Củ riềng vốn là gia vị quen thuộc tạo nên hương vị đặc trưng cho nhiều món kho, nướng trong mâm cơm gia đình Việt. Tuy nhiên, khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ băn khoăn liệu dùng củ riềng nêm nếm thức ăn có gây nóng trong hay kích thích co bóp tử cung dẫn đến dọa sẩy thai hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể ăn các món có nêm củ riềng với lượng gia vị thông thường trong bữa ăn hàng ngày. Hiện không có bằng chứng khoa học nào trong các dữ liệu y khoa được cung cấp cho thấy củ riềng dùng làm gia vị gây co bóp tử cung hay gây hại cho thai nhi, nhưng thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng các loại thảo dược hoặc tinh chất đậm đặc với mục đích làm thuốc khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ [1].
Vì sao bà bầu thường lo ngại chuyện ăn gia vị và thảo dược?
Tâm lý chung của phụ nữ mang thai là cẩn trọng tối đa với mọi thứ đưa vào cơ thể. Trong dân gian, các loại củ gia vị có tính ấm, vị cay thơm như riềng thường bị gán với nỗi lo gây "nóng" hoặc kích thích tử cung. Nỗi lo này xuất phát từ thực tế là có một số loại thực vật khi dùng ở liều dược liệu có thể tác động đến cơ trơn tử cung [1].
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa việc dùng một vài lát riềng để khử mùi tanh trong nồi cá kho với việc sắc uống thảo dược đậm đặc hàng ngày [1]. Khi dùng làm gia vị nấu chín, lượng hoạt chất đi vào cơ thể rất nhỏ và chỉ đóng vai trò làm dậy mùi món ăn. Rủi ro thực sự đối với thai kỳ thường nằm ở thói quen tự ý mua và uống các loại cây thuốc theo lời truyền miệng mà không rõ độc tính hay liều lượng an toàn [1].
Cơ chế co bóp tử cung trong thai kỳ diễn ra thế nào?
Để hiểu vì sao tử cung có thể giữ em bé an toàn suốt nhiều tháng trước khi chuyển dạ, các nhà khoa học đã nghiên cứu sâu về cơ chế co giãn của cơ tử cung [2]. Trong suốt thai kỳ bình thường, tử cung mở rộng đáng kể về thể tích nhờ sự phì đại và giãn nở của cơ trơn, tạo không gian và dinh dưỡng cho thai nhi phát triển [3]. Ở giai đoạn ba tháng cuối, tử cung được ví như một "người khổng lồ đang ngủ", duy trì trạng thái yên tĩnh trước khi thức giấc và trở thành một trong những cơ khỏe nhất cơ thể lúc đủ tháng để đẩy thai nhi ra ngoài [3].
Việc kiểm soát cơn co tử cung đóng vai trò sống còn để duy trì thai kỳ khỏe mạnh và sinh nở an toàn [2]. Khi thai nhi lớn dần, độ căng của thành tử cung tăng lên tương ứng [2]. Ở thai kỳ đủ tháng, độ căng này đạt đến ngưỡng kích hoạt chuyển dạ, làm tăng biểu hiện các thụ thể oxytocin trên cơ tử cung và các protein liên quan đến cơn co, từ đó thúc đẩy tử cung co bóp dưới tác động của hormone oxytocin [2].
Ngược lại, trước khi đến ngày sinh, cơ thể có những cơ chế tự nhiên để kìm hãm cơn co sớm [2]. Nghiên cứu trên mẫu mô cơ tử cung của phụ nữ mang thai năm 2019 cho thấy kênh kali có tên TREK-1 tăng hoạt động khi thành tử cung bị kéo căng kéo dài, giúp giảm hoạt động co bóp và giữ tử cung ổn định [2]. Thử nghiệm trên mô tử cung lấy từ thai kỳ đơn thai sinh non cho thấy ở mức căng cơ bản 2 g, hormone oxytocin nồng độ 10-7 M gây co thắt mạnh và giảm dần sau 15 phút [2]. Khi mô chịu mức căng kéo dài 8 g, tổng lực co do oxytocin giảm đáng kể, nhưng nếu thêm chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, cơn co lại phục hồi và thậm chí vượt mức đối chứng [2].
Bên cạnh đó, hormone progesterone cũng đóng vai trò then chốt giữ cho tử cung thư giãn [3]. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột mang thai giai đoạn cuối (ngày thứ 19 của thai kỳ) chỉ ra rằng progesterone làm giãn các dải cơ tử cung theo cách phụ thuộc nồng độ thông qua việc làm tăng biểu hiện mRNA và mức protein của kênh TREK-1 [3]. Khi dùng chất ức chế L-methionine, tác dụng làm giãn tử cung của progesterone bị đảo ngược một phần, trong khi chất kích hoạt là axit arachidonic không tạo ra thay đổi đáng kể [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược và nguy cơ co tử cung?
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có không ghi nhận củ riềng nằm trong nhóm thực vật gây co bóp tử cung, nhưng lại cung cấp bức tranh rất đáng chú ý về rủi ro khi thai phụ tự ý dùng cây cỏ làm thuốc [1]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại bệnh viện đại học ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản, trong đó 106 người (84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ tự nguyện hoặc sẩy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [1].
Trong nhóm 106 phụ nữ chấm dứt thai kỳ hoặc sẩy thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong lúc mang thai [1]. Phân loại cho thấy 16 người dùng loại an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 11 người dùng loại chưa rõ độ an toàn và 5 người dùng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy cơ gây hại [1]. Năm phụ nữ này đã dùng các thảo dược có nguy cơ gây co bóp tử cung, kích thích kinh nguyệt, hạ đường huyết, gây độc tế bào hoặc dị tật thai như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum), ngải (Artemisia abyssinica), ba đậu (Croton macrostachyus), Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [1].
Đáng lưu ý là thói quen sử dụng thảo dược trong nghiên cứu này chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền miệng [1]. Có tới 75,2% thai phụ dùng cây thuốc theo lời khuyên của người thân trong gia đình, 76,5% mua nguyên liệu ngoài chợ và 68,3% nhờ người nhà thu hái [1]. Bộ phận dùng nhiều nhất là hạt (57,6%), dạng nguyên liệu khô chiếm 60,1%, thường pha thêm đường (27,8%) và dùng bằng đường uống (89,7%) [1].
Cách đong liều lượng cũng rất cảm tính khi 51,7% đo bằng đơn vị cốc nước, phổ biến nhất là uống một cốc mỗi lần (47,5%), ngày uống một lần (54,8%) và kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong thai kỳ" (32,9%) [1]. Khoảng 46,0% dùng một đợt duy nhất, trong khi gần một phần ba dùng lặp lại nhiều đợt [1]. Nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế cắt ngang với cỡ mẫu nhỏ tại một bệnh viện, chưa thể kết luận quan hệ nhân quả trực tiếp nhưng là lời cảnh báo rõ ràng về việc uống thảo dược tự phát không kiểm soát liều lượng [1].
Y học hiện đại kiểm soát cơn co tử cung sớm như thế nào?
Khi thai phụ thực sự gặp tình trạng co bóp tử cung sớm (dọa sinh non), y học hiện đại không dùng mẹo dân gian mà phải can thiệp bằng các phác đồ thuốc chuyên biệt dưới sự giám sát chặt chẽ [4]. Chuyển dạ sinh non ảnh hưởng tới gần 25% thai kỳ ở các nước đang phát triển và luôn là thách thức lớn trong sản khoa [5].
Để cắt cơn co tử cung, các bác sĩ có thể sử dụng nhiều nhóm thuốc khác nhau tùy tình trạng bệnh nhân [4]. Một nghiên cứu quan sát công bố năm 1994 trên 13 phụ nữ nhập viện liên tiếp vì chuyển dạ sinh non ở tuần thai 23 đến 33 đã thử nghiệm miếng dán glyceryl trinitrate (GTN) — một chất giải phóng nitric oxide [6]. Kết quả cho thấy cả 20 đợt co thắt sớm đều đáp ứng với thuốc, giúp kéo dài thai kỳ trung bình 34 ngày; chỉ 1 bệnh nhân sinh sớm do hở eo tử cung dù đã cắt được cơn co, và 8 em bé chào đời tại thời điểm báo cáo đều phát triển tốt [6].
Trên mô hình động vật linh trưởng (khỉ) năm 2006, các nhà khoa học đã thử nghiệm truyền tĩnh mạch liên tục hoạt chất barusiban (chất đối kháng thụ thể oxytocin chọn lọc) trong 3 tuần cuối thai kỳ khi khỉ bị tiêm oxytocin hàng ngày để gây co tử cung giả lập sinh non [5]. Barusiban đã ức chế hiệu quả cơn co và duy trì áp lực buồng tử cung thấp tốt hơn thuốc đối chứng fenoterol, ngăn ngừa sinh sớm mà không cản trở cuộc chuyển dạ tự nhiên sau đó [5].
Trong thực hành lâm sàng, việc ức chế cơn co còn kết hợp với thủ thuật ngoại khoa [4]. Nghiên cứu hồi cứu chuỗi ca bệnh công bố năm 2023 trên 58 thai phụ bị suy cổ tử cung được khâu vòng cổ tử cung tại Bệnh viện Sức khỏe Bà mẹ và Trẻ em Truy Bác từ tháng 1/2019 đến tháng 12/2020 cho thấy hiệu quả của việc dùng thuốc giảm co kéo dài (indomethacin, ritodrine, atosiban) kết hợp magie sulfat [4]. Tỷ lệ điều trị thành công đạt 74,14% (43/58 ca), kéo dài thai kỳ thêm trung bình 16,42 ± 7,84 tuần và tuổi thai lúc sinh đạt trung bình 35,91 ± 5,16 tuần [4]. Thời gian dùng thuốc giảm co dài nhất là 15,34 ± 13,16 ngày và ghi nhận 9 ca gặp tác dụng phụ [4].
Thậm chí với những ca phức tạp như thai phụ 37 tuổi mang thai con so kèm bệnh lý cơ tử cung (adenomyosis) bị đau nặng và dọa sinh non ở tam cá nguyệt thứ hai, báo cáo ca bệnh năm 2025 ghi nhận việc kết hợp thuốc celecoxib và ritodrine hydrochloride đã giúp giảm đau và kiểm soát cơn co [7]. Tuy nhiên, ngay khi ngừng celecoxib ở tuần 28, chuyển dạ đã xảy ra buộc phải mổ lấy thai cấp cứu [7]. Điều này cho thấy ngay cả thuốc Tây y chuyên dụng cũng có giới hạn và cần theo dõi sát sao tại bệnh viện [7].
Những hiểu lầm thường gặp về củ riềng và gia vị khi mang thai
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc ăn gia vị trong món ăn với việc uống thuốc thảo dược đậm đặc [1]. Trong nghiên cứu tại Ethiopia, các trường hợp gặp rủi ro là do uống thảo dược khô đong bằng cả cốc nước mỗi ngày trong nhiều tháng liền [1]. Trong khi đó, vài lát riềng đập dập hoặc một thìa nhỏ riềng xay ướp thịt, cá chỉ mang lại hương vị và hầu như không tạo ra nồng độ hoạt chất đủ lớn để tác động lên hệ thống thụ thể hay kênh ion của cơ tử cung.
Hiểu lầm thứ hai là tin vào lời khuyên truyền miệng của người thân để tự sắc uống các loại củ, hạt nhằm "an thai" hoặc chữa vặt [1]. Khảo sát cho thấy hơn 3/4 thai phụ dùng thảo dược là do người nhà mách bảo [1]. Thực tế, cơ địa phụ nữ mang thai rất nhạy cảm và nhiều loại thực vật quen thuộc như quế hay cỏ cà ri khi dùng ở liều lượng dược liệu lại nằm trong danh sách có nguy cơ gây co bóp tử cung [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng riềng và các loại gia vị?
Dù củ riềng an toàn ở lượng gia vị thông thường, một số nhóm thai phụ vẫn cần lắng nghe cơ thể và thận trọng hơn. Đầu tiên là những phụ nữ đang trong giai đoạn ốm nghén nặng ở ba tháng đầu thai kỳ, nhạy cảm với mùi nồng hoặc đang bị trào ngược dạ dày thực quản, ợ nóng. Vị cay và tính ấm của riềng nếu ăn nhiều có thể làm tăng cảm giác nóng rát thượng vị.
Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử sản khoa phức tạp hoặc có sẹo mổ cũ trên tử cung cần tuyệt đối tuân thủ chế độ theo dõi y tế và không tự ý dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào [8]. Báo cáo y khoa năm 2016 về trường hợp mang song thai một bánh nhau sau phẫu thuật bảo tồn cắt khối lạc nội mạc trong cơ tử cung lan tỏa cho thấy nguy cơ vỡ tử cung là biến chứng cực kỳ nguy hiểm, thường xảy ra quanh tuần thai thứ 30 [8]. Trong y văn được báo cáo có 8 ca vỡ tử cung sau phẫu thuật này (6 ca mổ nội soi, 2 ca mổ mở), thậm chí có ca song thai bị vỡ tử cung đột ngột kèm đau bụng dữ dội chỉ 10 giờ sau khi dùng thuốc giảm co [8].
Ở ca bệnh năm 2016, khi thai phụ xuất hiện cơn co sớm kèm cổ tử cung ngắn 1 cm ở tuần 31, các bác sĩ đã phải theo dõi sát độ dày thành tử cung và quyết định mổ lấy thai chủ động để phòng ngừa vỡ tử cung dù hơn 50% các ca đơn thai tương tự có thể sinh mổ khi đủ tháng [8]. Do đó, những thai phụ có bệnh lý tử cung, từng phẫu thuật tử cung, suy cổ tử cung hoặc dọa sinh non khi thấy bất kỳ dấu hiệu đau bụng, co thắt nào đều phải nhập viện ngay thay vì tìm kiếm giải pháp từ thực phẩm hay thảo dược [4].
Cách dùng củ riềng an toàn và hợp lý trong bữa ăn bà bầu
Để tận hưởng hương vị thơm ngon của củ riềng mà vẫn đảm bảo sức khỏe thai kỳ, bà bầu chỉ nên sử dụng riềng tươi làm gia vị chế biến món ăn với lượng vừa phải. Khi nấu các món kho, hầm hoặc canh chua, bạn có thể thái vài lát riềng tươi để khử mùi tanh của cá, thịt, sau đó gắp bỏ bã trước khi ăn để tránh vị cay nồng quá mức.
Khâu chọn lựa và sơ chế nguyên liệu cũng rất quan trọng. Thai phụ nên chọn mua củ riềng tươi nguyên củ, vỏ lành lặn, rửa sạch bùn đất dưới vòi nước chảy rồi mới cạo vỏ, thái lát hoặc giã nhỏ tại nhà. Hạn chế mua riềng xay sẵn không rõ nguồn gốc ngoài chợ để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn hoặc lẫn tạp chất bảo quản.
Trong mỗi bữa ăn, nên kết hợp món có nêm riềng cùng nhiều rau xanh, canh thanh đạm và uống đủ nước để cân bằng vị giác, hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn. Tuyệt đối không dùng củ riềng ngâm rượu để uống, không đun nước riềng đặc uống thay nước lọc và không tự ý kết hợp riềng với các vị thuốc bắc, thuốc nam khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1].
Tóm lại, phụ nữ mang thai hoàn toàn yên tâm khi thưởng thức các món ăn gia đình có nêm nếm củ riềng ở mức độ gia vị vừa phải. Điều quan trọng nhất để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tránh xa việc tự ý uống các loại thảo dược truyền miệng và thăm khám bác sĩ ngay khi có dấu hiệu bất thường.