Ngứa ngáy do nấm da hay lang ben khiến nhiều người tìm đến mẹo dân gian giã củ riềng tươi đắp trực tiếp hoặc ngâm rượu bôi lên vùng tổn thương. Củ riềng sẵn có trong gian bếp nên phương pháp này thường được xem là lành tính, rẻ tiền và dễ thực hiện tại nhà.
Tuy nhiên, đắp củ riềng ngoài da tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc dị ứng tại chỗ, thậm chí dẫn đến phát ban lan rộng toàn thân [1]. Thay vì tự ý dùng thảo dược sống chà xát lên vùng da đang tổn thương, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế phản ứng của da và ưu tiên các hoạt chất kháng nấm đã được kiểm chứng lâm sàng.
Góc nhìn khoa học về tổn thương nấm da và phản ứng viêm
Các bệnh nấm da nông, điển hình như nấm da chân (tinea pedis), là một trong những nhóm bệnh lý da liễu phổ biến nhất trên toàn cầu [2]. Bệnh khởi phát thứ phát sau khi bề mặt da bị xâm nhập bởi các chủng nấm sợi gọi là dermatophytes [2]. Sự hiện diện của nấm không chỉ gây bong tróc mà còn kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ ngay trên vùng da nhiễm bệnh [2].
Khi hàng rào bảo vệ da đã suy yếu vì nhiễm nấm, việc đắp thêm các chất có tính kích ứng hoặc chứa dị nguyên từ thực vật tươi sẽ làm phức tạp thêm tình trạng viêm. Phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng có thể xảy ra thông qua trung gian tế bào lympho T [3]. Trong trường hợp điển hình, quá trình này gồm giai đoạn mẫn cảm và giai đoạn khởi phát, làm huy động và kích hoạt các tế bào T đặc hiệu tại vùng da tiếp xúc với dị nguyên [3].
Đáng lưu ý, ngay cả những người chưa từng có tiền sử dị ứng trước đó vẫn có thể phát triển tình trạng "viêm da tiếp xúc dị ứng nguyên phát" ngay sau lần đầu tiên da chạm phải chất gây mẫn cảm mạnh [3]. Thử nghiệm trên mô hình chuột cho thấy chỉ một lần bôi chất gây mẫn cảm (hapten) lên bề mặt da đã đủ tạo ra phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng tối đa tại vị trí bôi mà không cần lần tiếp xúc thứ hai [3]. Phản ứng viêm này được trung gian bởi các tế bào T CD8+ sản sinh interferon-gamma tại hạch bạch huyết vào ngày thứ 5 và tập trung về vùng da bôi chất gây dị ứng vào ngày thứ 6 [3]. Dị nguyên có thể tồn lưu trong lớp biểu bì của da lên đến 14 ngày sau một lần bôi duy nhất, duy trì chuỗi phản ứng viêm kéo dài [3].
Bằng chứng nghiên cứu về nguy cơ dị ứng từ củ riềng
Củ riềng (tên khoa học là Alpinia galanga) vốn là một loại gia vị quen thuộc trong ẩm thực Đông Nam Á [1]. Dù an toàn khi chế biến món ăn của nhiều gia đình, việc đưa trực tiếp nguyên liệu này lên da để làm thuốc lại là câu chuyện khác về mặt miễn dịch học.
Một báo cáo y khoa công bố năm 2006 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc khu trú sau khi bôi chế phẩm thảo dược ngoài da [1]. Không dừng lại ở vùng da bôi thuốc, tổn thương sau đó tiến triển thành các đợt phát ban lan rộng toàn thân giống hồng ban đa dạng (erythema multiforme-like eruptions) [1]. Để xác định nguyên nhân chính xác, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm áp bì (patch test) trên da bệnh nhân [1]. Kết quả thử nghiệm áp bì khẳng định có sự hiện diện của chất gây dị ứng (dị nguyên) nằm trong cả củ riềng tươi lẫn củ riềng khô [1].
Giới hạn của bằng chứng này là báo cáo ca bệnh lâm sàng, không nêu số lượng quần thể lớn và không cung cấp dữ liệu đánh giá khả năng tiêu diệt nấm của củ riềng trên người bệnh [1]. Dù vậy, kết quả thử nghiệm áp bì dương tính với cả riềng tươi và khô là bằng chứng trực tiếp cho thấy hoạt chất trong riềng có khả năng kích hoạt phản ứng dị ứng da nghiêm trọng ở người nhạy cảm [1].
Hiệu quả của các thuốc kháng nấm bôi ngoài da trong nghiên cứu
Trái ngược với sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng của mẹo đắp riềng, các thuốc kháng nấm bôi ngoài da chính thống đã được nghiên cứu sâu về cả hiệu quả diệt nấm lẫn khả năng kiểm soát viêm. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình chuột (chủng BALB/c) đã đánh giá tác dụng của hoạt chất kháng nấm lanoconazole (LCZ) bôi ngoài da so với các thuốc kháng nấm khác như liranaftate, terbinafine và amorolfine [2]. Nghiên cứu tiến hành trên mô hình chuột bị viêm da kích ứng do hóa chất 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate và viêm da tiếp xúc do 2,4,6-trinitrophenyl chloride [2]. Các chỉ số đo lường bao gồm độ dày vành tai, hoạt tính enzyme myeloperoxidase và hàm lượng chất trung gian gây viêm [2].
Kết quả cho thấy lanoconazole ức chế tình trạng viêm da kích ứng phụ thuộc theo liều lượng, ngăn chặn sản sinh các yếu tố hóa hướng động bạch cầu trung tính (như chemokine có nguồn gốc từ tế bào sừng và protein viêm đại thực bào-2), đồng thời giảm sự xâm nhập của bạch cầu trung tính vào ổ viêm [2]. Ở nhóm viêm da tiếp xúc, dung dịch lanoconazole nồng độ 1% làm giảm sưng tai chuột tương ứng với việc ức chế sản sinh interferon-gamma [2]. Khả năng ức chế viêm da của lanoconazole trên chuột mạnh hơn so với các thuốc kháng nấm đối chứng khác trong cùng thử nghiệm [2]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2020 này là thực hiện trên động vật thực nghiệm (chuột), đo lường phản ứng viêm cấp tính trên tai chuột chứ chưa phải thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người [2].
Ở cấp độ lâm sàng trên người, các thuốc kháng nấm bôi ngoài da đã được kiểm chứng qua nhiều quy mô khác nhau. Một tổng quan hệ thống lớn công bố năm 2015 đã phân tích các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên về việc dùng thuốc kháng nấm bôi ngoài da điều trị viêm da tiết bã ở thanh thiếu niên và người lớn [4]. Nhóm nghiên cứu rà soát dữ liệu đến tháng 12 năm 2014 và đưa vào phân tích 51 nghiên cứu với tổng cộng 9.052 người tham gia [4]. Trong đó, 45 thử nghiệm đánh giá kết quả điều trị trong thời gian từ 5 tuần trở xuống và 6 thử nghiệm theo dõi trong khung thời gian dài hơn [4]. Dữ liệu bao gồm 12 thử nghiệm về ketoconazole trên 3.253 người và 11 thử nghiệm về ciclopirox trên 3.029 người [4]. Điểm hạn chế được chính các tác giả lưu ý là có 24 thử nghiệm trong số này tồn tại xung đột lợi ích, chẳng hạn như nhận tài trợ từ các công ty dược phẩm [4].
Một nghiên cứu tiến cứu khác công bố năm 2006 tập trung xác định nguyên nhân và hiệu quả điều trị viêm da vùng tã lót ở người cao tuổi [5]. Nghiên cứu thu nhận 46 bệnh nhân liên tiếp có độ tuổi trung bình là 85 tuổi [5]. Bệnh nhân được khám lâm sàng, lấy mẫu da nuôi cấy vi khuẩn và nấm, làm thử nghiệm áp bì và sinh thiết da lúc bắt đầu [5]. Phác đồ điều trị gồm bôi kem kháng nấm ngoài da trong 1 tháng đầu, và nếu cần thiết sẽ dùng thêm thuốc uống fluconazole trong tháng thứ hai [5]. Kết quả xác định được nguyên nhân ở 38 bệnh nhân: có 24 người nhiễm nấm Candida chiếm 63%, 6 người viêm da kích ứng chiếm 16%, 4 người bị chàm chiếm 11% và 4 người bị vảy nến chiếm 11% [5]. Sau 2 tháng điều trị kháng nấm, 27 trên 37 bệnh nhân (tương đương 73%) đã khỏi bệnh và 5 trên 37 người có cải thiện triệu chứng [5].
Ngoài ra, vai trò của thuốc kháng nấm còn được ghi nhận ở nhóm người bệnh viêm da cơ địa có phản ứng quá mẫn với kháng nguyên nấm Candida albicans [6]. Nghiên cứu năm 1999 khảo sát phản ứng da và nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh kháng Candida albicans ở bệnh nhân viêm da cơ địa, người dị ứng mũi và người không có cơ địa dị ứng [6]. Kết quả cho thấy tình trạng quá mẫn tức thì với kháng nguyên nấm Candida albicans có mối tương quan chặt chẽ với bệnh nhân viêm da cơ địa [6]. Khi sử dụng thuốc kháng nấm, biểu hiện tổn thương da ở những bệnh nhân viêm da cơ địa có kháng thể IgE kháng Candida albicans được cải thiện rõ rệt, đồng thời nồng độ IgE huyết thanh cũng giảm xuống [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự chữa nấm ngoài da
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nguyên liệu tự nhiên dùng để ăn được thì đắp lên da sẽ hoàn toàn vô hại. Thực tế, một loại gia vị phổ biến như củ riềng vẫn chứa các dị nguyên gây viêm da tiếp xúc và phát ban dạng hồng ban đa dạng toàn thân khi bôi đắp ngoài da [1]. Phơi khô nguyên liệu cũng không làm mất đi nguy cơ này, bởi thử nghiệm áp bì đã chứng minh dị nguyên tồn tại trong cả riềng tươi lẫn riềng khô [1].
Hiểu lầm thứ hai là bôi thảo dược lần đầu không thấy ngứa ngay thì yên tâm đắp tiếp nhiều ngày. Như nghiên cứu về cơ chế miễn dịch đã chỉ ra, dị nguyên bôi lên da có thể lưu lại ở lớp biểu bì tới 14 ngày [3]. Phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng nguyên phát do tế bào T CD8+ điều khiển thường cần thời gian 5 đến 6 ngày sau khi tiếp xúc mới bộc phát mạnh mẽ tại vùng da bôi [3]. Do đó, tổn thương bỏng rát, sưng đỏ có thể xuất hiện muộn sau gần một tuần đắp riềng.
Hiểu lầm thứ ba là chỉ có thảo dược mới gây dị ứng, còn thuốc bôi hay vật dụng hàng ngày thì không. Thực chất, ngay cả các tá dược trong thuốc kháng nấm bôi ngoài da hoặc hóa chất kháng nấm trong đồ gia dụng cũng có thể gây phản ứng trên người nhạy cảm. Một báo cáo năm 1977 ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc và nổi mày đay tiếp xúc tức thì do dị ứng với polyethylene glycol — chất dung môi có trong hai loại dung dịch thuốc kháng nấm bôi ngoài da [7]. Khi bệnh nhân gãi hoặc làm trầy xước vùng mày đay tiếp xúc này, tổn thương biến đổi rất giống với viêm da tiếp xúc dị ứng muộn thông thường [7]. Một báo cáo khác năm 2001 cũng phát hiện ca viêm da tiếp xúc nặng kèm phồng rộp (mức độ ++) do tiếp xúc với chất kháng nấm dẫn xuất pyridine (nồng độ 1% trong petrolatum) được phủ trong lớp da nhựa PVC của ghế ngồi [8]. Điều này cho thấy làn da đang tổn thương cần được theo dõi y tế chặt chẽ thay vì tự ý thử nghiệm các hoạt chất không rõ liều lượng.
Ai nên thận trọng khi xử lý tổn thương da tại nhà?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người có tiền sử dị ứng hoặc bệnh lý viêm da cơ địa. Nghiên cứu năm 1999 chỉ ra người bệnh viêm da cơ địa có sự chuyển dịch đáp ứng miễn dịch từ tế bào T hỗ trợ loại 1 sang loại 2, dẫn đến phản ứng quá mẫn tức thì thông qua kháng thể IgE đối với các kháng nguyên nấm trên da [6]. Làn da của nhóm đối tượng này vốn đã rất nhạy cảm, việc bôi đắp thêm dịch chiết củ riềng chứa dị nguyên dễ kích hoạt đợt bùng phát viêm nặng nề hơn [1].
Nhóm thứ hai là người cao tuổi có các tổn thương đỏ rát ở vùng nếp gấp hoặc vùng mặc tã. Nghiên cứu năm 2006 trên nhóm bệnh nhân trung bình 85 tuổi cho thấy tổn thương da tại cùng một vị trí có thể xuất phát từ nhiều căn nguyên khác nhau: ngoài 63% do nấm Candida còn có 16% do viêm da kích ứng, 11% do chàm và 11% do vảy nến [5]. Nếu người nhà tự ý chẩn đoán là nấm rồi giã riềng đắp lên vùng da đang bị viêm da kích ứng hoặc chàm, tình trạng tổn thương sẽ trầm trọng thêm.
Người đang có vết thương hở, trầy xước do cào gãi hoặc từng có tiền sử nổi mẩn đỏ khi tiếp xúc với các loại gia vị, thảo dược cũng tuyệt đối không nên áp dụng mẹo đắp riềng tươi hay khô lên da [1].
Gợi ý cách chăm sóc thực tế và an toàn
Khi xuất hiện các mảng da ngứa, bong vảy nghi ngờ nhiễm nấm hoặc lang ben, nguyên tắc an toàn nhất là chỉ sử dụng củ riềng đúng vai trò làm gia vị nấu ăn, không giã nát, cắt lát hay ngâm rượu để bôi đắp trực tiếp lên da [1]. Việc tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch củ riềng trên vùng da bệnh giúp loại bỏ nguy cơ viêm da tiếp xúc khu trú và phát ban hồng ban đa dạng toàn thân [1].
Thay vì dùng mẹo dân gian, người bệnh nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được thăm khám, lấy mẫu da xét nghiệm tìm nấm hoặc làm sinh thiết, thử nghiệm áp bì khi cần thiết [5]. Nếu xác định đúng là nấm da, bác sĩ có thể chỉ định các hoạt chất kháng nấm bôi ngoài da phù hợp kết hợp với chăm sóc làm mềm da (emollient skin care) [5]. Thời gian điều trị bằng kem kháng nấm bôi ngoài da theo các nghiên cứu lâm sàng thường kéo dài khoảng 1 tháng đến 5 tuần, hoặc kết hợp thuốc uống trong tháng thứ hai tùy theo mức độ đáp ứng của người bệnh [5].
Trong quá trình sử dụng bất kỳ sản phẩm bôi ngoài da nào, người bệnh cần giữ da sạch thoáng và hạn chế cào gãi [7]. Nếu nhận thấy da có biểu hiện sưng đỏ, nổi mày đay tức thì sau khi bôi hoặc phồng rộp sau vài ngày, cần ngưng sản phẩm và thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để kiểm tra nguy cơ dị ứng với hoạt chất hoặc dung môi của thuốc [7].
Tóm lại, đắp củ riềng tươi hay khô ngoài da để trị nấm, lang ben không những thiếu bằng chứng lâm sàng về hiệu quả mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc dị ứng và phát ban toàn thân [1]. Người bệnh có triệu chứng nghi ngờ nấm da, đặc biệt là người có bệnh nền da liễu hoặc đang dùng thuốc khác, nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được kê đơn thuốc kháng nấm an toàn và đúng phác đồ.