Nhiều người có thói quen dùng các loại cây cỏ, thảo dược lạ như dây trâm hùng đẹp ngâm rượu để uống mỗi ngày nhằm bồi bổ sức khỏe. Lời truyền miệng dân gian cho rằng loại rượu này giúp thanh nhiệt, giải độc gan và tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm dược liệu vào rượu khi chưa hiểu rõ đặc tính khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.
Khẳng định dùng trâm hùng đẹp ngâm rượu giúp thanh nhiệt, giải độc là hoàn toàn không có căn cứ khoa học. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh hiệu quả thanh nhiệt giải độc của loài cây này khi ngâm cùng rượu. Ngược lại, việc ngâm dược liệu chưa rõ thành phần vào cồn có thể làm tăng độc tính và gây hại cho nội tạng.
Bản chất của dung môi cồn trong quá trình chiết xuất
Cồn (ethanol) là dung môi hữu cơ có khả năng hòa tan và thẩm thấu rất mạnh. Khi ngâm thảo dược vào rượu, rượu đóng vai trò là chất chiết, hòa tan các hợp chất hữu cơ có trong mô thực vật ra ngoài dung dịch. Khả năng hòa tan này phụ thuộc chặt chẽ vào độ phân cực của từng hoạt chất.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy cồn và nước tạo ra hai dịch chiết hoàn toàn khác biệt nhau về cả tỷ lệ hoạt chất lẫn thành phần hóa học. Dịch chiết cồn thường hòa tan lượng hợp chất cao hơn nước, bao gồm cả những chất có ích lẫn các chất có độc tính tự nhiên. Nếu dược liệu chứa độc tố tan trong cồn, việc uống rượu ngâm sẽ dẫn thẳng độc chất vào cơ thể.
Bằng chứng khoa học về sự khác biệt giữa chiết xuất cồn và nước
Nhiều thực nghiệm đối chứng giữa chiết cồn và chiết nước đã chỉ ra tác động sâu sắc của dung môi lên thành phần hóa học thực vật. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2022 trên củ gấu tầu (Cyperus esculentus) cho thấy dịch chiết ethanol xác định được 103 thành phần qua phân tích sắc ký khí ghép khối phổ GC-MS [1]. Các hợp chất chiếm hàm lượng lớn trên 0,5% chiếm 90,29% tổng lượng chất trong dịch chiết cồn, nổi bật như trans-13-octadecenoic acid (23,69%), gamma-sitosterol (14,13%), hexadecanoic acid ethyl ester (12,68%) và stigmasterol [1]. Trong khi đó, dịch chiết nước của cùng mẫu cây chỉ có 92 thành phần với các chất hoàn toàn khác biệt như propanenitrile, 3-(methylthio)- hay p-dioxane-2,3-diol [1].
Ảnh hưởng này cũng được ghi nhận trên các loài thảo dược và gia vị thông thường trong một nghiên cứu năm 2021 [2]. Phân tích mẫu thì là Ai Cập chiết cồn 70% ghi nhận khoảng 24 thành phần, còn dung môi cồn 50% chiết được tới 34 thực thể hóa học khác nhau [2]. Đối với chiết xuất đinh hương bằng cồn 70%, các chuyên gia tìm thấy 19 đến 20 dẫn xuất phenolic và flavonoid; trong khi phân tích mẫu đinh hương thuộc chi Syzygium formosum chiết bằng cồn 70% nước ghi nhận tới 28 hợp chất gồm 11 flavonoid, 13 axit triterpene và 4 axit phenolic [2].
Khả năng chiết xuất mạnh mẽ của cồn cũng được kiểm chứng trên các đối tượng động vật y học. Nghiên cứu năm 2016 trên da cóc mía Australia sử dụng các dung môi gồm nước cất, cồn 60% và axit axetic ở hai độ pH khác nhau để đối chứng [3]. Kết quả cho thấy phương pháp sắc ký khối phổ HPLC-ESI-Q-TOF-MS/MS xác định được 42 thành phần chính gồm alkaloid, axit amin, bufadienolide, axit béo [3]. Đáng chú ý, dịch chiết cồn 60% hòa tan được tới 35 chất, dịch chiết nước thu được 29 chất, trong khi axit axetic chỉ chiết được 10 đến 11 chất [3].
Đối với các loài thực vật chịu mặn, nghiên cứu năm 2021 trên phần trên mặt đất của cây Salsola cyclophylla sử dụng ethanol 95% thu nhận 52 hợp chất xác định được [4]. Nhóm flavonoid và phenolics chiếm tới 76,92% tổng số chất chiết được, trong đó flavonoid aglycone và glycoside chiếm 53,84% (28 hợp chất), phenolics chiếm 23,08% (12 hợp chất), axit béo chiếm 9,60% và các nhóm triterpene, coumarin, alkaloid chiếm tỷ lệ nhỏ [4].
Hoạt tính sinh học thay đổi theo loại dung môi
Dung môi cồn không chỉ hòa tan nhiều chất hơn mà còn trực tiếp làm thay đổi hoạt lực sinh học so với dung môi nước. Năm 2012, nghiên cứu trên mẫu thảo dược Tuyết liên hoa (Saussurea laniceps) đã so sánh chiết xuất cồn và chiết xuất nước trên mô hình chuột [5]. Kết quả thử nghiệm chống oxy hóa DPPH cho thấy giá trị IC50 của dịch chiết ethanol là 409,6 mg/L, thấp hơn mức 523,4 mg/L của dịch chiết nước, cho thấy hoạt tính ức chế oxy hóa của cồn mạnh hơn [5]. Trên chuột, cả hai dịch chiết đều ức chế phù tai do dầu croton và ức chế cơn quặn đau do axit axetic, trong đó tác động của dịch chiết cồn mạnh hơn dịch chiết nước [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 1992 trên thân rễ cây Cochlospermum tinctorium khảo sát tác dụng bảo vệ gan chống lại độc tính carbon tetrachloride trên chuột và peroxy hóa lipid tế bào gan [6]. Cả dịch chiết nước, dịch chiết cồn và dịch chiết cồn-nước đều có tác dụng bảo vệ gan phụ thuộc liều, trong đó dịch chiết ethanol thể hiện tác dụng ở liều thấp hơn silymarin, dịch chiết cồn và cồn-nước chống ly giải tế bào gan rõ rệt hơn dịch chiết nước do chứa các polyphenol và flavonoid [6].
Về mặt hiệu suất tổng thể, nghiên cứu năm 2010 trên hỗn hợp đa thảo dược gồm hạt Nigella sativa, rễ Hemidesmus indicus và thân rễ Smilax glabra cho thấy hiệu suất chiết xuất và hàm lượng chất chiết được của ethanol cao hơn hẳn dịch chiết nước [7]. Dịch chiết cồn chứa tổng hàm lượng polyphenol và flavonoid cao hơn dịch chiết nước, mặc dù dịch chiết nước có hàm lượng saponin và hàm lượng tro cao hơn [7]. Khi phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC, các đỉnh chất của dịch chiết nước chủ yếu xuất hiện ở thời gian lưu dưới 20 phút, trong khi dịch chiết ethanol có các đỉnh kéo dài đến 40 phút [7].
Mối lo ngại về tương tác thuốc và độc tính tiềm ẩn
Dung môi cồn chiết ra lượng chất đậm đặc không đồng nghĩa với việc rượu thuốc luôn luôn có lợi. Nghiên cứu năm 2021 về bài thuốc tiêm Thâm Mạch (Shenmai) đã dùng xét nghiệm gen thụ thể PXR và phân tích LC-TOF-MS để tìm hoạt chất kích hoạt men chuyển hóa gan [8]. Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol thể hiện hoạt tính kích hoạt thụ thể PXR mạnh hơn nhiều so với dịch chiết nước [8]. Trong số 29 hợp chất được tìm thấy, các chất có nồng độ cao trong dịch chiết ethanol như ginsenoside F2 và methyl ophiopogonanone B đã kích thích mạnh mẽ các enzyme cytochrome P450 (CYP) [8].
Hiện tượng enzyme CYP ở gan bị cảm ứng quá mức bởi các chất tan trong cồn có thể làm tăng tốc độ phân hủy hoặc làm biến đổi thuốc điều trị bệnh, dẫn đến giảm tác dụng chữa bệnh hoặc tăng độc tính của các loại thuốc tây dùng kèm. Chưa kể, bản thân cồn đã là một chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan và hệ thần kinh trung ương khi dung nạp thường xuyên.
Chưa có nghiên cứu trên cây trâm hùng đẹp
Cần nhấn mạnh rằng toàn bộ các nghiên cứu khoa học nêu trên được thực hiện trên các loài thực vật và mẫu sinh học cụ thể như củ gấu tầu, đinh hương, thì là, da cóc mía, Salsola cyclophylla, Tuyết liên hoa, Cochlospermum tinctorium hay bài thuốc Thâm Mạch [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào về thành phần hoạt chất, độc tính hay tác dụng dược lý của dây "trâm hùng đẹp" được ghi nhận trong các tài liệu khoa học này.
Việc suy đoán rằng trâm hùng đẹp có tính năng giải độc hay thanh nhiệt khi ngâm rượu là ngộ nhận nguy hiểm. Rất nhiều loại dây leo hoang dại chứa các alkaloid độc, glycoside tim hoặc độc tố gan thận không tan nhiều trong nước nhưng lại tan cực kỳ tốt trong cồn. Tự ý đem ngâm loại cây chưa rõ nguồn gốc này vào rượu nồng độ cao có thể tạo ra một dung dịch độc chất nguy hiểm đến tính mạng người dùng.
Hiểu lầm thường gặp về rượu thuốc thảo mộc
Rất nhiều người lầm tưởng rằng thảo mộc thiên nhiên thì tuyệt đối lành tính, cứ ngâm rượu là tạo ra thuốc bổ. Thực tế, rượu làm tăng tính thẩm thấu qua niêm mạc dạ dày và dẫn các chất độc vào máu nhanh hơn. Khi uống rượu ngâm, gan vừa phải xử lý lượng ethanol nạp vào, vừa phải đối phó với các chất lạ chiết xuất từ dược liệu.
Quan niệm uống rượu để "thanh nhiệt, giải độc" cũng hoàn toàn mâu thuẫn về mặt sinh lý học. Rượu bản chất gây mất nước, làm giãn mạch ngoại vi và tạo gánh nặng chuyển hóa rất lớn cho gan. Gan là cơ quan thải độc chính, khi bị rượu và độc tố bào mòn, chức năng thải độc sẽ suy giảm chứ không thể tăng lên.
Ai nên thận trọng?
Mọi người tiêu dùng đều cần cẩn trọng và không tự ý sử dụng các loại cây cỏ chưa rõ loài danh pháp khoa học như trâm hùng đẹp để ngâm rượu. Việc tùy tiện thử nghiệm thảo mộc lạ tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy gan và suy thận cấp.
Đặc biệt, những người có bệnh lý nền về gan, xơ gan, viêm gan, người mắc bệnh dạ dày, bệnh thận, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tránh xa các loại rượu thuốc trôi nổi. Uống rượu ngâm có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa như hệ CYP, làm mất hiệu lực điều trị của thuốc hoặc gây tai biến nghiêm trọng [8].
Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe
Khi muốn bồi bổ cơ thể hoặc giải độc nhiệt, giải pháp bền vững nhất là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước lọc, ăn nhiều rau củ tươi, hạn chế dầu mỡ và đồ uống có cồn. Cơ thể con người vốn có hệ thống thanh lọc tự nhiên rất hoàn hảo qua gan, thận và da.
Nếu có nhu cầu dùng dược liệu để điều trị hay hỗ trợ chức năng gan, người dân cần đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ kê đơn. Tuyệt đối không nghe theo lời đồn miệng mua các loại rễ cây rừng, dây leo không rõ nguồn gốc về ngâm rượu. Sự kết hợp giữa cồn và dược liệu lạ có thể biến một bình rượu bổ trong tưởng tượng thành một bình độc dược gây nguy hiểm khôn lường.
