Nhiều người dân thường có thói quen đào các loại củ dại trong rừng hoặc mua rễ củ thảo dược khô từ các chợ phiên vùng cao để sắc nước uống bồi bổ thể lực, thanh nhiệt hoặc chữa ho. Trong số các cây mọc hoang dã hay được thu hái nhầm lẫn với mạch môn, củ của cây cao cẳng trung gian (tên khoa học là Ophiopogon intermedius) là đối tượng thường gặp nhưng lại khiến không ít người băn khoăn về hiệu quả thực sự cũng như độ an toàn cho cơ thể.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: hiện tại dữ liệu khoa học về liều lượng an toàn, giới hạn độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của củ cao cẳng trung gian trên cơ thể người vẫn còn vô cùng hạn chế, chưa đủ cơ sở để tự ý áp dụng điều trị tại nhà [1]. Dù thuộc nhóm thực vật liriopogon có họ hàng gần với mạch môn, việc tự ý dùng củ loài cây này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan, thận do thiếu vắng các thử nghiệm độc học tiêu chuẩn [1].
Cao cẳng trung gian và thực trạng nhầm lẫn dược liệu
Cây cao cẳng trung gian thuộc chi Ophiopogon, nằm trong nhóm các loài thực vật thường được gọi chung là liriopogons (bao gồm chi Ophiopogon và Liriope thuộc họ Asparagaceae) [1]. Tại các vùng đồi núi tự nhiên, loài cây này phát triển dạng cỏ nhiều năm với phần rễ củ phình to, có hình dáng bên ngoài rất tương đồng với các vị thuốc quen thuộc như củ mạch môn (Ophiopogon japonicus) [1].
Chính sự tương đồng về hình thái rễ củ khiến người đi rừng và người thu mua thảo dược rất dễ hái nhầm hoặc trộn lẫn cao cẳng trung gian vào các lô dược liệu thương phẩm [1]. Dân gian truyền miệng rằng mọi loài củ có hình dáng tựa mạch môn đều có thể dùng chung công dụng nhuận phế, giảm ho hoặc làm mát cơ thể.
Tuy nhiên, trong thực tế kiểm nghiệm dược liệu, mỗi loài trong cùng một chi thực vật có thể sở hữu hàm lượng hoạt chất, thành phần chuyển hóa thứ cấp và mức độ an toàn sinh học hoàn toàn khác nhau [1]. Việc đánh đồng củ cao cẳng trung gian với các loại mạch môn chính thống đã được ghi nhận trong dược điển là một sai lầm phổ biến, tiềm ẩn rủi ro dùng sai mục đích hoặc quá liều các hợp chất chưa rõ hoạt tính [1].
Thành phần hóa học: Củ cao cẳng trung gian có gì?
Các nghiên cứu tổng quan về hóa thực vật trên nhóm liriopogons cho thấy rễ củ, rễ sợi và các bộ phận trên mặt đất của nhóm cây này chứa nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng [1]. Các thành phần chính được phân lập bao gồm saponin steroid, flavonoid, polysaccharide, phenol và các acid hữu cơ [1]. Trong số các hợp chất trên, saponin steroid được xác định là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp cốt lõi, tiếp theo sau là các hợp chất flavonoid [1].
Cấu trúc hóa học của các saponin steroid chiết xuất từ rễ củ và rễ sợi của nhóm cây này đã được xác định cụ thể thông qua các phương pháp phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều, 2 chiều (1D, 2D NMR), phổ lưỡng sắc tròn (CD) và phổ khối lượng (MS) [1]. Tổng cộng, các nhà khoa học đã phân lập và đặc trưng hóa 156 saponin steroid từ các loài thuộc nhóm liriopogons [1].
Mặc dù nhóm cây này rất giàu hoạt chất, sự phân bố nghiên cứu lại có sự chênh lệch vô cùng lớn giữa các loài [1]. Trong khi loài mạch môn phổ biến (Ophiopogon japonicus) có tới 88 saponin steroid được tìm thấy, loài Liriope muscari có 37 saponin và Liriope spicata có 31 saponin, thì đối với riêng loài cao cẳng trung gian (Ophiopogon intermedius), giới nghiên cứu đến nay mới chỉ phân lập và xác định được duy nhất 1 chất saponin steroid từ rễ củ [1].
Khoảng trống nghiên cứu lớn về độc tính cấp
Khi xem xét tổng thể 337 hợp chất chuyển hóa thứ cấp đã được phân lập từ nhóm liriopogons, phần lớn các hợp chất tập trung ở ba loài phổ biến là O. japonicus, L. muscari và L. spicata [1]. Ngược lại, những loài ít phổ biến hơn như Ophiopogon intermedius nhận được rất ít sự chú ý từ giới khoa học y dược [1]. Con số vỏn vẹn 1 hợp chất được công bố từ Ophiopogon intermedius phản ánh một thực tế rõ ràng: chúng ta biết quá ít về cấu tạo hóa học đầy đủ cũng như các tác động sinh học trực tiếp của loài cây này [1].
Để một loại thảo dược được xác lập ngưỡng dùng an toàn trong y học hiện đại, dược liệu đó bắt buộc phải trải qua các thử nghiệm độc tính cấp trên động vật thí nghiệm (như chuột nhắt, chuột cống) nhằm tìm ra giá trị liều gây chết một nửa cá thể (LD50). Tiếp đó, các thử nghiệm độc tính bán trường diễn và độc tính mạn tính phải được thực hiện để đánh giá tổn thương mô học tại gan, thận, tim mạch hay tủy xương.
Đối với củ cao cẳng trung gian, các dữ liệu thử nghiệm độc học cấp tính và dài hạn theo tiêu chuẩn quốc tế gần như chưa được hoàn thiện đầy đủ trên các tạp chí dược lý lớn [1]. Người sử dụng hiện tại chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thu hái dân gian, hoàn toàn không có công cụ định lượng nồng độ hoạt chất trong dịch chiết củ tươi hay củ phơi khô. Việc thiếu vắng dữ liệu độc học chính quy khiến ranh giới giữa liều có tác dụng sinh học và liều gây hại cho tế bào trở nên mong manh.
Hoạt tính sinh học của nhóm saponin liriopogon và cảnh báo độc tính tế bào
Dù nghiên cứu riêng trên Ophiopogon intermedius còn thưa thớt, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều đánh giá dược lý chuyên sâu trên các saponin steroid chiết xuất từ nhóm liriopogons nói chung [2, 3]. Các hoạt chất saponin steroid như DT-13 (còn gọi là Ophiopogon japonicus saponin C), Ophiopogon A, Ophiopogon B và Ophiopogon D đã được phân lập từ cả chi Ophiopogon lẫn chi Liriope, cho thấy chúng có hoạt tính sinh học đa dạng [1].
Tuy nhiên, các hoạt tính sinh học mạnh mẽ này đồng thời mang bản chất của độc tính tế bào khi tiếp xúc ở nồng độ nhất định [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động ức chế tỷ lệ sống sót của tế bào bạch cầu cấp (AML) bởi saponin DT-13 chiết xuất từ rễ khô của Ophiopogon japonicus thông qua phương pháp so màu sulforhodamine B (SRB) dùng để đo lường sự tăng sinh tế bào [2]. Thử nghiệm được tiến hành trên 3 dòng tế bào ung thư máu gồm tế bào HL-60 (bạch cầu tiền tủy bào ở người), KASUMI-1 (bạch cầu dòng tủy cấp tính) và U937 (u lympho mô bào) [2].
Mô hình phương trình sai phân trễ phổ quát (DRDM) khi khớp nối với dữ liệu đáp ứng liều lượng đã chứng minh rằng saponin nhóm liriopogon gây độc và ức chế sự sống của các tế bào theo nồng độ liều [2]. Điều này cho thấy saponin steroid từ các cây họ mạch môn và cao cẳng không đơn thuần là chất bổ dưỡng lành tính vô hại; chúng là những phân tử có khả năng can thiệp trực tiếp vào màng tế bào và chu trình sống của tế bào sống [2, 3]. Nếu cơ thể hấp thu một lượng lớn dịch chiết rễ củ chứa các saponin steroid chưa rõ cấu trúc, nguy cơ phá vỡ hồng cầu (tán huyết) hoặc tổn thương biểu mô tiêu hóa là hoàn toàn có thể xảy ra.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng củ thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược rừng luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được". Nhiều người cho rằng cao cẳng trung gian là cây cùng họ với mạch môn nên có thể dùng thay thế hoàn toàn với liều lượng tùy ý, sắc uống thay nước lọc cả ngày. Đây là cách tiếp cận nguy hiểm, bởi việc tự ý tăng liều sắc nấu từ củ khô hoặc ngâm rượu từ củ tươi dễ dẫn tới tình trạng ngộ độc tích lũy.
Hiểu lầm thứ hai là việc tin rằng đun sôi thảo dược thời gian dài sẽ loại bỏ toàn bộ độc tính. Thực tế, các saponin steroid là những hợp chất có cấu trúc khung steroid bền vững, rất khó bị phân hủy hoàn toàn chỉ bằng phương pháp đun sôi thông thường trong nước [1]. Nếu loài cây chứa các phân tử saponin có độc tính cao đối với niêm mạc ruột hoặc gan, nước sắc đặc vẫn giữ nguyên các hoạt chất này.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng củ tươi chưa qua sơ chế để chữa các bệnh lý nan y. Thậm chí một số người khi nghe thông tin saponin liriopogon có khả năng ức chế tế bào ung thư tủy [2] liền vội vàng tìm kiếm củ cao cẳng hay mạch môn để tự điều trị ung thư máu. Thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoàn toàn khác biệt với cơ thể sống; việc tự ý bỏ phác đồ y khoa chuẩn để uống nước rễ cây có thể dẫn đến suy đa tạng trước khi hoạt chất kịp phát huy bất kỳ hiệu quả nào.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do thiếu hụt các bằng chứng kiểm tra an toàn sinh học lâm sàng, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng củ cao cẳng trung gian dưới bất kỳ hình thức nào:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú. Nhóm saponin steroid có thể gây kích thích co bóp cơ trơn hoặc đi qua hàng rào tuần hoàn, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bình thường của thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
Thứ hai là trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa suy giảm. Hệ men gan và khả năng lọc cầu thận của các đối tượng này chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái sinh lý, khiến việc chuyển hóa và đào thải các hợp chất saponin phức tạp từ rễ cây trở nên quá tải, dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy kéo dài hoặc tổn thương gan cấp [1].
Thứ ba là những bệnh nhân đang mắc các bệnh lý mạn tính về gan, suy thận, hoặc đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan. Sự tương tác giữa các hợp chất hóa thực vật chưa rõ định danh trong củ cao cẳng trung gian với các loại thuốc tân dược có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc gây độc trực tiếp cho nhu mô gan [1].
Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn dược liệu
Trước tình trạng thông tin khoa học về Ophiopogon intermedius còn nhiều hạn chế, việc ứng dụng dược liệu trong chăm sóc sức khỏe gia đình đòi hỏi sự thận trọng tối đa:
Không tự ý thu hái củ mọc hoang dã khi chưa có sự giám định thực vật học từ các chuyên gia chuyên ngành. Nếu muốn sử dụng các vị thuốc thuộc nhóm liriopogon với công dụng nhuận phế, dưỡng âm, người tiêu dùng nên tìm mua vị thuốc mạch môn chuẩn (Ophiopogon japonicus) tại các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc xuất xứ và hóa đơn kiểm định hàm lượng hoạt chất rõ ràng [1].
Nếu gia đình có sẵn củ cao cẳng trung gian và có ý định sử dụng theo kinh nghiệm dân gian địa phương, cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc thăm dò liều thấp, không dùng liên tục nhiều tuần. Dược liệu trước khi sắc phải được rửa sạch đất cát, phơi sấy khô kiệt và loại bỏ các phần rễ hư hỏng để tránh nhiễm nấm mốc độc hại.
Trong trường hợp người dùng gặp phải bất kỳ triệu chứng bất thường nào sau khi uống nước sắc hoặc rượu ngâm củ thảo dược—chẳng hạn như buồn nôn, đau quặn bụng, hoa mắt, chóng mặt hoặc nước tiểu sẫm màu—cần lập tức ngừng sử dụng ngay. Người bệnh phải đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận, đồng thời mang theo mẫu thảo dược đã dùng để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán chính xác.
Củ cao cẳng trung gian (Ophiopogon intermedius) là một loài thực vật chứa saponin steroid tiềm năng nhưng vẫn còn là một "khoảng trống" lớn về mặt thử nghiệm độc học và liều dùng chuẩn hóa trên người [1]. Thay vì tự biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc dược sĩ trước khi đưa bất kỳ loại củ thảo dược lạ nào vào cơ thể để bảo vệ an toàn sức khỏe lâu dài.
