Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc từ cây hành biển để chữa suy tim, loạn nhịp tại nhà nhằm tiết kiệm chi phí và tránh dùng thuốc tây kéo dài. Thói quen tự ý tìm mua dược liệu, phơi khô sắc nước uống tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đến tính mạng.

Khẳng định hành biển có thể chữa khỏi bệnh tim mạch tại nhà là hoàn toàn sai. Các hoạt chất trong hành biển có hoạt tính dược lý rất mạnh nhưng phạm vi an toàn vô cùng hẹp, tự ý dùng dễ dẫn đến ngộ độc tim và tử vong.

Cây hành biển chứa độc tố hay dược chất?

Hành biển (tên khoa học Drimia maritima hoặc Urginea maritima) là loài thực vật có củ chứa nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 công bố các phân tích hóa thực vật cho thấy củ hành biển chứa các glycoside trợ tim nhóm bufadienolide, điển hình là proscillaridin A, scillaren A và scillirosidin [1].

Các glycoside trợ tim có cấu trúc hóa học đặc trưng gồm gốc đường liên kết với vòng lactone chưa bão hòa và khung steroid [1]. Chúng được tìm thấy ở một số loài thực vật, côn trùng và động vật [1]. Trong lịch sử, các chất chiết xuất chứa glycoside trợ tim từng được dùng làm thuốc lợi tiểu, gây nôn, làm thuốc độc tẩm đầu mũi tên hoặc phục vụ mục đích tự sát và sát nhân [1]. Ranh giới giữa chất chữa bệnh và chất độc ở nhóm hợp chất này rất mong manh [1].

Dù proscillaridin A từ hành biển từng được nghiên cứu để điều trị suy tim sung huyết và loạn nhịp tim [1], việc sử dụng dạng củ thô sắc uống tại nhà lại hoàn toàn khác biệt. Toàn bộ củ hành biển chứa nồng độ hoạt chất không đồng đều, người dùng không thể tự định lượng được thành phần dung nạp vào cơ thể.

Cơ chế tác động lên cơ tim: Lợi ích nhỏ, rủi ro lớn

Glycoside trợ tim nói chung hoạt động bằng cách ức chế bơm Na+/K+-ATPase trên màng tế bào [2]. Khi bơm này bị ức chế, nồng độ natri nội bào tăng lên, gián tiếp làm tăng canxi nội bào để tăng lực co bóp cơ tim [2].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng nồng độ natri nội bào tăng cao sẽ làm tổn hại quá trình tạo năng lượng và cân bằng oxy hóa khử của ty thể thông qua việc cản trở tích lũy canxi ty thể [2]. Hiện tượng này làm giảm thế năng khử NADH/NAD+, gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) và gây quá tải canxi tế bào, dẫn tới các rối loạn khử cực sau trễ gây loạn nhịp tim nguy hiểm [2].

Nghiên cứu trên mô hình tim ếch cô lập năm 2000 cho thấy dịch chiết củ chứa proscillaridin và scillaren A tạo ra tác dụng tăng co bóp cơ tim ở liều thăm dò, nhưng khi chuyển sang liều độc, chúng lập tức làm ngừng tim ở thì tâm thu [3]. Điều này chứng minh tim có thể bị co cứng và ngừng đập ngay lập tức nếu nồng độ hoạt chất vượt ngưỡng an toàn [3].

Bằng chứng khoa học về nhóm glycoside trợ tim

Glycoside trợ tim đã được y học sử dụng hơn 200 năm qua trong điều trị suy tim sung huyết [4, 7]. Một đại diện nổi tiếng cùng nhóm trị liệu là digoxin [3, 4]. Dù từng là trụ cột, vai trò của nhóm thuốc này ngày càng thu hẹp trong y học hiện đại [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 1984 nhấn mạnh glycoside trợ tim tạo lực co bóp dương tính tức thời, nhưng hiệu quả lâu dài trong việc giảm triệu chứng chỉ xuất hiện ở một nhóm nhỏ bệnh nhân, đồng thời tác động lên tỷ lệ tử vong chưa được xác lập [4]. Đến năm 2005, các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng digoxin liều thấp không làm thay đổi đáng kể sức co bóp cơ thất trái mà có thể làm xấu đi chức năng tâm trương; lợi ích nếu có chủ yếu nhờ vào việc điều hòa hệ thống thần kinh - thể dịch [5].

Nghiên cứu năm 2005 về điều trị suy tim khẳng định lợi ích điều hòa thần kinh giao cảm chỉ đạt được khi duy trì nồng độ digoxin huyết thanh rất thấp, từ 0,5 đến 0,8 ng/ml [6]. Nếu nồng độ thuốc trong máu tăng cao, tỷ lệ tử vong ở người bệnh sẽ gia tăng rõ rệt [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 trên chế phẩm màng thận người ghi nhận hiện tượng cộng gộp tác dụng ức chế bơm Na+/K+-ATPase giữa các glycoside khác nhau, đòi hỏi liều sử dụng thực tế phải thấp hơn mức thông thường để tránh ngộ độc và giảm tử vong [7].

Hiểu lầm: Tự sắc thuốc nam từ hành biển để trị suy tim

Nhiều người lầm tưởng củ hành biển là thảo dược tự nhiên nên an toàn, không có độc tính như thuốc tân dược. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch và nguy hiểm tính mạng.

Các glycoside trong hành biển thuộc nhóm bufadienolide có hoạt lực tim mạch tương đương cardenolide như digoxin [1, 4]. Điểm khác biệt chí mạng là thuốc điều trị chuẩn hóa phải dùng ở mức liều lượng microgram cực nhỏ và được kiểm soát chặt chẽ bằng xét nghiệm máu định kỳ [6]. Sắc hành biển tại nhà không thể đo lường nồng độ hoạt chất tan ra nước, người bệnh đối mặt với nguy cơ quá liều ngay từ lần uống đầu tiên.

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược này giúp điều hòa mọi cơn đau ngực hay khó thở. Thực tế, glycoside trợ tim không phải giải pháp toàn năng; việc điều trị bệnh nhân suy tim nhẹ bằng glycoside từng bị hoài nghi vì tác dụng phụ nghiêm trọng và hiệu quả không rõ ràng khi đã dùng thuốc lợi tiểu [4]. Người bệnh suy tim nặng hiện nay được hưởng lợi từ các nhóm thuốc thế hệ mới hiệu quả và an toàn hơn [4].

Ai tuyệt đối không được tự ý sử dụng?

Hành biển thô hoặc các chế phẩm tự chế từ hành biển không an toàn cho bất kỳ ai khi dùng ngoài chỉ định y khoa. Đặc biệt, các nhóm sau cần tuyệt đối tránh xa:

  • Người mắc bệnh suy tim, loạn nhịp tim: Bệnh nhân suy tim vốn đã có biến đổi về nồng độ các glycoside nội sinh, khiến tính nhạy cảm với độc tính tăng cao [7]. Tự ý uống dịch chiết hành biển rất dễ gây ngộ độc đưa đến ngừng tim [3].
  • Người đang dùng thuốc điều trị tim mạch khác: Việc kết hợp tùy tiện glycoside trợ tim từ dược liệu với các thuốc trợ tim sẵn có hoặc thuốc lợi tiểu sẽ tạo tác dụng cộng dồn nguy hiểm, gây biến chứng nặng [4, 5].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng thận: Sự nhạy cảm với glycoside thay đổi lớn tùy thể trạng và khả năng đào thải của từng người bệnh [5]. Thận suy yếu sẽ làm độc chất tích tụ nhanh hơn trong máu.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Chưa có nghiên cứu an toàn nào trên các đối tượng này; dữ liệu hiện có về hành biển và glycoside chủ yếu nằm trên động vật, tế bào và nhóm người bệnh tim mạch dùng thuốc chuẩn hóa [1, 2, 7].

Áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, người bệnh không nên tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng chứa dược liệu có độc tính cao như củ hành biển.

  • Tuyệt đối không tự ý mua củ hành biển tươi, phơi khô hoặc bột tán sẵn để ngâm rượu, sắc lấy nước uống.
  • Tuân thủ đơn thuốc: Bệnh nhân suy tim cần tuân thủ phác đồ chuẩn hóa từ bác sĩ chuyên khoa với các nhóm thuốc đã được kiểm chứng như thuốc ức chế men chuyển, chẹn beta và lợi tiểu [6].
  • Theo dõi chặt chẽ nếu phải dùng thuốc trợ tim: Nếu được bác sĩ kê đơn glycoside (như digoxin), cần tuân thủ đúng liều lượng chỉ định và tái khám kiểm tra nồng độ thuốc trong huyết thanh đều đặn để giữ ở mức an toàn [6].

Điều trị suy tim là quá trình phức tạp đòi hỏi theo dõi y tế chặt chẽ, không thể phó thác cho các phương thuốc thô tại nhà. Tự ý dùng hành biển chữa tim mạch là hành động đánh cược nguy hiểm với tính mạng. Khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở, phù hay đau ngực, giải pháp đúng đắn nhất là đến cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị an toàn.