Dùng cây xà ba hạ sốt: Hiệu quả thực tế hay chỉ là đồn thổi?

Cây xà ba (tên khoa học là Waltheria indica, đồng danh Waltheria americana) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian tại các vùng nhiệt đới [1, 5]. Mỗi khi người thân bị cảm sốt, không ít người mách nhau sắc nước cây này để hạ nhiệt nhanh chóng. Tuy nhiên, việc sử dụng theo lời truyền miệng liệu có cơ sở khoa học hay chỉ là kinh nghiệm chưa được kiểm chứng?

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh cây xà ba có tác dụng hạ sốt trực tiếp trên người. Các dữ liệu nghiên cứu về loài cây này chủ yếu tập trung vào cơ chế kháng viêm, tác động trên hệ thần kinh và một số hoạt tính sinh học khác trên mô hình tế bào hoặc động vật thực nghiệm [1, 2, 5]. Do đó, người dân không nên tự ý dùng xà ba thay thế các thuốc hạ sốt chuẩn y khoa.

Cơ chế sinh học và hoạt tính kháng viêm ghi nhận từ tế bào

Sốt là phản ứng tự nhiên của hệ miễn dịch trước các tác nhân gây hại, thường liên quan chặt chẽ đến sự giải phóng các chất trung gian gây viêm. Ở góc độ sinh học, chiết xuất từ cây xà ba đã được chứng minh có khả năng can thiệp vào các đường truyền tín hiệu gây viêm này ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên đại thực bào của người cho thấy dịch chiết xà ba (Waltheria indica) ức chế mạnh các cytokine tiền viêm quan trọng ^[1]. Cụ thể, dịch chiết làm giảm mức protein của IL-1B, IL-1ra, IL-8 và IL-6 ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm cả về lượng mRNA lẫn protein của yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha, đồng thời giảm thụ thể TNF RII và yếu tố phiên mã NF-kappaB ^[1]. Việc ức chế các con đường truyền tín hiệu này giải thích vì sao xà ba có tác dụng chống viêm mạnh mẽ trong y học cổ truyền ^[1].

Bên cạnh đó, các hợp chất flavonoid như quercetin có trong cây xà ba cũng đã được ghi nhận hoạt tính chống viêm trên mô hình tế bào và động vật [1, 5]. Hoạt động giảm viêm này có thể gián tiếp làm dịu cảm giác khó chịu do phản ứng viêm gây ra, nhưng không đồng nghĩa với khả năng cắt cơn sốt tức thì như các thuốc hạ nhiệt chuyên biệt ^[1].

Các nghiên cứu nói gì về cây xà ba?

Trên thế giới, cây xà ba được dùng phổ biến trong y học bản địa ở châu Phi, Nam Mỹ và quần đảo Hawaii ^[2]. Tại các khu vực này, cây thường được dùng để đối phó với đau nhức, viêm sưng, tiêu chảy, kiết lỵ, động kinh, co giật, thiếu máu và hen suyễn ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn tài liệu quốc tế ghi nhận chiết xuất thô và các hợp chất phân lập từ Waltheria indica thể hiện hoạt tính giảm đau, chống viêm, kháng khuẩn, kháng nấm, chống sốt rét, chống oxy hóa, an thần và chống co giật ^[2]. Phân tích hóa thực vật phát hiện cây chứa các ancaloit cyclopeptid, flavonoid (như quercetin, kaempferol, (-)-epicatechin), tanin, sterol, tecpen, saponin và anthraquinone ^[2].

Về tác động thần kinh, một nghiên cứu công bố năm 2017 trên mô hình tế bào nuôi cấy huyền phù của cây Waltheria americana cho thấy dịch chiết methanol có tác dụng bảo vệ thần kinh trên chuột ^[3]. Chuột được gây co giật bằng hoạt chất pentylenetetrazol (PTZ) khi được xử lý trước bằng các phân đoạn chiết xuất đã tăng cường giải phóng chất dẫn truyền thần kinh GABA, kéo dài thời gian sống, giảm mức độ nghiêm trọng của cơn co giật và ngăn ngừa nguy cơ tử vong do PTZ lên đến 100% ^[3].

Ở khía cạnh tiêu hóa, nghiên cứu năm 1998 thử nghiệm các dịch chiết hexan, cloroform, methanol và nước của Waltheria americana trên chuột bị tiêu chảy do dầu thầu dầu và muối magie sulfat ^[4]. Tuy nhiên, kết quả cho thấy các dịch chiết này không thể hiện tác dụng cầm tiêu chảy rõ rệt so với các loài cây khác cùng thử nghiệm ^[4].

Cần lưu ý rằng các tài liệu về xà ba (Waltheria indica hay Waltheria americana) không bao gồm thử nghiệm đánh giá trực tiếp hoạt tính hạ thân nhiệt trên mô hình sốt [1, 2, 5, 7]. Các thử nghiệm hạ sốt trên chuột bằng men bia thường thấy trong dược lý học chỉ được thực hiện trên các loài thực vật hoặc hợp chất tổng hợp khác, không thể dùng để kết luận cho cây xà ba.

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng một loại thảo dược có tính kháng viêm, giảm đau và chống co giật thì đương nhiên sẽ hạ được sốt [2, 5]. Thực tế, cơ chế hạ sốt cần tác động trực tiếp lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi để thiết lập lại ngưỡng nhiệt cơ thể, điều mà các nghiên cứu về xà ba chưa chứng minh được [1, 5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem thảo dược thiên nhiên luôn lành tính và an toàn tuyệt đối. Các nghiên cứu độc tính cấp tính trên động vật chỉ ra rằng Waltheria indica có thể mang độc tính tiềm ẩn ^[2]. Do đó, việc tự ý hái lá, thân hay rễ cây xà ba về đun nấu uống với liều lượng không kiểm soát có thể gây ra ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương các cơ quan nội tạng ^[2].

Hơn nữa, toàn bộ dữ liệu hiện có về hoạt tính của xà ba mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào người hoặc trên chuột [1, 2]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa và phản ứng phức tạp hơn rất nhiều, nên việc suy diễn trực tiếp hiệu quả từ phòng thí nghiệm ra thực tế đời sống là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các cảnh báo về độc tính trong nghiên cứu dược liệu, việc sử dụng cây xà ba cần hết sức cẩn trọng, đặc biệt với những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương ^[2]:

• Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Trẻ em là đối tượng rất nhạy cảm với sự thay đổi thân nhiệt và độc tính của dược liệu. Chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của xà ba trên đối tượng này.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tác động của các hợp chất ancaloit hay anthraquinone trong xà ba đối với thai nhi và sự bài tiết qua sữa mẹ chưa được làm rõ ^[2].
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Các nghiên cứu độc tính cấp trên động vật cho thấy nguy cơ gây hại của cây ^[2], khiến gan và thận của người bệnh có thể bị quá tải khi xử lý các độc chất chưa xác định.
• Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh: Do dịch chiết xà ba có tác động lên hệ thống dẫn truyền GABA ^[3], việc dùng chung có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc an thần hoặc chống co giật.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Khi bị sốt, người bệnh không nên trông chờ vào các bài thuốc truyền miệng từ cây xà ba chưa được kiểm chứng ^[2]. Thay vào đó, cần áp dụng các biện pháp chăm sóc chuẩn mực đã được y học khuyến cáo:

• Bù nước và điện giải: Khi sốt, cơ thể mất nhiều nước qua mồ hôi và hơi thở. Hãy uống đủ nước lọc, nước oresol hoặc nước trái cây để tránh mất nước.
• Nghỉ ngơi và làm mát hợp lý: Nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí, mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát; có thể lau người bằng nước ấm để hỗ trợ tản nhiệt.
• Dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn: Khi sốt cao gây mệt mỏi, nên ưu tiên các loại thuốc hạ sốt thông dụng, an toàn đã được cấp phép theo đúng liều lượng ghi trên nhãn hoặc chỉ định của nhân viên y tế.
• Thăm khám y tế: Nếu sốt cao kéo dài không hạ, sốt kèm co giật, khó thở hoặc các dấu hiệu bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Tóm lại, dù cây xà ba sở hữu nhiều tiềm năng chống viêm và bảo vệ thần kinh trong phòng thí nghiệm, công dụng hạ sốt của loài cây này vẫn chỉ dừng lại ở mức kinh nghiệm dân gian chưa có bằng chứng xác thực [1, 2, 5]. Người dân cần giữ sự tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược chưa rõ liều lượng an toàn, và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp vấn đề về sức khỏe.