Nhiều vùng quê vẫn duy trì thói quen dùng thảo mộc tự nhiên để đánh bắt thủy sản tại sông, suối, ao hồ. Trong đó, dây táo (thuộc chi Anamirta) thường được nghiền nát thả xuống nước làm cá tê liệt, nổi lên mặt nước để dễ vớt. Nhiều người cho rằng phương pháp đánh bắt thảo mộc này an toàn và không gây hại sức khỏe.
Thực tế, cây Anamirta chứa độc chất thần kinh cực mạnh và từ lâu đã được ghi nhận dùng để thuốc cá [1]. Ăn cá đánh bắt bằng phương pháp độc hại tiềm ẩn rủi ro phơi nhiễm độc tố trực tiếp đối với người tiêu dùng.
Dây táo và độc chất gây co giật picrotoxin
Dây táo (chi thực vật Anamirta) có nguồn gốc từ khu vực Đông Nam Á [1]. Loài thực vật này chứa một hoạt chất độc hại cực mạnh có tên là picrotoxin [1]. Hoạt chất này từ thời xa xưa đã được người dân bản địa sử dụng vào mục đích đánh bắt cá [1].
Về mặt hóa học và dược lý, picrotoxin được xếp vào nhóm chất gây co giật mạnh [1]. Khi thả vào môi trường nước, chất độc xâm nhập cơ thể cá, tác động trực tiếp hệ thần kinh trung ương khiến cá mất khả năng bơi lội, tê liệt và nổi lên mặt nước [1].
Cơ chế tác động lên não bộ của độc tố từ dây táo
Picrotoxin từ cây Anamirta gây hại thông qua việc phong bế hệ thống axit gamma-aminobutyric (GABA) trong não người [1]. Hệ GABA vốn đảm nhiệm vai trò ức chế thần kinh trung ương nhằm duy trì trạng thái ổn định cho cơ thể [1]. Khi hệ thống này bị ức chế, các tế bào thần kinh rơi vào trạng thái hưng phấn mất kiểm soát [1].
Việc phong bế hệ GABA dẫn đến tình trạng co giật cơ bắp dữ dội và đe dọa trực tiếp tính mạng người nhiễm độc [1]. Cơ chế đối kháng hệ thần kinh này khiến picrotoxin trở thành một trong những chất độc thực vật nguy hiểm [1]. Trong y học, các loại thuốc an thần như barbiturate và benzodiazepine kích thích hệ GABA được lựa chọn để điều trị ngộ độc nhóm thực vật này [1].
Rủi ro tồn dư độc chất qua chuỗi thực phẩm
Độc tố xâm nhập qua chuỗi thức ăn tự nhiên là mối nguy lớn đối với an toàn thực phẩm thủy sản [2]. Thủy hải sản có thể tích lũy lượng lớn độc tố và chịu đựng được nồng độ cao mà trông vẫn tươi ngon bên ngoài [2]. Người ăn hoàn toàn không thể phát hiện độc chất bằng mắt thường, khứu giác hay vị giác [2].
Độc tố không bị phá hủy qua các phương pháp chế biến thông thường như nấu chín hoặc cấp đông [2]. Tình trạng tương tự cũng diễn ra với các độc tố sinh học biển như ciguatoxin, không màu, không mùi và bền nhiệt [3]. Do đó, cá nhiễm độc picrotoxin từ dây táo khi nấu chín vẫn giữ nguyên nguy cơ gây ngộ độc cho người ăn [2].
Bằng chứng khoa học và giới hạn nghiên cứu
Nghiên cứu tổng quan năm 2020 về ba loài thực vật độc chỉ rõ cây Anamirta từ Đông Nam Á chứa picrotoxin với đặc tính gây co giật cực mạnh qua cơ chế ức chế GABA [1]. Dữ liệu lịch sử và nghiên cứu xác nhận việc dùng loài cây này để bắt cá diễn ra từ rất lâu đời [1].
Tuy nhiên, tài liệu hiện có tập trung mô tả độc tính, tác động dược lý thần kinh và phương pháp giải độc y khoa [1]. Nghiên cứu chưa cung cấp số liệu phân tích định lượng cụ thể về nồng độ tồn dư picrotoxin chính xác trong từng thớ thịt cá sau đánh bắt. Thiếu hụt dữ liệu về mức độ tích lũy sinh học theo thời gian đòi hỏi các phương pháp kiểm nghiệm phân tích độ nhạy cao để giám sát an toàn.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc bắt cá
Nhiều người tin độc chất tự nhiên từ cây cỏ mau tan trong nước nên không tồn lưu vào thịt cá. Khảo sát tâm lý cho thấy con người thường chủ quan, cho rằng tai nạn ngộ độc sẽ không xảy ra với bản thân nên bỏ qua cảnh báo [2]. Đây là suy nghĩ sai lầm khiến rủi ro ngộ độc gia tăng [2].
Độc tố sinh học có khả năng ngấm qua mang, da và đường tiêu hóa của cá, tồn lưu trong mô cơ mà mắt thường không thấy [2]. Việc đun nấu sôi không thể vô hiệu hóa những cấu trúc độc tố bền vững [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mức độ nghiêm trọng của các vụ ngộ độc qua tiêu thụ thủy sản phụ thuộc lớn vào loại độc tố cũng như lượng hấp thu vào cơ thể [2]. Tình trạng sức khỏe nền tảng và tuổi tác là hai yếu tố quyết định tiên lượng ngộ độc ở nạn nhân [2].
Người cao tuổi, người có bệnh lý mạn tính và trẻ nhỏ đối mặt nguy cơ diễn tiến nguy kịch cao hơn nếu vô tình ăn phải cá nhiễm độc chất [2]. Tổn thương thần kinh xảy ra nhanh chóng, gây nguy hiểm tính mạng nếu không can thiệp kịp thời [1].
Khuyến cáo lựa chọn và xử lý cá an toàn
Tuyệt đối không mua hoặc ăn cá bị chết trôi nổi, cá lờ đờ không rõ nguồn gốc đánh bắt. Người tiêu dùng chỉ nên chọn cá tươi sống được khai thác từ nguồn nuôi trồng hoặc đánh bắt hợp pháp, có kiểm soát an toàn thực phẩm.
Khi nghi ngờ cá nhiễm độc thảo mộc hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường như co giật, buồn nôn, rối loạn tri giác sau ăn, cần đưa nạn nhân đến cơ sở y tế ngay. Y học hiện sử dụng thuốc an thần nhóm barbiturate hoặc benzodiazepine nhằm kích thích hệ GABA để cấp cứu ngộ độc picrotoxin [1].
Đánh bắt cá bằng dây táo chứa picrotoxin là hành vi nguy hiểm, đe dọa sức khỏe cộng đồng qua tồn dư độc tố [1]. Nấu chín không thể loại bỏ độc chất ngấm sâu trong thực phẩm [2]. Người dân cần chấm dứt phương pháp tận diệt độc hại này và luôn tham vấn bác sĩ khi nghi ngờ ngộ độc.
