Nhiều người thường mặc định thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và an toàn tuyệt đối cho sức khỏe. Tuy nhiên, một số loại cây cỏ dân gian chứa các hợp chất tự nhiên tiềm ẩn độc tính sinh học rất cao. Cây sòi trắng là một trường hợp tiêu biểu khiến giới khoa học phải cảnh giác vì nguy cơ kích thích khối u tiến triển.
Nhận định "dược liệu sòi trắng có nguy cơ kích thích khối u" là ĐÚNG trên cơ sở độc chất học thực nghiệm. Các nghiên cứu chỉ ra rằng cây sòi trắng chứa các este diterpene thuộc nhóm phorbol ester, hoạt chất kích thích khối u mạnh mẽ thông qua cơ chế kích hoạt enzyme và thúc đẩy tăng sinh tế bào bất thường.
Este phorbol trong sòi trắng: Chất kích thích khối u là gì?
Quá trình phát triển ung thư thường kéo dài và trải qua nhiều giai đoạn phức tạp [1]. Trong đó, giai đoạn thúc đẩy khối u (tumor promotion) là bước các tế bào đã bị tổn thương hoặc biến dị nhận được tín hiệu tăng sinh liên tục để hình thành tổn thương ác tính [1]. Hợp chất este phorbol là nhóm chất điển hình thường được dùng trong nghiên cứu thực nghiệm để kích hoạt tiến trình này [1].
Cây sòi trắng (danh pháp khoa học Sapium sebiferum) chứa một este diterpene đặc trưng là 12-O-hexadecanoylphorbol-13-acetate (HPA) [2]. Về bản chất hóa học, đây là một este phorbol có hoạt tính sinh học tương tự những chất gây khối u mạnh nhất từng được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [2]. Khi thâm nhập vào mô, các chất này gắn vào thụ thể chuyên biệt trong tế bào và phát động chuỗi biến đổi nguy hiểm [4, 8].
Khác với tác nhân trực tiếp làm đột biến gen ban đầu, chất kích thích khối u đóng vai trò như "ngòi nổ" làm bùng phát tổn thương. Việc thảo mộc chứa este phorbol khiến loài cây này trở thành đối tượng cần hết sức thận trọng về mặt độc chất học.
Cơ chế tác động: Protein kinase C và tân tạo mạch máu
Cơ chế trung tâm giải thích tác hại của este phorbol bắt đầu từ việc phát hiện enzyme protein kinase C (PKC) chính là thụ thể tiếp nhận chất này [1]. Khi este phorbol liên kết với thụ thể, nó kích hoạt liên tục chuỗi truyền tín hiệu tế bào [2, 4]. Bằng chứng cho thấy các thụ thể của este phorbol tồn tại trên cơ thể người và sự biến đổi hoạt tính của chúng có thể đóng vai trò kích thích khối u ở người [3].
Bên cạnh việc kích hoạt tế bào phân chia, este phorbol còn kích thích cơ thể hình thành mạch máu mới để nuôi khối u [4]. Khối u muốn tồn tại và phát triển kích thước bắt buộc phải có hệ thống mạch máu đi kèm để cung cấp oxy và dưỡng chất [4]. Nghiên cứu cho thấy các este phorbol hoạt động như chất kích thích tân tạo mạch gián tiếp, phụ thuộc vào liều lượng thông qua việc kích hoạt protein kinase C [4].
Chưa dừng lại ở đó, hợp chất này còn can thiệp sâu vào quá trình chuyển hóa màng tế bào. Thực nghiệm ghi nhận este phorbol gây tích tụ ganglioside và làm tăng hoạt tính enzyme tổng hợp màng tế bào, tương quan chặt chẽ với mức độ thúc đẩy khối u trong cơ thể sống [5]. Ngoài ra, este phorbol còn làm suy giảm các glycoprotein trọng lượng phân tử 180.000 và 150.000 trên bề mặt tế bào, tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào chuyển dạng ác tính [6].
Các bằng chứng nghiên cứu độc chất học tiêu biểu
Độc tính sinh học của este phorbol chiết xuất từ sòi trắng và nhóm hợp chất này đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm:
Nghiên cứu công bố năm 1986 đã khảo sát trực tiếp hoạt chất HPA tách từ sòi trắng (Sapium sebiferum) trên nuôi cấy tế bào bạch cầu lympho bình thường đồng nuôi cấy với tế bào HUT 102 nhiễm virus HTLV-I đã chiếu xạ gamma [2]. Khi bổ sung liều lượng từ 10 đến 50 ng/ml HPA vào đĩa nuôi cấy, hoạt chất này đã làm tăng sinh cụm tế bào lympho [2]. Tế bào trong các cụm được kích thích tăng biểu hiện thụ thể interleukin-2 (IL-2) gấp khoảng 3 lần và tăng từ 1,5 đến 2,0 lần lượng tế bào dương tính với kháng nguyên p19 của HTLV-I [2]. Hiệu lực sinh học của HPA từ sòi trắng tương đương với 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate (TPA) - chất thúc đẩy khối u mạnh nhất - và mạnh hơn chất HHPA từ cây trẩu gai (Aleurites fordii) [2].
Nghiên cứu năm 1988 kiểm tra khả năng gây tân tạo mạch trong cơ thể sống bằng mô hình màng đệm niệu phôi gà và giác mạc thỏ [4]. Kết quả cho thấy các chất kích hoạt protein kinase C như TPA và phorbol 12,13-didecanoate kích thích tân tạo mạch máu theo liều lượng [4]. Ngược lại, dẫn xuất bất hoạt 4 alpha-phorbol 12,13-didecanoate không kích hoạt protein kinase C thì hoàn toàn không gây tân sinh mạch máu [4]. Do không thấy tác dụng phân bào trực tiếp trên tế bào nội mô mao mạch bò nuôi cấy, các nhà khoa học kết luận este phorbol kích thích mạch máu gián tiếp để nuôi dưỡng khối u [4].
Nghiên cứu năm 1983 trên tế bào V79 của chuột đồng Trung Quốc bị ức chế tiếp xúc cho thấy các este phorbol làm tăng tích tụ ganglioside, tăng gắn palmitate và axit sialic vào ganglioside, đồng thời tăng hoạt tính enzym xúc tác bước đầu tiên tổng hợp chất này [5]. Mức độ xáo trộn chuyển hóa trên tế bào V79 tỷ lệ thuận với hoạt tính kích thích khối u trên cơ thể sống [5].
Nghiên cứu năm 1980 trên tế bào tủy xương chuột ghi nhận các este phorbol thúc đẩy hình thành cụm tế bào dòng tủy trong môi trường thạch mà không cần bổ sung yếu tố kích thích tạo cụm [7]. Khả năng kích thích tạo cụm này tương quan trực tiếp với khả năng gây u da trên động vật sống [7]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1984 trên tế bào noãn chuột cho thấy các este phorbol hoạt tính (PDBu, PMA) còn ức chế sự hoàn thiện giảm phân của tế bào [8].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Dù dữ liệu độc chất học khẳng định hoạt chất trong sòi trắng kích thích tế bào u mạnh, đa phần các bằng chứng đều bắt nguồn từ mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và mô hình động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người nhằm đánh giá liều lượng gây hại chính xác khi dùng nguyên cây sòi trắng.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tập trung bóc tách và định lượng hoạt chất tinh khiết HPA hoặc các este phorbol tương tự [2]. Trong tự nhiên, hàm lượng este phorbol có thể dao động tùy theo bộ phận của cây sòi trắng, mùa thu hoạch và vùng thổ nhưỡng. Tuy nhiên, sự hiện diện của thụ thể phorbol ester trên cơ thể người là lý do giới chuyên môn đưa ra cảnh báo độc tính ở mức cao [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm về cây sòi trắng
Nhiều người tin rằng thảo mộc mọc hoang dã đều là vị thuốc quý có thể thu hái dùng tùy tiện để đun nước uống, bôi ngoài da trị mẩn ngứa hoặc chữa bệnh ngoài da. Đây là nhận thức rất sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng độc tố thực vật sẽ bị phân hủy hoàn toàn khi phơi khô hoặc đun sôi. Cấu trúc hóa học của các este diterpene tương đối bền vững. Việc tự ý thu hái, ngâm rượu, hoặc sắc uống sòi trắng khi không có kiểm soát chuyên môn có thể khiến cơ thể phơi nhiễm với chất kích thích tân tạo khối u nguy hiểm [1, 2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả mọi người đều không nên tự ý tiếp xúc hoặc sử dụng các bộ phận của cây sòi trắng khi chưa qua xử lý chuẩn hóa y tế. Tuy vậy, một số nhóm đối tượng đối mặt rủi ro cao nhất:
Những người có tiền sử mang khối u, tổn thương tiền ung thư hoặc đang điều trị bệnh ác tính cần tránh xa dược liệu này. Hoạt chất este phorbol thúc đẩy tăng sinh cụm tế bào và tân tạo mạch máu nuôi khối u rất nhanh [1, 2].
Người nhiễm virus HTLV-I hoặc có hệ miễn dịch suy giảm cũng thuộc nhóm rủi ro cao. Hoạt chất từ sòi trắng đã được chứng minh làm tăng sinh tế bào mang kháng nguyên HTLV-I p19 và tăng thụ thể IL-2 [2].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có nghiên cứu an toàn; dữ liệu độc chất học hiện có trên động vật và tế bào cho thấy nguy cơ làm rối loạn quá trình hoàn thiện tế bào trứng và phân chia tế bào [5, 6]. Nhóm đối tượng này không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng.
Lưu ý an toàn và khuyến cáo thực tế
Người dân không tự ý thu hái lá, vỏ, hạt hay mủ của cây sòi trắng để sắc thuốc uống hoặc giã nát đắp ngoài da. Độc chất este phorbol có thể gây kích ứng niêm mạc mạnh và kích thích các bất thường mô tế bào [1, 7].
Trường hợp đang áp dụng bất kỳ bài thuốc cổ truyền nào có thành phần sòi trắng, người bệnh cần dừng lại và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Tuyệt đối không tin theo các mẹo chữa bệnh dân gian truyền miệng chưa qua kiểm chứng khoa học.
Khi lao động, làm vườn tiếp xúc với cây sòi trắng hoang dại, cần trang bị bảo hộ lao động như găng tay, kính mắt để tránh mủ cây dính vào da hoặc niêm mạc mắt gây tổn thương viêm nhiễm nghiêm trọng.
Sòi trắng là loài cây chứa thành phần este phorbol với độc tính sinh học rõ rệt, có khả năng kích hoạt enzyme protein kinase C, gây tân tạo mạch máu và thúc đẩy tế bào khối u tăng sinh [1, 2, 4]. Việc tự ý sử dụng loài thảo mộc này mang lại nhiều rủi ro hơn lợi ích sức khỏe. Người dân hãy luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.