Thói quen truyền miệng nguy hiểm từ cây thuốc cá
Nhiều vùng nông thôn vẫn lưu truyền kinh nghiệm giã rễ cây thuốc cá để đắp hoặc tắm trị ghẻ nước, ngứa ngáy ngoài da. Phương pháp này thường được cho là "tự nhiên", "lành tính" và diệt ký sinh trùng hiệu quả vì cây này vốn làm cá say chết hàng loạt.
Tuy nhiên, câu trả lời từ giới chuyên môn là người dân tuyệt đối không nên bôi đắp loại cây này lên da, đặc biệt là vùng da tổn thương. Việc dùng thảo mộc diệt cá bôi lên vết ghẻ lở có thể gây nhiễm độc thần kinh nguy hiểm đến tính mạng [1].
Ghẻ ngứa là bệnh do ký sinh trùng đào hang dưới da gây tổn thương, trầy xước và lở loét. Khi hàng rào da bị phá hủy, các độc chất thực vật rất dễ ngấm thẳng vào dòng máu.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong dây thuốc cá
Cây thuốc cá thuộc chi Derris, chứa hàm lượng lớn hoạt chất rotenone trong phần rễ và thân [2], [1]. Trong tự nhiên, rotenone là một hợp chất tự nhiên được các bộ tộc bản địa dùng để săn bắt cá và sau này sản xuất thuốc trừ sâu [2], [1].
Về mặt sinh hóa, rotenone là chất ức chế chuỗi hô hấp tế bào phức hợp I (Complex I) [1]. Khi đi vào cơ thể, chất này ngăn chặn ty thể sản xuất năng lượng, khiến tế bào nhanh chóng cạn kiệt nguồn sống và chết đi [1].
Không chỉ ức chế hô hấp tế bào, rotenone còn phá vỡ cấu trúc vi ống của bộ khung tế bào, tạo ra các gốc oxy hóa tự do (ROS) làm tổn thương mô thần kinh [1]. Do đó, rotenone từ lâu đã bị hạn chế và cấm dùng trong nông nghiệp vì mối lo ngại về các bệnh lý thoái hóa thần kinh nghiêm trọng [1].
Các bằng chứng khoa học về độc tính của rotenone
Độc tính của hoạt chất chính trong dây thuốc cá đã được ghi nhận qua nhiều mô hình nghiên cứu động vật và tế bào [3], [2], [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cho thấy rotenone gây ngộ độc cực nặng cho côn trùng và các loài thủy sinh có xương sống, đồng thời có liên quan chặt chẽ đến bệnh lý thoái hóa thần kinh ở động vật có vú [1]. Khi tiêm tĩnh mạch trên chuột, liều gây chết trung bình (LD50) của rotenone chỉ ở mức 2,8 mg/kg, thấp hơn rất nhiều so với liều uống (350 mg/kg) [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc chuột bị phơi nhiễm toàn thân với rotenone ở liều cận cấp tính dẫn tới thoái hóa chọn lọc các tế bào thần kinh dopaminergic ở vùng liềm đen, tạo nên thể vùi alpha-synuclein giống hệt bệnh lý Parkinson [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2022 trên chuột đực dòng C57BL/6J đã đánh giá sự phơi nhiễm rotenone qua đường thở [3]. Kết quả ghi nhận việc tiếp xúc rotenone ngắn hạn làm rối loạn vị giác hóa học và gây thoái hóa thần kinh trung ương ở các vùng chuyển tiếp thông tin vị giác đắng [3]. Khi chuột bị cho tiếp xúc rotenone kéo dài qua đường thở, chúng xuất hiện tình trạng suy giảm vận động nghiêm trọng, giảm tế bào thần kinh TH-ir tại vùng liềm đen (SN) và vùng trần bụng (VTA), kèm theo sụt cân rõ rệt [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2015 trên cá bống bảy màu (Poecilia reticulata) và phôi cá sọc ngựa (Danio rerio) đã chứng minh độc tính phát triển, hành vi và sinh hóa của rotenone ở liều rất thấp [2]. Nồng độ gây chết 50% phôi cá sọc ngựa sau 96 giờ (LC50) chỉ là 12,2 microgam/lít, gây phù tim, dị dạng đuôi và ức chế các enzym quan trọng như cholinesterase (ở mức từ 10 microgam/lít) và men chống oxy hóa catalase, glutathione-S-transferase (ở mức từ 1 microgam/lít) [2]. Độc tính cao đối với nhiều cơ quan mô học đã khẳng định rotenone là chất độc tế bào nguy hiểm [2].
Bằng chứng hấp thu qua da và giới hạn dữ liệu
Một nghiên cứu bệnh - chứng trên người được trích dẫn năm 2022 gợi ý rotenone trong môi trường có thể xâm nhập qua đường mũi mà không hấp thu qua làn da nguyên vẹn [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh mô hình này chỉ mới mô phỏng một khía cạnh phơi nhiễm môi trường và vẫn cần thêm các nghiên cứu để xác thực [3].
Hiện tại, chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên người bị tổn thương da do ghẻ hoặc có vết thương hở khi bôi dây thuốc cá. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận từ nghiên cứu độc tính tế bào, phôi cá và mô hình chuột [3], [2], [1].
Hơn nữa, người bệnh ghẻ thường cào gãi liên tục, tạo ra các vết rách, xước sâu và làm mất hoàn toàn lớp sừng bảo vệ. Khi hàng rào biểu bì không còn nguyên vẹn, bất kỳ độc chất nào như rotenone cũng có nguy cơ hấp thu trực tiếp vào mạch máu tương tự như đường tiêm truyền, làm tăng vọt nguy cơ ngộ độc cấp tính [1].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ cây cỏ thiên nhiên là an toàn
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc Nam hay cây cỏ mọc quanh vườn không chứa hóa chất độc hại nên có thể yên tâm đắp lên vết thương. Thực tế, thiên nhiên sản sinh ra nhiều loại độc chất có sức tàn phá mạnh mẽ hơn cả hóa chất tổng hợp để tự bảo vệ.
Dây thuốc cá là minh chứng điển hình: người xưa dùng rễ cây này thả xuống nước để làm tê liệt hệ thần kinh của cá, bức tử hàng loạt thủy hải sản [2], [1]. Một chất đủ mạnh để tiêu diệt các sinh vật sống qua việc ức chế chuỗi hô hấp tế bào thì chắc chắn không thể là phương pháp an toàn để xoa bóp hay ngâm rửa trên cơ thể con người [1].
Việc tự ý pha chế, giã nát rễ cây thuốc cá đắp lên da không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất. Lượng rotenone có thể vượt ngưỡng an toàn gấp nhiều lần, gây kích ứng hoại tử tại chỗ và dẫn truyền độc tính vào hệ tuần hoàn [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều phải tránh xa việc bôi đắp dây thuốc cá, nhưng có những nhóm đối tượng sẽ đối mặt với hậu quả cực kỳ nghiêm trọng nếu tiếp xúc:
Người bị ghẻ ngứa, viêm da cơ địa bội nhiễm, có nhiều vết xước hoặc vết loét hở: Hàng rào bảo vệ da bị phá vỡ hoàn toàn, tạo điều kiện cho độc chất ngấm sâu vào tuần hoàn máu [1].
Trẻ em: Làn da của trẻ mỏng manh hơn nhiều so với người lớn và hệ thần kinh chưa phát triển hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các chất ức chế chuỗi hô hấp tế bào như rotenone [2], [1].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tính rotenone đã được chứng minh gây quái thai, biến dạng cấu trúc và tử vong trên phôi sinh vật thí nghiệm [2]. Tiếp xúc với độc chất này tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho thai nhi.
Người có tiền sử bệnh lý thần kinh hoặc người cao tuổi: Tiếp xúc với rotenone liên quan trực tiếp đến thoái hóa tế bào thần kinh dopaminergic, làm trầm trọng thêm nguy cơ rối loạn vận động [3], [1].
Cách xử lý ghẻ ngứa an toàn trong thực tế
Ghẻ là bệnh lây nhiễm do ký sinh trùng cái ghẻ (Sarcoptes scabiei) gây ra. Bệnh không thể tự khỏi nếu không có biện pháp diệt ký sinh trùng đúng đắn, nhưng cần điều trị bằng các phác đồ y khoa chính thống.
Khi có triệu chứng ngứa dữ dội về đêm, nổi mụn nước ở các kẽ ngón tay, nếp lằn chỉ cổ tay hay vùng bụng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu. Bác sĩ sẽ kê đơn các loại thuốc bôi hoặc thuốc uống đặc trị ký sinh trùng đã qua kiểm định an toàn nghiêm ngặt.
Song song với việc dùng thuốc theo chỉ định, người bệnh cần giặt giũ toàn bộ quần áo, chăn màn bằng nước nóng, phơi dưới ánh nắng to hoặc ủi nóng để diệt trừ mầm bệnh tái phát. Không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ cơ chế để bôi lên vết thương hở.
Người bệnh cần cân nhắc cẩn trọng giữa lợi ích truyền miệng chưa được kiểm chứng và rủi ro ngộ độc đã được khoa học cảnh báo. Dây thuốc cá chứa độc tố rotenone có thể gây tổn thương thần kinh không thể phục hồi [1]. Hãy lựa chọn các giải pháp y tế khoa học để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
