Trăn trở từ kinh nghiệm dân gian
Trong kho tàng y học cổ truyền, việc sử dụng các loại cây cỏ quanh vườn để trị cảm sốt, nhức đầu là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt. Đơn đỏ ngọn (hay còn được biết đến trong các y văn với tên khoa học thuộc chi Chloranthus, điển hình như Chloranthus erectus) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian nhằm giải nhiệt và kháng khuẩn [1].
Nhiều người thường hái lá sắc lấy nước uống mỗi khi cơ thể mệt mỏi, phát sốt vì tin vào nguồn gốc tự nhiên lành tính. Tuy nhiên, liệu giải pháp truyền miệng này thực sự có cơ sở khoa học chứng minh hay chỉ dừng lại ở hiệu ứng tâm lý thông thường?
Thực tế nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ lá đơn đỏ ngọn ghi nhận khả năng hạ nhiệt và ức chế một số chủng vi khuẩn trong phòng thí nghiệm cũng như trên mô hình động vật [1]. Tuy vậy, những dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng đầy đủ trên cơ thể người [1].
Cơ chế tác động giải thích dễ hiểu
Khi cơ thể bị nhiễm khuẩn hoặc gặp các tác nhân gây viêm, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các phản ứng phòng vệ sinh ra chất gây sốt. Các chất này tác động lên trung tâm điều hòa nhiệt tại vùng dưới đồi của não bộ, khiến thân nhiệt tăng cao.
Để hạ sốt, các hoạt chất cần can thiệp vào quá trình phát tín hiệu viêm hoặc ức chế tác nhân vi sinh vật gây bệnh. Ở loài đơn đỏ ngọn, các nhà khoa học phát hiện các nhóm hoạt chất tự nhiên có khả năng tác động đa cơ chế [1].
Chúng vừa can thiệp vào cơ chế nâng nhiệt do tác nhân lạ gây ra, vừa trực tiếp làm chậm sự phát triển của một số vi sinh vật xâm nhập [1]. Nhờ đó, nhiệt độ cơ thể được kéo trở lại mức bình thường trong các mô hình thử nghiệm [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng hạ sốt?
Bằng chứng thực nghiệm rõ nét nhất về tác dụng hạ sốt của loài thảo dược này được ghi nhận qua một công bố khoa học vào năm 2010 [1]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng của chiết xuất methanol từ lá cây đơn đỏ ngọn (Chloranthus erectus) trên mô hình chuột cống trắng bị gây sốt thực nghiệm [1].
Trong thử nghiệm, các nhà nghiên cứu gây sốt cho động vật bằng cách tiêm dưới da hỗn dịch men bia (Brewer's yeast) với liều 10 mL/kg thể trọng [1]. Sau 19 giờ tiêm, nhiệt độ trực tràng của chuột cống trắng tăng cao rõ rệt [1].
Sau đó, chuột được cho uống dịch chiết lá đơn đỏ ngọn ở hai mức liều thử nghiệm là 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm đáng kể thân nhiệt bình thường cũng như thân nhiệt bị sốt do men bia gây ra [1].
Mức giảm nhiệt độ đo được cụ thể tại thời điểm 2 đến 3 giờ sau khi uống lần lượt là 38,8 ± 0,2 °C ở liều 100 mg/kg và 37,6 ± 0,4 °C ở liều 200 mg/kg thể trọng [1]. Tác dụng hạ sốt phụ thuộc rõ rệt vào liều lượng và được ghi nhận tương đương với thuốc hạ sốt chuẩn paracetamol ở liều 150 mg/kg thể trọng [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột cống trắng trong điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Thử nghiệm chưa theo dõi tác động lâu dài hoặc tính an toàn tuyệt đối khi hấp thu trên cơ thể người [1].
Khả năng ức chế vi sinh vật in vitro
Bên cạnh khả năng hạ nhiệt, nghiên cứu năm 2010 cũng tiến hành khảo sát tác dụng kháng khuẩn và kháng nấm của chiết xuất lá đơn đỏ ngọn bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch và pha loãng vi lượng [1].
Chiết xuất methanol từ lá đơn đỏ ngọn ở nồng độ thử nghiệm 2 mg/đĩa đã thể hiện hoạt tính ức chế sinh trưởng phổ rộng đối với các chủng vi khuẩn được khảo sát [1]. Cụ thể, mẫu thử nghiệm đã ức chế sự phát triển của 5 chủng vi khuẩn Gram âm và 3 chủng vi khuẩn Gram dương [1].
Mặc dù vậy, hoạt tính này lại có giới hạn rõ rệt đối với vi nấm [1]. Khi thử nghiệm trên 4 chủng nấm men, chiết xuất lá đơn đỏ ngọn không mang lại hiệu quả ức chế nào [1]. Giới hạn này cho thấy dược liệu không thể tiêu diệt mọi loại mầm bệnh như các mẹo truyền miệng thường phóng đại [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Những thử nghiệm tiền lâm sàng trên đã bước đầu cung cấp cơ sở khoa học cho kinh nghiệm dân gian lâu đời của một số cộng đồng bản địa [1]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận chiết xuất lá đơn đỏ ngọn sở hữu đặc tính sinh học hạ sốt và kháng khuẩn nhất định [1].
Dù vậy, khoảng cách từ đĩa thạch phòng thí nghiệm và cơ thể động vật đến việc ứng dụng thực tế trên người là rất lớn [1]. Nồng độ hoạt chất trong một ấm lá sắc thủ công hoàn toàn không tương đồng với chiết xuất methanol chuẩn hóa được cân đo chính xác trong nghiên cứu [1].
Hiện tại, y văn vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định hiệu quả thực tế cũng như sinh khả dụng của thảo dược này [1]. Do đó, người bệnh không nên coi đây là phương thuốc thay thế hoàn toàn các loại thuốc điều trị quy chuẩn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá hạ sốt
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng an toàn, không có độc tính. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều có thể gây áp lực lên gan, thận nếu dùng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài.
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý uống nước lá thay thế thuốc kháng sinh hoặc thuốc hạ sốt khi bị sốt cao. Các phản ứng viêm hoặc nhiễm trùng nặng nếu không được can thiệp y tế kịp thời có thể dẫn đến co giật hoặc biến chứng nguy hiểm.
Ngoài ra, không ít người tin rằng uống nước lá đơn đỏ ngọn có thể trị dứt điểm mọi nguyên nhân gây sốt, bao gồm cả nhiễm nấm hay virus. Kết quả thực nghiệm đã chứng minh chiết xuất này không có tác dụng ức chế nấm men [1], do đó việc dùng bừa bãi sẽ làm chậm trễ phác đồ điều trị chính xác.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng đơn đỏ ngọn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm và nuôi cấy vi khuẩn [1]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý áp dụng mẹo dân gian khi bị sốt.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng phối hợp bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào.
Người bị dị ứng với các thành phần thực vật hoặc người có đường tiêu hóa nhạy cảm cũng cần thận trọng để tránh nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc tương tác thuốc bất lợi.
Cách tiếp cận an toàn trong đời sống
Nếu muốn sử dụng đơn đỏ ngọn như một loại thảo mộc hỗ trợ thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng hãm nước uống nhẹ nhàng, không lạm dụng đặc hoặc dùng liên tục nhiều ngày. Khi chuẩn bị, lá tươi cần được rửa sạch bụi bẩn để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn ngược.
Khi xuất hiện triệu chứng sốt nhẹ, biện pháp cơ bản đầu tiên luôn là nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát, uống đủ nước và bổ sung điện giải đầy đủ.
Nếu thân nhiệt vượt quá 38,5 °C hoặc cơn sốt kéo dài trên 48 giờ, người bệnh cần sử dụng các loại thuốc hạ sốt được bác sĩ hoặc dược sĩ khuyến nghị, đồng thời đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh.
Kinh nghiệm dân gian về cây đơn đỏ ngọn đã bước đầu được khoa học ghi nhận tiềm năng hạ sốt và kháng khuẩn trên mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ và người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn y tế để đảm bảo an toàn sức khỏe tối đa.