Nhiều người mắc bệnh tiểu đường thường có tâm lý lo sợ vị ngọt tự nhiên của trái cây. Không ít người chọn cách kiêng khem tuyệt đối quả mơ vì nghĩ rằng loại quả này làm đường huyết tăng vọt.
Quan niệm bệnh nhân tiểu đường phải kiêng hoàn toàn quả mơ là hoàn toàn sai lầm. Người bệnh vẫn có thể bổ sung quả mơ vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày nếu biết kiểm soát lượng ăn và hiểu đúng về đặc tính chuyển hóa carbohydrate [1], [2].
Chỉ số GI và cơ chế tác động chuyển hóa carbohydrate
Chỉ số đường huyết (GI) phản ánh tốc độ làm tăng nồng độ glucose trong máu của thực phẩm chứa carbohydrate so với thực phẩm chuẩn [3], [4]. Thực phẩm có GI thấp tạo ra phản ứng tăng glucose máu chậm và ổn định, trong khi nhóm có GI cao làm đường huyết tăng đột biến [3], [4].
Chế độ ăn giàu thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp mang lại nhiều lợi ích lớn cho quá trình kiểm soát rối loạn chuyển hóa [3], [1]. Khi hấp thụ carbohydrate chuyển hóa chậm, cơ thể hạn chế được các cơn dao động đường huyết bất thường [3], [1]. Tải lượng đường huyết (GL) cũng đóng vai trò giảm tải áp lực chuyển hóa và hỗ trợ điều chỉnh cân nặng [1].
Ngoài giá trị đường bột, cấu trúc vật lý của thực phẩm dạng nguyên quả giữ vai trò làm chậm quá trình rỗng dạ dày [5]. Độ nhớt và cấu trúc rắn của quả tươi giúp dịch tiêu hóa phân giải đường từ từ qua ruột [5]. Cơ chế này ngăn chặn hiện tượng đường huyết và insulin máu tăng vọt sau bữa ăn [5].
Nghiên cứu lâm sàng về chỉ số đường huyết của quả mơ
Chỉ số đường huyết của quả mơ đã được thử nghiệm thực tế trên người nhằm đo lường phản ứng đường huyết sau ăn [2]. Thử nghiệm lâm sàng can thiệp chéo ngẫu nhiên công bố năm 2018 trên 10 người trưởng thành khỏe mạnh (7 nam, 3 nữ, độ tuổi trung bình 39 ± 12, BMI 25 ± 2 kg/m²) đã làm rõ chỉ số này [2].
Các tình nguyện viên được dùng bánh mì trắng làm đối chứng (GI chuẩn 71) và thử nghiệm với các loại trái cây sấy khô theo quy chuẩn quốc tế [2]. Kết quả chỉ ra quả mơ sấy khô đạt chỉ số GI ở mức thấp là 42 ± 5 [2]. Mức GI này thấp hơn rõ rệt so với bánh mì trắng chuẩn [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận khi dùng quả mơ thay thế cho một nửa lượng carbohydrate sẵn có từ bánh mì trắng, chỉ số GI của bữa ăn giảm xuống mức 57 ± 5 [2]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm nhỏ người khỏe mạnh và xem xét đáp ứng đường huyết cấp tính, chưa theo dõi kéo dài nhiều tháng trên bệnh nhân tiểu đường [2].
Bằng chứng từ nghiên cứu tổng quan và thực nghiệm khác
Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống từ 45 công bố cho thấy chế độ ăn có GI thấp giúp giảm nồng độ đường huyết lúc đói và protein gắn đường [1]. Lợi ích này đặc biệt rõ rệt ở những người có mức đường huyết lúc đói kiểm soát kém [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc can thiệp bằng chế độ ăn giảm tải lượng đường huyết hơn 17g đương lượng glucose mỗi ngày có liên quan đến việc hỗ trợ kiểm soát thể trọng [1].
Các nghiên cứu dài hạn từ ba đoàn hệ lớn chỉ ra rằng tăng tiêu thụ trái cây có chỉ số đường huyết thấp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường [5]. Tổng lượng tiêu thụ trái cây chỉ đóng góp khoảng 10% vào tổng tải lượng đường huyết của khẩu phần ăn [5]. Do đó, ăn trái cây nguyên quả không phải là yếu tố làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết [5].
Về hạt quả mơ, một nghiên cứu năm 2024 thực hiện trên 40 chuột đực bạch tạng mắc tiểu đường chia thành 5 nhóm can thiệp [6]. Kết quả ghi nhận nhóm chuột dùng hạt quả mơ có sự sụt giảm glucose máu, HbA1c, cân nặng, cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, đồng thời tăng insulin và HDL-C [6]. Tuy nhiên, kết quả này được ghi nhận trên động vật thử nghiệm với phần hạt mơ, không phải dữ liệu lâm sàng trên quả mơ tươi ở người bệnh tiểu đường [6].
Hiểu lầm phổ biến khi người bệnh tiểu đường ăn quả mơ
Sai lầm thường gặp nhất là đánh đồng trái cây ngọt tự nhiên với việc làm đường huyết tăng vọt. Mơ là loại quả có chỉ số đường huyết thấp, giải phóng năng lượng vào máu từ từ [2]. Việc loại bỏ hoàn toàn mơ khỏi chế độ ăn là không cần thiết và làm mất đi nguồn bổ sung carbohydrate chậm có lợi [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống nước ép mơ cũng mang lại lợi ích tương đương quả tươi. Khi ép lấy nước, hàm lượng chất xơ bị loại bỏ đáng kể khiến tải lượng đường huyết của dạng lỏng tăng cao [5]. Dạng chất lỏng di chuyển qua dạ dày xuống ruột nhanh hơn nhiều so với thức ăn dạng rắn, dẫn đến tăng vọt nồng độ glucose và insulin trong huyết thanh [5].
Nhiều người cũng nhầm lẫn tác dụng của hạt mơ trong các bài thuốc dân gian với phần thịt quả. Dữ liệu hạ đường huyết và cải thiện mỡ máu từ hạt mơ mới chỉ được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm trên chuột [6]. Bệnh nhân tiểu đường không tự ý sử dụng hạt mơ nhằm mục đích thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ.
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng quả mơ
Bệnh nhân tiểu đường có kèm biến chứng suy thận nặng hoặc bệnh lý đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi ăn mơ. Các trường hợp đường huyết đang mất kiểm soát nghiêm trọng không nên tự ý tăng khẩu phần trái cây ngọt mà chưa có hướng dẫn dinh dưỡng.
Người bệnh đang dùng thuốc điều trị hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần theo dõi trị số glucose máu thường xuyên khi thay đổi chế độ ăn. Điều này giúp ngăn ngừa nguy cơ hạ đường huyết quá mức do tương tác giữa thuốc và khẩu phần ăn hạn chế năng lượng [1].
Dữ liệu về hạt quả mơ làm giảm glucose huyết tương hiện chỉ mới được thử nghiệm trên động vật mắc tiểu đường [6]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua hay tiêu thụ hạt quả mơ để tự điều trị thay cho chỉ định y khoa [6].
Gợi ý cách áp dụng quả mơ an toàn vào thực đơn
Người mắc bệnh tiểu đường nên ưu tiên sử dụng quả mơ ở dạng tươi nguyên quả để tận dụng độ nhớt và tính rắn của thức ăn tự nhiên [5]. Ăn cả vỏ và thịt quả giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu [5]. Tuyệt đối tránh sử dụng nước ép mơ hoặc các loại mơ ngâm đường nhân tạo vì chúng làm tăng nhanh glucose huyết [5].
Đối với mơ khô, dữ liệu nghiên cứu cho thấy việc dùng mơ khô thay thế một phần carbohydrate từ các loại tinh bột tiêu hóa nhanh như bánh mì trắng giúp hạ thấp chỉ số đường huyết tổng thể của bữa ăn [2]. Người bệnh có thể dùng một lượng vừa phải mơ khô kết hợp cùng bữa ăn chính để giảm biến thiên đường huyết [2].
Không nên ăn quả mơ dồn dập vào một thời điểm trong ngày. Chia nhỏ khẩu phần và ăn kèm các thực phẩm giàu chất xơ khác giúp cơ thể phân giải carbohydrate từ từ, duy trì mức đường huyết ổn định [1], [2]. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xác định khẩu phần ăn chính xác phù hợp với thể trạng.
Tóm lại, người bệnh tiểu đường không cần kiêng tuyệt đối quả mơ nhờ đặc tính chuyển hóa đường chậm của loại quả này [2]. Việc áp dụng một chế độ ăn cân bằng, ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp và ăn nguyên quả dạng rắn sẽ hỗ trợ kiểm soát đường huyết hiệu quả [1], [5]. Luôn duy trì lối sống điều độ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa [4].
