chung với cồn ethanol nồng độ cao trong rượu tự chế.
Bên cạnh đó, dịch chiết của cây còn tác động lên enzyme acetylcholine esterase (AChE) và các chỉ số oxy hóa trong mô não, như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và malondialdehyde (MDA) [1]. Các enzyme này chịu trách nhiệm điều hòa chất dẫn truyền thần kinh và cân bằng gốc tự do bảo vệ tế bào [1]. Việc chiết xuất không chuẩn hóa bằng rượu trắng thủ công rất dễ tạo ra nồng độ hoạt chất không ổn định, khiến cơ thể tiếp nhận lượng hoạt chất vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh lý bình thường.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết cây cổ giải?
Cho đến nay, các công bố khoa học về cây cổ giải (tên khoa học là Millettia griffoniana, thuộc họ Đậu Fabaceae) chủ yếu dừng lại ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [1].
Một nghiên cứu công bố vào năm 2023 đã tiến hành khảo sát độ an toàn và hoạt tính sinh học của dịch chiết ethanol từ cây Millettia griffoniana [1]. Ở giai đoạn thử nghiệm an toàn trong ống nghiệm (in vitro), các nhà khoa học đã nuôi cấy dịch chiết ethanol này với tế bào biểu mô tuyến vú người (HMEC) và tế bào thần kinh chuột (HT-22) trong 24 giờ [1]. Kết quả thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp MTT cho thấy không xuất hiện tác động độc hại nào lên hai dòng tế bào trên trong thời gian 24 giờ thử nghiệm [1].
Tiếp đó, liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết được xác định theo hướng dẫn OECD 423 trên động vật và ghi nhận ở mức lớn hơn 2000 mg/kg thể trọng [1]. Đây là chỉ số phản ánh mức độ an toàn cấp tính tương đối cao của dịch chiết chuẩn hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn [1].
Để đánh giá hoạt tính giống estrogen, nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm E-screen trên tế bào ung thư vú MCF-7, ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về số lượng tế bào MCF-7 (p < 0.01) [1]. Sau đó, thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) được thực hiện trên 4 nhóm chuột cống trắng Wistar đã bị cắt buồng trứng (mô hình OVX mô phỏng tình trạng mãn kinh) [1]. Chuột được cho dùng dịch chiết Millettia griffoniana với ba mức liều lần lượt là 75, 150 và 300 mg/kg thể trọng, hoặc dùng đối chứng bằng estradiol với liều 1 mg/kg thể trọng liên tục trong 3 ngày [1]. Kết quả giải phẫu cho thấy dịch chiết làm tăng chiều cao biểu mô âm đạo và tăng khối lượng ướt của tử cung, biểu hiện rõ rệt nhất ở mức liều 150 mg/kg thể trọng so với nhóm chuột OVX không được điều trị [1].
Về tiềm năng bảo vệ thần kinh, nghiên cứu đã gây hội chứng suy giảm trí nhớ dạng Alzheimer trên chuột bằng cách tiêm scopolamine (liều 1,5 mg/kg thể trọng) 4 ngày mỗi tuần [1]. Các nhóm chuột sau đó được cho uống dịch chiết cây cổ giải hoặc thuốc chuẩn piracetam hằng ngày trong vòng 2 tuần [1]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá khả năng học tập, trí nhớ làm việc, tình trạng stress oxy hóa thông qua hoạt độ enzyme SOD, CAT và nồng độ MDA trong não, đồng thời phân tích hoạt tính enzyme acetylcholine esterase (AChE) và các biến đổi mô bệnh học tại vùng hồi hải mã [1]. Dù kết quả ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực về khả năng chống suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra, các tác giả nhấn mạnh đây mới chỉ là mô hình trên động vật [1].
Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Từ các dữ liệu khoa học đã công bố, cần nhìn nhận khách quan giữa tiềm năng trong ống nghiệm và việc ứng dụng thực tế trên người. Điểm tích cực là dịch chiết ethanol của cây cổ giải cho thấy độc tính cấp tính thấp trên tế bào và mô hình động vật, đồng thời thể hiện hoạt tính nội tiết tố tự nhiên rõ nét [1]. Những dữ liệu này gợi mở tiềm năng nghiên cứu các chế phẩm hỗ trợ phụ nữ suy giảm nội tiết hoặc người suy giảm nhận thức trong tương lai [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh hay người khỏe mạnh [1]. Mọi kết quả ghi nhận về khả năng cải thiện trí nhớ, thay đổi biểu mô âm đạo hay tăng trọng lượng tử cung mới chỉ được xác lập trên chuột cống trắng Wistar bị cắt buồng trứng [1]. Chuột là loài gặm nhấm có chu kỳ sinh học, tốc độ chuyển hóa và độ nhạy cảm nội tiết tố khác xa con người. Do đó, việc suy diễn kết quả từ chuột sang người để khẳng định cây cổ giải có tác dụng "chữa mất trí nhớ", "tăng cường sinh lực" hay "bổ thận tráng dương" là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Ngoài ra, dịch chiết trong phòng thí nghiệm được tinh chế bằng dung môi ethanol theo quy chuẩn, định lượng nồng độ hoạt chất chính xác đến từng miligam trên mỗi kilogam thể trọng của chuột [1]. Trong khi đó, việc người dân tự ngâm cây cổ giải vào các bình rượu gạo thủ công hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất chiết xuất, không loại bỏ tạp chất và không kiểm soát được độc tính tích lũy lâu dài.
4 sai lầm phổ biến khi dùng cây cổ giải ngâm rượu
Trong dân gian, việc sử dụng các bài thuốc ngâm rượu truyền miệng thường đi kèm với nhiều thói quen thiếu cơ sở khoa học, gây tổn hại trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.
Sai lầm 1: Quan niệm "rượu thuốc càng đặc càng bổ" Nhiều người có thói quen nhồi nhét thật nhiều rễ hoặc thân cây cổ giải vào một bình rượu nhỏ, ngâm qua nhiều tháng năm cho đến khi nước rượu chuyển sang màu nâu đen đặc quánh. Họ tin rằng rượu càng đặc thì tinh chất tiết ra càng nhiều và uống vào càng bổ. Trên thực tế, nồng độ hoạt chất quá cao vượt ngưỡng dung nạp sẽ khiến gan và thận phải làm việc quá tải để chuyển hóa và đào thải độc tố. Uống dịch ngâm quá đậm đặc làm tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày, gây viêm loét đường tiêu hóa và ngộ độc hoạt chất thực vật.
Sai lầm 2: Tự ý thu hái và sơ chế dược liệu sai quy trình Cây cổ giải mọc tự nhiên có hình thái thân leo hoặc gỗ bụi dễ bị nhầm lẫn với các loài cây cùng chi hoặc các loại dây leo có độc tính khác trong rừng. Việc thu hái tự phát không qua thẩm định của chuyên gia thực vật học tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng do lẫn tạp chất hoặc nhầm cây có độc. Ngoài ra, việc rửa không sạch, phơi sấy ẩm mốc hoặc ngâm dược liệu còn tươi sống nguyên vỏ rễ khiến các loại nấm mốc, vi khuẩn và độc tố tự nhiên không bị phân hủy, hòa tan thẳng vào rượu uống.
Sai lầm 3: Uống rượu ngâm thay cho thuốc chữa bệnh Nhiều người trung niên và cao tuổi khi thấy dấu hiệu hay quên, suy giảm trí nhớ hoặc mệt mỏi sinh lý đã tự ý tìm mua rượu ngâm cây cổ giải về uống hàng ngày với hy vọng chữa khỏi bệnh. Việc tự điều trị này làm mất đi "thời gian vàng" để đi khám và can thiệp y tế đúng phác đồ. Rượu ngâm không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh và chưa từng được cấp phép điều trị cho bất kỳ bệnh lý suy giảm trí nhớ hay rối loạn nội tiết nào trên người [1].
Sai lầm 4: Lạm dụng mỗi ngày, uống không kiểm soát liều lượng Rượu thuốc bản chất vẫn là rượu chứa cồn ethanol. Nhiều người mang tâm lý "rượu thuốc thì vô hại" nên uống mỗi bữa từ vài ly đến say xỉn. Cồn ethanol khi tích tụ vào cơ thể sẽ phá hủy tế bào gan, gây gan nhiễm mỡ, xơ gan, làm tăng huyết áp và phá hủy các tế bào thần kinh trung ương. Việc kết hợp cồn liều cao với các hoạt chất sinh học thực vật chưa rõ độ tương tác còn làm tăng độc tính chuyển hóa, gây tổn hại kép lên hệ tim mạch và hệ thần kinh.
Những ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng?
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định độ an toàn của cây cổ giải trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hay người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp [1]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây cổ giải ngâm rượu.
Đặc biệt, do dịch chiết cây cổ giải đã được chứng minh có hoạt tính kích thích tế bào biểu mô giống estrogen và làm tăng sinh dòng tế bào ung thư vú MCF-7 trong ống nghiệm [1], những người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với nội tiết tố cần tránh xa. Nhóm này bao gồm bệnh nhân u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, u nang buồng trứng, ung thư vú hoặc người có nguy cơ cao về các khối u phụ thuộc hormone. Việc bổ sung hoạt chất phytoestrogen không kiểm soát có thể kích thích các khối u này phát triển nhanh hơn.
Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý gan mật như viêm gan virus, xơ gan, men gan cao; người có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, rối loạn nhịp tim hoặc người đang điều trị loét dạ dày tá tràng không được dùng rượu ngâm thảo mộc dưới bất kỳ hình thức nào. Cồn trong rượu sẽ làm trầm trọng thêm tổn thương niêm mạc và khiến chức năng gan suy sụp nhanh chóng. Những người đang sử dụng thuốc tây y, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc điều trị thần kinh hoặc thuốc tim mạch, cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào để tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây cổ giải để ngâm rượu uống tại nhà theo các lời truyền miệng vô căn cứ. Nếu muốn sử dụng các vị thuốc y học cổ truyền để bồi bổ sức khỏe hoặc cải thiện trí nhớ, người dân cần đến các bệnh viện, phòng khám chuyên khoa y học cổ truyền đã được cấp phép để được bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng cá nhân.
Các nghiên cứu khoa học hiện tại chỉ sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng tính toán cẩn thận trên từng miligam thể trọng của động vật thí nghiệm [1]. Vì vậy, trong đời sống hàng ngày, tuyệt đối không suy đoán liều lượng để tự chế rượu thuốc. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị khi được thu hái đúng loài, sơ chế loại bỏ tạp chất và phối ngũ theo quy chuẩn của ngành dược.
Nếu sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay rượu thuốc nào mà cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, buồn nôn, chóng mặt, nổi mẩn ngứa hoặc tim đập nhanh, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất, tập luyện thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc vẫn là biện pháp bồi bổ tự nhiên an toàn và hiệu quả nhất cho cơ thể.
Rượu ngâm cây cổ giải không phải là phương thuốc vạn năng giúp phục hồi trí nhớ hay tăng cường thể lực như nhiều lời quảng cáo truyền tai. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tuân thủ hướng dẫn của chuyên gia y tế và thận trọng bảo vệ sức khỏe của chính mình cùng gia đình.
