Nhiều người có thói quen dùng thêm các loại thảo mộc, cây thuốc dân gian như cao cẳng bắc bộ để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị bệnh mãn tính song song với thuốc tây. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa thảo dược tự nhiên và thuốc điều trị huyết áp luôn tiềm ẩn những nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe nếu không được tìm hiểu kỹ lưỡng.

Hiện nay, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về tương tác giữa cao cẳng bắc bộ và thuốc hạ huyết áp. Dù vậy, theo các nguyên lý dược lý học về thảo dược và bằng chứng từ nhiều loại cây thuốc khác, nguy cơ tương tác dược động học hoặc cộng hưởng hạ áp quá mức hoàn toàn có thể xảy ra [1], [2].

Cơ chế tương tác giữa thảo mộc và thuốc hạ áp

Tương tác giữa thảo mộc và tân dược thường diễn ra theo hai con đường chính là dược động học và dược lực học [2]. Tương tác dược động học xảy ra khi các hoạt chất trong thực vật làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu thông qua việc ức chế hoặc kích thích các enzym chuyển hóa tại gan, điển hình là hệ enzym cytochrome P450 (CYP3A4) và protein vận chuyển P-glycoprotein [1], [2]. Điều này có thể làm giảm hấp thu khiến thuốc mất tác dụng, hoặc ngăn cản đào thải làm tăng nồng độ thuốc trong máu dẫn tới ngộ độc [1], [2].

Về mặt dược lực học, các hợp chất trong cây cỏ có thể tác động trực tiếp lên cùng thụ thể đích ở cơ quan đích [2]. Nếu dược liệu mang đặc tính làm giãn mạch hoặc hạ áp nhẹ, việc dùng chung với thuốc điều trị sẽ gây hiệu ứng cộng hưởng, khiến huyết áp tụt xuống mức nguy hiểm [2].

Các bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - tân dược

Dù cao cẳng bắc bộ chưa có nghiên cứu riêng lẻ được công bố chi tiết, các nghiên cứu tổng quan quy mô lớn đã cảnh báo rõ ràng về việc phối hợp thảo dược với nhóm thuốc tim mạch và huyết áp [1], [3].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 đã đánh giá an toàn và tương tác thuốc của liệu pháp thảo dược dựa trên dữ liệu từ 85 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người [3]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng các phản ứng bất lợi phổ biến nhất khi dùng thảo dược liên quan đến nhóm thuốc chống đông, thuốc chống trầm cảm, chống viêm và đặc biệt là thuốc hạ huyết áp [3].

Nghiên cứu công bố năm 2008 về bệnh nhân thận cũng nhấn mạnh rằng sự thay đổi hoạt tính của enzym CYP3A4 và protein vận chuyển do các hoạt chất thực vật gây ra có thể làm thay đổi nghiêm trọng nồng độ thuốc trong máu [1]. Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ tương tác giữa thảo dược với thuốc hạ áp và thuốc hạ đường huyết là rất lớn nhưng thường bị bỏ sót do bệnh nhân không thông báo cho bác sĩ điều trị [1].

Một nghiên cứu năm 2022 ứng dụng mô phỏng tin sinh học đã kiểm tra 30 hợp chất thực vật từ 11 loài cây phổ biến dùng cho bệnh cao huyết áp để đánh giá khả năng tương tác với các nhóm thuốc hạ áp chủ lực [4]. Kết quả cho thấy 27 trên tổng số 30 hợp chất thực vật biểu hiện ái lực liên kết cao với các đích tác dụng sinh học của thuốc điều trị [4]. Nghiên cứu này khẳng định các hoạt chất từ thực vật có khả năng tác động làm thay đổi quá trình bài tiết qua thận của nhóm lợi tiểu thiazide, cản trở chuyển hóa qua enzym CYP của nhóm chẹn kênh canxi (CCB), giảm hấp thu nhóm ức chế men chuyển (ACE-I) và làm rối loạn chuyển hóa của nhóm chẹn thụ thể angiotensin (ARB) [4].

Ngoài ra, nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Na Uy công bố năm 2013 trên các bệnh nhân điều trị ngoại trú đã xác định được 255 cặp phối hợp giữa tân dược và thảo dược [5]. Trong đó, thuốc hạ huyết áp và thuốc lợi tiểu là nhóm thuốc có số lượng kết hợp với các bài thuốc cỏ cây nhiều nhất, ghi nhận nguy cơ tương tác lâm sàng đáng kể [5].

Nguy cơ cộng hưởng và cản trở hấp thu thuốc

Khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào chưa rõ hồ sơ dược động học như cao cẳng bắc bộ cùng thuốc tân dược, người bệnh đối mặt với hai nguy cơ chính. Thứ nhất là hiện tượng cản trở hấp thu hoặc tăng chuyển hóa thuốc [4], [6]. Nếu các thành phần trong thảo mộc làm giảm sinh khả dụng hoặc thúc đẩy đào thải thuốc hạ áp, chỉ số huyết áp của người bệnh sẽ không được kiểm soát tốt, làm gia tăng nguy cơ tai biến tim mạch hoặc tổn thương cơ quan đích [7].

Nguy cơ thứ hai là hiệu ứng cộng dồn dược lực học [2]. Tương tự như tỏi hay nhân sâm có thể làm tăng tác dụng hạ huyết áp khi dùng chung với thuốc điều trị [2], [5], nếu hoạt chất trong cao cẳng bắc bộ có tác dụng giãn mạch, người bệnh có thể gặp phải tình trạng hạ huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng các loại cây cỏ, thảo mộc tự nhiên đều lành tính và không có tác dụng phụ [3]. Thực tế, thảo mộc chứa hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, có thể tương tác với các thụ thể protein trong cơ thể người không khác gì tân dược [2], [4].

Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý ngừng thuốc tây hoặc giãn liều thuốc huyết áp khi đang uống kèm thảo mộc vì thấy huyết áp tạm thời ổn định. Việc tự ý điều chỉnh liều có thể gây mất kiểm soát huyết áp đột ngột hoặc khiến các biến chứng tim mạch tiến triển âm thầm [7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người cao tuổi: Đây là nhóm đối tượng thường mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính và dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, chức năng gan thận suy giảm làm tăng nhạy cảm với tương tác thuốc [5].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nghiên cứu cho thấy thảo dược có nguồn gốc thực vật có thể đi kèm rối loạn chuyển hóa và biến chứng nghiêm trọng trong thai kỳ [3]. Một khảo sát cắt ngang năm 2017 ghi nhận khoảng một phần tám phụ nữ dùng đồng thời sản phẩm tự nhiên và thuốc kê đơn gặp nguy cơ tương tác, trong đó nhóm thuốc hạ áp chiếm tỷ lệ cao [8].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Việc thay đổi chuyển hóa qua hệ enzym gan CYP hoặc bài tiết qua thận có thể gây độc tính tích lũy [1], [4].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Để đảm bảo an toàn khi kiểm soát huyết áp, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Thông báo trung thực với bác sĩ: Hãy liệt kê toàn bộ các loại thảo dược, cao thực vật hoặc thực phẩm chức năng đang sử dụng cho bác sĩ điều trị biết [1], [3].
  • Uống cách xa thời gian dùng thuốc: Nếu muốn sử dụng các loại nước sắc thảo mộc thông thường, nên uống cách thời điểm dùng thuốc hạ áp tối thiểu 2 đến 3 giờ để hạn chế nguy cơ cản trở hấp thu tại đường tiêu hóa.
  • Theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà: Đo huyết áp đều đặn 2 lần mỗi ngày (sáng và tối) và ghi chép nhật ký cẩn thận. Nếu thấy huyết áp dao động thất thường, tụt quá thấp hoặc tăng vọt, cần ngừng dùng thảo dược ngay lập tức.
  • Giữ lối sống khoa học: Uống đủ nước, ăn nhạt, tăng cường rau củ quả tươi và duy trì vận động thể chất vừa sức là những biện pháp an toàn đã được chứng minh giúp ổn định huyết áp mà không gây tương tác thuốc.

Thảo dược tự nhiên có thể mang lại những giá trị nhất định cho sức khỏe, nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị huyết áp chuẩn. Người bệnh không nên tự ý dùng chung cao cẳng bắc bộ với thuốc hạ áp khi chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.