Nhiều người có thói quen dùng thêm các loại lá cây, thảo dược dân gian song song với thuốc tây y để tăng cường sức khỏe hoặc ổn định huyết áp. Trong số các cây cỏ tự nhiên, cây cóc rừng (tên khoa học là Spondias pinnata) thường được truyền tai về nhiều công dụng chữa bệnh khác nhau. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo mộc chưa qua kiểm chứng liều lượng với thuốc tây có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường.

Câu trả lời ngắn gọn: Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp tuyệt đối không nên tự ý dùng chiết xuất từ cây cóc rừng cùng lúc. Lý do là các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo mộc này có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc hoặc tạo ra hiệu ứng cộng gộp sinh học, dẫn tới nguy cơ biến động huyết áp và hạ đường huyết đột ngột.

Cơ chế tương tác giữa thảo mộc và thuốc điều trị

Khi thảo mộc được đưa vào cơ thể cùng thời điểm với thuốc điều trị tổng hợp, chúng có thể dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc - thảo mộc (herb-drug interactions) [1]. Hiện tượng này có thể làm giảm hiệu quả trị bệnh, gia tăng độc tính, hoặc làm thay đổi quá trình hấp thu và đào thải thuốc thông qua sự can thiệp vào các tác động dược lý hoặc dược động học [1].

Về mặt dược động học, sự biến đổi này thường diễn ra ở hệ thống enzym chuyển hóa tại gan, tiêu biểu là enzym Cytochrome P450 (CYP) và hệ thống vận chuyển P-glycoprotein [2], [3]. Nếu một loại thảo mộc ức chế enzym chuyển hóa, nồng độ thuốc tây trong máu sẽ tăng cao vượt ngưỡng, dễ dẫn đến quá liều ngộ độc; ngược lại, nếu kích thích enzym phân giải nhanh hơn, lượng thuốc hấp thu sẽ suy giảm, làm mất tác dụng kiểm soát bệnh lý [1], [2], [3]. Ngoài ra, cơ chế dược lực học xảy ra khi thảo mộc và thuốc có chung mục tiêu sinh học, tạo ra tác động cộng hưởng quá mức hoặc đối kháng triệt tiêu lẫn nhau [2].

Cây cóc rừng chứa những hoạt chất gì?

Cóc rừng (Spondias pinnata) là cây thân gỗ rụng lá thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), phân bố tự nhiên tại các quốc gia Đông Nam Á và được sử dụng trong y học dân gian ở nhiều vùng miền [4], [5]. Trong nghiên cứu phân tích thành phần hạt của cây cóc rừng năm 2022, các thử nghiệm hóa thực vật đã phát hiện sự hiện diện của terpenoid, tannin và coumarin [6].

Phân tích bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đối với chiết xuất cồn từ hạt cóc rừng đã xác định được 29 hợp chất tự nhiên [6]. Trong đó nổi bật là các hợp chất như oleic acid amide, beta-sitosterol, linoleic acid, oleic acid, protocatechuic acid, syringic acid và gallic acid [6]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 đối với lá cây cóc rừng cũng ghi nhận sự hiện diện của các nhóm hoạt chất sinh học thực vật gồm saponin, hợp chất phenolic, flavonoid và terpenoid [5]. Những nhóm chất này đều có hoạt tính sinh học rất mạnh trên cơ thể sống.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng hạ đường huyết của cóc rừng?

Nhiều bệnh nhân mắc bệnh tim mạch và huyết áp thường có bệnh nền chuyển hóa đi kèm như đái tháo đường. Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 tại Nepal đã tiến hành đánh giá tiềm năng hạ đường huyết của chiết xuất thủy phân cồn từ lá cây cóc rừng (Spondias pinnata) trên mô hình chuột thí nghiệm [5]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm trên cả hai nhóm chuột bình thường và chuột được nạp glucose [5].

Kết quả cho thấy, liều chiết xuất lá cóc rừng 500 mg/kg và thuốc đối chứng metformin liều 100 mg/kg đã thể hiện mức giảm glucose máu có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) tại các thời điểm 1 giờ, 2 giờ và 3 giờ ở chuột bình thường khi so sánh với nhóm đối chứng [5]. Trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT), cả hai nhóm dùng metformin (100 mg/kg) và cóc rừng (500 mg/kg) đều ghi nhận mức hạ đường huyết tối đa tại thời điểm 3 giờ sau khi dùng một liều duy nhất [5].

Kết quả thực nghiệm này minh chứng rõ ràng chiết xuất lá cóc rừng sở hữu hoạt tính hạ đường huyết mạnh mẽ tương đương hoạt chất điều trị [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô động vật gặm nhấm, chưa xác định được liều dung nạp chính xác và độ an toàn lâu dài trên cơ thể người.

Các nghiên cứu khác về độc tính và hoạt tính của cóc rừng

Về hoạt tính sinh học khác, nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng kháng sốt rét trên chuột bị nhiễm chủng Plasmodium berghei ANKA [6]. Chuột được điều trị bằng chiết xuất cồn hạt cóc rừng ở các liều lượng 250, 500, 600 và 800 mg/kg trong thử nghiệm ức chế 4 ngày [6]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ ức chế ký sinh trùng lần lượt đạt 22,94%, 49,01%, 60,67% và 66,82% theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [6]. Dù vậy, hoạt lực chữa trị và phòng bệnh của chiết xuất này vẫn thấp hơn thuốc chuẩn artesunate [6].

Về mặt độc tính, thử nghiệm độc tính cấp đường uống của chiết xuất hạt cóc rừng ở liều duy nhất 2.000 mg/kg trọng lượng cơ thể trên chuột không cho thấy dấu hiệu ngộ độc cấp tính nào [6]. Phương pháp định danh vi học và sắc ký lớp mỏng (TLC) cũng đã được xây dựng từ năm 2009 trên mẫu quả cóc rừng (vị thuốc dân tộc Thái "Guomaguo") để phục vụ nhận dạng dược liệu thô [4]. Mặc dù độc tính cấp thấp trong điều kiện phòng thí nghiệm, điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc thảo mộc an toàn khi uống chung cùng các loại thuốc tân dược điều trị tim mạch [1], [2].

Nguy cơ tương tác cộng gộp và biến động huyết áp

Mối lo ngại lớn nhất khi dùng thảo mộc chung với thuốc tây chính là hiện tượng tương tác cộng gộp ngoài ý muốn [1], [2]. Các dữ liệu y khoa tổng hợp cho thấy có ít nhất 32 loại thuốc điều trị đã được ghi nhận có tương tác rõ ràng với thảo dược trên cơ thể người, trong đó phần lớn là nhóm thuốc chuyển hóa qua enzym Cytochrome P450 hoặc hệ thống P-glycoprotein và có khoảng trị liệu hẹp [2]. Độc tính do tương tác thảo dược - thuốc có thể diễn tiến từ nhẹ, trung bình cho đến nguy hiểm tính mạng [2].

Nếu người bệnh đang uống thuốc hạ áp mà dùng thêm thảo mộc có hoạt tính sinh học chưa chuẩn hóa, hai nguy cơ lớn có thể xuất hiện:

  • Tụt huyết áp tư thế hoặc quá mức: Hoạt chất thực vật có thể làm giãn mạch hoặc làm chậm tốc độ đào thải thuốc hạ áp tại gan, khiến nồng độ thuốc duy trì ở mức cao, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc tụt huyết áp kịch phát [1], [2], [3].
  • Hạ đường huyết đột ngột: Thảo mộc từ lá cóc rừng đã được chứng minh có khả năng hạ mạnh nồng độ glucose máu [5]. Nếu bệnh nhân huyết áp có kèm rối loạn đường huyết hoặc đang dùng thuốc phối hợp, tương tác này có thể đẩy lượng đường trong máu xuống mức nguy hiểm, gây vã mồ hôi, co giật hoặc hôn mê.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người bệnh mang tâm lý cho rằng cây cỏ tự nhiên thì "lành tính", không có tác dụng phụ nên có thể dùng tùy ý để hỗ trợ trị bệnh. Đây là sai lầm nguy hiểm vì nhiều thảo mộc chứa hàm lượng hóa chất tự nhiên rất cao và có thể ức chế hoặc kích thích trực tiếp các enzym chuyển hóa thuốc tại gan [1], [7], [3].

Một số người lại nghĩ rằng uống thảo mộc cách xa giờ uống thuốc tây khoảng 1-2 tiếng là hoàn toàn an toàn. Thực tế, sự tương tác dược động học thông qua điều hòa thụ thể gen hay ức chế enzym gan CYP có thể kéo dài suốt nhiều ngày sau khi dùng thảo mộc, chứ không biến mất chỉ sau vài giờ [2], [3]. Điển hình như các đánh giá y khoa đã nhấn mạnh, việc phối hợp không kiểm soát giữa thực phẩm bổ sung từ thực vật và thuốc kê đơn rất dễ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [3].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không tự ý sử dụng các chiết xuất từ cóc rừng hay bất kỳ thảo mộc lạ nào:

  • Người đang được kê đơn thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày.
  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm.
  • Người mắc cùng lúc nhiều bệnh mạn tính đang phải duy trì phối hợp nhiều loại thuốc tân dược [3].
  • Người cao tuổi có chức năng gan hoặc thận đã suy giảm, khả năng chuyển hóa và thanh thải thuốc kém [2], [3].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Để bảo vệ sức khỏe và duy trì sự ổn định của chỉ số tim mạch, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc quan trọng:

Không tự ý nấu nước, hãm trà hay sử dụng các loại cao chế biến từ vỏ, hạt hay lá cóc rừng khi đang trong phác đồ điều trị của bác sĩ. Nếu chỉ sử dụng quả cóc ăn như một loại trái cây thông thường trong khẩu phần ăn, lượng tiêu thụ chỉ nên ở mức vừa phải và cách xa thời gian uống thuốc.

Luôn thông báo trung thực với bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm thảo dược, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng bạn đang có ý định sử dụng. Định kỳ tự theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuyên dụng; nếu phát hiện các biểu hiện bất thường như hoa mắt, choáng váng, tim đập nhanh, vã mồ hôi lạnh, cần ngừng ngay các loại thảo mộc và liên hệ cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra kịp thời.

Tóm lại, cây cóc rừng dù chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng nhưng chưa có đủ bằng chứng lâm sàng về mức độ an toàn khi phối hợp cùng tân dược. Việc tự ý sử dụng bừa bãi có thể dẫn tới những tương tác cộng gộp nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Hãy duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể.