Mỗi dịp lễ tết hay những chuyến du lịch xa, cảm giác nôn nao, chóng mặt khi ngồi trên tàu xe luôn là nỗi ám ảnh của nhiều người. Khi tìm kiếm các mẹo dân gian chống say xe, bên cạnh củ gừng quen thuộc, nhiều người truyền tai nhau việc ngậm hoặc ngửi củ riềng vì cho rằng hai loại củ này cùng họ và có vị cay ấm tương tự.

Thực tế, củ riềng có chứa các hoạt chất mang đặc tính chống nôn bước đầu đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm, nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng trên người về việc chống say tàu xe [1], [2]. Do đó, dù riềng có tiềm năng giảm cảm giác buồn nôn, mức độ nghiên cứu và độ tin cậy của nó trong việc phòng ngừa say xe vẫn chưa thể sánh ngang với củ gừng hay các biện pháp y khoa hiện hành [1], [2].

Bản chất của cơn buồn nôn và chứng say tàu xe

Buồn nôn và nôn mửa vốn là những quá trình sinh lý tự nhiên mà bất kỳ ai cũng từng trải qua ít nhất một lần trong đời [1]. Đây thực chất là những cơ chế bảo vệ phức tạp của cơ thể trước các tác nhân bất lợi, trong đó mức độ triệu chứng chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi các kích thích gây nôn và phản ứng của hệ thần kinh [1]. Tuy nhiên, khi tình trạng này tái diễn thường xuyên, chúng có thể làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống và gây hại cho sức khỏe tổng thể [1].

Trong số các nguyên nhân gây nôn, chứng say tàu xe là một rối loạn rất phổ biến, xuất phát từ sự xung đột và nhầm lẫn giữa các tín hiệu cảm giác truyền về não bộ với chức năng nhận thức [3]. Thống kê cho thấy tình trạng say xe ảnh hưởng đến hơn 50% trẻ em khi di chuyển bằng ô tô hoặc máy bay, với các triệu chứng thường biểu hiện nặng nề nhất ở độ tuổi từ 4 đến 10 tuổi [3]. Không chỉ trên xe gia đình hay máy bay, tỷ lệ say xe khi di chuyển trên các cung đường đèo núi ngoằn ngoèo cũng rất đáng kể [4]. Một nghiên cứu năm 2003 thực hiện trên 37 tình nguyện viên khỏe mạnh trên 18 tuổi khi di chuyển bằng xe cứu thương qua đường núi cho thấy có tới 16 người, tương đương 43%, phát triển các triệu chứng say xe [4].

Trong y học, ba lĩnh vực lớn luôn đòi hỏi các giải pháp chống nôn hiệu quả bao gồm: buồn nôn do rối loạn vận động đường tiêu hóa (như chứng khó tiêu chức năng, bệnh thần kinh do tiểu đường, đau nửa đầu cổ điển), nôn mửa nặng ở bệnh nhân ung thư do hóa trị hoặc xạ trị, và chứng say do chuyển động bất thường (say tàu xe) [5]. Với các cơn buồn nôn liên quan đến dạ dày - ruột, việc sử dụng các chất kích thích có chọn lọc nhu động ruột được xem là nền tảng điều trị [5]. Trong khi đó, các thuốc đối kháng thụ thể 5-HT3 (5-hydroxytryptamine) lại mở ra hướng đi mới giúp ngăn chặn tình trạng nôn mửa dữ dội do độc성 tế bào ở bệnh nhân ung thư [5]. Riêng với chứng say tàu xe, dù y học đã có nhiều tiến bộ trong việc hiểu rõ bản chất căn bệnh, việc phát triển các loại thuốc mới chuyên biệt để ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng này vẫn còn không ít thách thức [5]. Các thuốc chống nôn hiện hành đôi khi không hiệu quả trước một số kích thích nhất định, chi phí cao và vẫn tiềm ẩn các tác dụng phụ không mong muốn [1], [6].

So sánh riềng và gừng: Cơ chế và bằng chứng khoa học

Chính vì những hạn chế và tác dụng phụ của thuốc tây y, các phương pháp thảo dược tự nhiên ngày càng được quan tâm nhờ tính an toàn và dễ tiếp cận [1]. Trong số các loài thực vật được nghiên cứu, thân rễ của cây gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) đã được sử dụng như một vị thuốc chống nôn phổ rộng trong nhiều hệ thống y học cổ truyền suốt hơn 2000 năm qua [1]. Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng đã chứng minh gừng sở hữu đặc tính chống nôn trước nhiều tác nhân kích thích khác nhau [1]. Tuy vậy, một bài tổng quan khoa học công bố năm 2013 cũng chỉ ra rằng, các báo cáo kết quả vẫn còn chưa đồng nhất, đặc biệt là trong việc phòng ngừa buồn nôn do hóa trị và chống say tàu xe [1]. Điều này khiến giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn trước khi đưa ra kết luận cuối cùng để ứng dụng rộng rãi tại các phòng khám [1].

Vậy củ riềng đứng ở đâu trong bức tranh khoa học này? Củ riềng (tên khoa học trong nghiên cứu là Alpinia officinarum) cũng là một thảo dược có mùi thơm và vị cay ấm đặc trưng, thường được đem ra so sánh với gừng [2]. Để làm rõ khả năng chống nôn của riềng, một nghiên cứu công bố năm 2002 đã tiến hành phân tách các thành phần hoạt chất có trong loài Alpinia officinarum dựa trên thử nghiệm sinh học [2].

Trong nghiên cứu năm 2002 này, các nhà khoa học đã phân lập được tổng cộng 8 hợp chất từ củ riềng, bao gồm 7 hợp chất đã biết và 1 hợp chất hoàn toàn mới [2]. Trong số 7 hợp chất đã biết, cấu trúc hóa học gồm có 2 hợp chất nhóm flavonoid, 4 hợp chất nhóm diarylheptanoid và 1 hợp chất nhóm sterol [2]. Hợp chất thứ 8 là một chất mới được xác định cấu trúc quang phổ là 5-hydroxy-7-(4-hydroxy-3-methoxyphenyl)-1-(4-hydroxyphenyl)-3-heptanone [2].

Để kiểm tra tác dụng thực tế, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm các hợp chất chiết xuất từ riềng trên mô hình gà con bị gây nôn bằng đồng sunfat (copper sulfate) [2]. Kết quả cho thấy có 5 trong số 7 hợp chất đã biết (bao gồm các chất từ vị trí số 2 đến số 6) cùng với hợp chất mới thứ 7 đều thể hiện hoạt tính chống nôn rõ rệt trên mô hình động vật này [2]. Như vậy, xét về mặt dược lý, củ riềng thực sự có chứa các nhóm chất (đặc biệt là flavonoid và diarylheptanoid) có khả năng ức chế phản xạ nôn mửa [2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Việc phát hiện các hoạt chất chống nôn trong củ riềng là một tín hiệu khoa học đáng chú ý, giải thích phần nào lý do dân gian dùng loại củ này để làm dịu dạ dày [2]. Tuy nhiên, độc giả cần phân biệt rõ giữa hiệu quả trong ống nghiệm hoặc trên động vật với hiệu quả thực tế khi chống say xe ở người [1], [2].

Thứ nhất, nghiên cứu năm 2002 về củ riềng mới chỉ dừng lại ở việc phân lập hóa học và thử nghiệm trên gà con bị kích thích nôn bằng hóa chất (đồng sunfat) [2]. Phản xạ nôn do hóa chất kích ứng dạ dày khác với cơ chế gây buồn nôn của chứng say tàu xe vốn bắt nguồn từ sự xung đột tín hiệu cảm giác và nhận thức ở hệ thần kinh trung ương [3], [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trong dữ liệu đánh giá trực tiếp việc ăn hay ngậm riềng trên người đang di chuyển bằng ô tô, tàu hỏa hay máy bay [2].

Thứ hai, ngay cả với củ gừng – dược liệu đã có lịch sử hơn 2000 năm sử dụng và trải qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người – các kết quả về khả năng chống say tàu xe đôi khi vẫn còn mâu thuẫn và chưa thể đi đến kết luận tuyệt đối [1]. Do đó, không thể kỳ vọng củ riềng là một "thần dược" cắt đứt hoàn toàn cơn say xe cho mọi cơ địa [1], [2].

Trong y học lâm sàng, chứng say tàu xe có mối liên hệ mật thiết với các phản xạ nôn khác của cơ thể, thường được dùng làm yếu tố dự báo nguy cơ buồn nôn và nôn sau phẫu thuật (PONV) hoặc do hóa trị (CINV) [3]. Một nghiên cứu năm 2003 trên 168 phụ nữ phẫu thuật nội soi phụ khoa (chia đều 84 người có tiền sử say xe và 84 người không có tiền sử say xe) cho thấy việc tiêm tĩnh mạch 8 mg thuốc dexamethasone trước gây mê mang lại hiệu quả ngăn ngừa nôn sau mổ cao hơn tới 45,3% ở nhóm có tiền sử say xe so với nhóm không bị say xe [7]. Tỷ lệ đáp ứng hoàn toàn (không nôn, không cần thuốc cấp cứu trong 24 giờ) ở người có tiền sử say xe đạt 80,5% khi dùng dexamethasone so với 37,5% khi dùng nước muối sinh lý [7]. Tương tự, các phân tích tổng hợp về thuốc ondansetron (liều 4 mg tiêm tĩnh mạch) hay thử nghiệm dùng 2,5 mg thuốc droperidol tiêm tĩnh mạch trên xe cứu thương cũng cho thấy y học hiện đại cần đến những hoạt chất tác động mạnh và trúng đích để kiểm soát triệu chứng này [4], [3]. Ở trẻ em, thuốc ondansetron liều cao (8-16 mg đường uống hoặc 1,5 mg/kg tiêm tĩnh mạch) thậm chí chỉ cho hiệu quả hạn chế trong một số trường hợp nôn do thuốc giảm đau opioid (với tỷ lệ nôn từ 20% đến 40%), và các hướng dẫn thực hành hiện đại thường phải khuyến cáo kết hợp nhiều loại thuốc (như ondansetron phối hợp corticosteroid) để tối ưu hóa cơ chế tác động [3]. Điều này cho thấy phản xạ nôn và say xe rất phức tạp, thảo dược như riềng hay gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ nhẹ nhàng chứ không thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị trong các tình huống nghiêm trọng [1], [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng riềng, gừng trị say xe

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ dùng càng nhiều riềng hoặc gừng tươi sát giờ lên xe thì hiệu quả chống say càng mạnh. Thực tế, các thảo dược này chứa vị cay nóng, nếu nhai sống một lượng lớn khi bụng rỗng hoặc khi dạ dày đang co bóp bất thường có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.

Một quan niệm sai lầm khác là đánh đồng hoàn toàn công dụng của riềng và gừng. Dù cùng chứa các hợp chất có hoạt tính chống nôn, gừng (Zingiber officinale) đã được nghiên cứu rộng rãi hơn rất nhiều về mặt lâm sàng so với riềng (Alpinia officinarum) [1], [2]. Ngoài ra, nhiều người chỉ dán một lát riềng hoặc gừng lên rốn hay cổ tay rồi kỳ vọng sẽ không bị say xe. Các nghiên cứu khoa học về hoạt chất chống nôn của riềng và gừng đều xét trên phương diện các hợp chất hóa học được hấp thu vào cơ thể qua đường tiêu hóa, chứ không phải tác động qua da [1], [2].

Bên cạnh đó, người dân đôi khi nhầm lẫn giữa chứng say tàu xe thông thường với chứng say độ cao cấp tính (AMS) khi đi du lịch vùng núi cao [8]. Một bài tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng ở độ cao lớn, việc giảm nồng độ oxy trong máu có thể dẫn đến say độ cao cấp tính, thậm chí là phù phổi hoặc phù não do độ cao [8]. Dù có các loại thảo dược (khoảng 10 loài cây thuốc được ghi nhận) và thuốc hỗ trợ cho chứng bệnh vùng núi này, người đi du lịch cần phân biệt rõ cảm giác choáng váng, buồn nôn do đường đèo quanh co với tình trạng thiếu oxy độ cao để có cách xử trí đúng đắn [4], [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng củ riềng?

Mặc dù củ riềng là gia vị quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, việc dùng riềng như một biện pháp hỗ trợ giảm buồn nôn cần sự thận trọng ở một số nhóm đối tượng nhất định:

  • Người có bệnh lý dạ dày - tá tràng: Vị cay nóng của củ riềng tươi có thể làm tăng cảm giác nóng rát thượng vị, kích ứng vết viêm loét nếu dùng trực tiếp khi đói.
  • Trẻ nhỏ: Trẻ em từ 4 đến 10 tuổi là nhóm rất dễ bị say xe với triệu chứng nặng [3]. Tuy nhiên, niêm mạc miệng và hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt, không nên ép trẻ ngậm riềng tươi vì vị cay gắt có thể làm trẻ sợ hãi, ho sặc hoặc nôn ói ngay lập tức.
  • Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền: Phụ nữ đang thai nghén hoặc người đang điều trị các bệnh lý mạn tính, đang dùng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào với mục đích làm thuốc để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế và kết hợp các phương pháp không dùng thuốc

Nếu muốn sử dụng gừng hoặc riềng để làm ấm bụng và hỗ trợ giảm cảm giác buồn nôn nhẹ khi đi xe, bạn nên ưu tiên sự vừa phải và êm dịu cho dạ dày:

  • Cách chế biến và sử dụng: Thay vì nhai trực tiếp củ riềng sống có vị cay xé và nhiều xơ, bạn có thể hãm một vài lát mỏng riềng hoặc gừng tươi với nước ấm để nhấp từng ngụm nhỏ trước chuyến đi khoảng 30 phút. Hương thơm tinh dầu nhẹ nhàng và hơi ấm từ trà sẽ giúp đường tiêu hóa dễ chịu hơn. Tuy nhiên, nếu mục đích chính là chống say xe, củ gừng vẫn là lựa chọn có nền tảng nghiên cứu lâu đời hơn [1].
  • Kết hợp các biện pháp hành vi đã được chứng minh: Để không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc hay thảo dược, bạn có thể áp dụng các phương pháp hành vi giúp tăng khả năng chịu đựng cơn buồn nôn [6]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 trên 24 người khỏe mạnh tiếp xúc với kích thích xoay gây buồn nôn (Coriolis) đã so sánh hiệu quả của việc kiểm soát nhịp thở và nghe băng nhạc so với việc không can thiệp gì [6]. Kết quả cho thấy thời gian chịu đựng chuyển động trước khi xuất hiện cơn buồn nôn mức độ vừa được kéo dài đáng kể khi người tham gia tập trung kiểm soát nhịp thở (đạt trung bình 10,7 phút) và khi nghe nhạc thư giãn (đạt trung bình 10,4 phút), so với nhóm chứng không can thiệp chỉ chịu được trung bình 9,2 phút [6].

Mặc dù các biện pháp kiểm soát hơi thở và nghe nhạc này chỉ đạt hiệu quả bằng khoảng một nửa so với liều tiêu chuẩn của các thuốc chống say xe chuyên dụng (như scopolamine đường uống), ưu điểm lớn của chúng là cực kỳ dễ thực hiện và hoàn toàn không có tác dụng phụ [6]. Khi bắt đầu cảm thấy nôn nao nhẹ trên xe, bạn hãy nhắm mắt, tập trung hít sâu và thở ra đều đặn, hoặc bật một bản nhạc êm dịu để đánh lạc hướng sự xung đột cảm giác của não bộ [6], [3].

Tóm lại, củ riềng thực sự có chứa các hợp chất mang hoạt tính chống nôn đã được tìm thấy trong các thử nghiệm trên mô hình động vật, nhưng chưa đủ bằng chứng để thay thế củ gừng hay các thuốc chống say xe chuyên biệt trên người [1], [2]. Để có một chuyến đi trọn vẹn, bạn có thể dùng một chút nước ấm pha gừng hoặc riềng mỏng, kết hợp với việc hít thở sâu, nghe nhạc thư giãn và nghỉ ngơi đầy đủ trước giờ khởi hành [1], [6]. Nếu chứng say xe quá nặng nề, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn loại thuốc dự phòng phù hợp và an toàn nhất cho sức khỏe.