Lời đồn dân gian về nhựa cây thanh thất
Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng nhựa cây thanh thất để nuốt, xông hoặc bôi nhằm trị dứt điểm cơn hen suyễn. Nỗi sợ thuốc tây dài ngày khiến không ít bệnh nhân tin vào bài thuốc dân gian này để tìm kiếm giải pháp dứt điểm bệnh.
Khẳng định nhựa thanh thất trị dứt bệnh hen suyễn là hoàn toàn sai. Hiện nay, y học chưa ghi nhận bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nhựa của cây thanh thất có khả năng cắt cơn hay chữa khỏi hen suyễn.
Bệnh hen suyễn là một tình trạng viêm mạn tính của đường dẫn khí [1]. Khi đường thở bị viêm và sưng phù, các cơ trơn xung quanh đường thở co thắt lại, gây cản trở không khí ra vào phổi và dẫn đến các triệu chứng như ho, khò khè, khó thở [1]. Việc tự ý đưa các chất lạ như nhựa cây vào cơ thể không những không giúp mở rộng phế quản mà còn tiềm ẩn nguy cơ kích phát đợt cấp nguy hiểm.
Cơ chế co thắt đường thở và nguy cơ từ nhựa cây
Nhựa cây chứa hỗn hợp phức tạp gồm nhiều hợp chất tự nhiên, tinh dầu và protein thực vật chưa qua tinh chế. Khi hít, xông hoặc hấp thụ trực tiếp, các phân tử này đóng vai trò như dị nguyên hoặc chất kích ứng đối với niêm mạc hô hấp nhạy cảm của bệnh nhân hen.
Các loại nhựa và hợp chất cao phân tử liên quan tới nhựa từ lâu đã được ghi nhận là tác nhân gây tổn thương đường thở [2]. Chúng kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE đặc hiệu hoặc thông qua cơ chế kích ứng không đặc hiệu [2]. Khi tiếp xúc, niêm mạc khí phế quản phản ứng dữ dội bằng cách phù nề, tăng tiết dịch đờm và co thắt cơ trơn phế quản.
Đối với người có cơ địa hen suyễn hoặc phản ứng đường thở tăng nhạy cảm, việc tiếp xúc với các chất bay hơi từ nhựa có thể gây phản xạ co thắt đường thở phản ứng, làm khởi phát cơn hen suyễn kịch phát [2]. Do đó, thay vì làm dịu cơn hen, nhựa cây rất dễ biến thành tác nhân gây co thắt phế quản cấp tính.
Nghiên cứu khoa học thực tế nói gì về cây thanh thất?
Cây thanh thất, tên khoa học là Ailanthus triphysa, thuộc họ Simaroubaceae, là loài cây nhiệt đới được quan tâm trong nghiên cứu vật liệu và hóa sinh tế bào [2, 6, 8]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học không đề cập đến việc dùng nhựa của cây này để trị bệnh hen.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành phân lập 10 hợp chất triterpenoid khung tirucallane từ lá của cây thanh thất (Ailanthus triphysa), bao gồm 4 hợp chất mới được đặt tên là ailantriphysa A đến D [3]. Kết quả trong ống nghiệm cho thấy hợp chất số 1 thể hiện hoạt tính ức chế nitric oxide với giá trị IC50 là 8,1 ± 0,7 microM [3]. Hợp chất này cũng ức chế sự tiết các cytokine gây viêm gồm IL-6 và TNF-alpha ở các nồng độ thử nghiệm 4, 8 và 16 microM [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2010 đã thực hiện phân tách dịch chiết hữu cơ từ cây Ailanthus triphysa và phân lập được hai hoạt chất thuộc nhóm quassinoid là ailanthinone và glaucarubinone [4]. Nghiên cứu này đánh giá khả năng ức chế yếu tố phiên mã AP-1 trong điều kiện phòng thí nghiệm [4]. Cây thanh thất cũng được dùng trong nghiên cứu vật liệu gỗ trong suốt kết hợp với nhựa polyester không no để tạo vật liệu tán xạ ánh sáng [5].
Như vậy, các nghiên cứu về thanh thất chỉ dừng lại ở việc chiết xuất hoạt chất từ lá trong phòng thí nghiệm hoặc ứng dụng công nghiệp gỗ [2, 6]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào trên động vật hay cơ thể người chứng minh nhựa thanh thất có tác dụng làm giãn phế quản hoặc kiểm soát hen suyễn.
Mối liên hệ giữa phơi nhiễm nhựa và bệnh lý đường thở
Dù chưa có nghiên cứu về độc tính hô hấp riêng của nhựa cây thanh thất thô, các bằng chứng y khoa về phơi nhiễm nhựa và dẫn xuất nhựa cho thấy rõ nguy cơ đối với phổi [1, 3, 4].
Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các chất có trọng lượng phân tử thấp sử dụng trong ngành công nghiệp nhựa và keo dán gây ra nhiều hội chứng hô hấp nghề nghiệp như hen suyễn, viêm mũi dị ứng và bệnh đường thở phản ứng [2]. Ví dụ, nhựa thông colophony dùng trong chất trợ hàn đã được xác định là nguyên nhân trực tiếp gây khởi phát hen suyễn nghề nghiệp [2].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2002 theo dõi 66 công nhân mới tuyển dụng tại nhà máy sản xuất sản phẩm nhựa epoxy có chứa hexahydrophthalic anhydride (HHPA) [6]. Kết quả cho thấy nếu không kiểm soát tốt bằng thiết bị bảo hộ hô hấp, tỷ lệ mắc bệnh hô hấp miễn dịch nghề nghiệp do tiếp xúc với hợp chất tạo nhựa này lên tới khoảng 10% mỗi năm, và hen suyễn nghề nghiệp đã xảy ra ở những người thuộc nhóm phơi nhiễm cao [6]. Việc sử dụng thiết bị bảo hộ hô hấp giúp giảm tỷ lệ này xuống còn 2% mỗi năm [6].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2007 trên 354 thợ mỏ tiếp xúc với nhựa gốc diisocyanate (MDI) và nhựa ureaformol/formophenolic cũng ghi nhận tỷ lệ cao các triệu chứng hô hấp [7]. Khò khè xuất hiện ở 35,6% số người, ho mạn tính hoặc viêm phế quản chiếm khoảng 10%, khó thở chiếm 5,4% và hen suyễn chiếm 2,8% [7]. Nhóm thợ mỏ có triệu chứng liên quan tới nhựa MDI bị suy giảm rõ rệt các chỉ số chức năng thông khí phổi gồm FVC, FEV1, MMEF, FEF50% và FEF25% [7].
Các dữ liệu này khẳng định việc hít phải hơi hay tiếp xúc trực tiếp với các phân tử nhựa phức tạp là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây kích ứng phế quản và suy giảm chức năng thông khí [1, 4].
Hiểu lầm thường gặp về bài thuốc nhựa thanh thất
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không độc". Nhiều người cho rằng nhựa trích từ cây rừng nguyên chất sẽ an toàn hơn thuốc tây. Thực tế, nhựa cây thô chứa vô số tạp chất chưa được phân tách, có thể gây dị ứng tức thì, ngộ độc tế bào hoặc tổn thương niêm mạc tiêu hóa và hô hấp.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm của lá thanh thất với việc nhựa cây chữa được bệnh hen [3]. Một chất ức chế được phản ứng viêm trong đĩa thí nghiệm tế bào hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nuốt hay hít nhựa cây đó sẽ cắt được cơn hen trên người bệnh.
Ngoài ra, bệnh nhân thường nhầm lẫn giữa việc triệu chứng tạm thời lắng xuống với việc bệnh đã được "chữa dứt". Hen suyễn là bệnh lý viêm mạn tính đường thở [1]. Bệnh có thể tự thoái lui tạm thời theo chu kỳ hoặc do thay đổi môi trường sống, nhưng căn nguyên viêm tiềm ẩn vẫn còn và sẵn sàng bùng phát khi gặp dị nguyên.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đã được chẩn đoán mắc hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hoặc có cơ địa dị ứng tuyệt đối không thử các bài thuốc truyền miệng từ nhựa cây thanh thất. Niêm mạc phế quản của nhóm đối tượng này cực kỳ nhạy cảm trước các chất kích ứng lạ [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng rất dễ bị tổn thương. Độc tính của các hợp chất quassinoid và triterpenoid tự nhiên trong thanh thất chưa được xác định ngưỡng an toàn đối với thai nhi hay trẻ em [6, 8].
Những người mắc các bệnh lý hô hấp nền như phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay xơ phổi cũng cần tránh xa việc xông hoặc hít các loại khói nhựa, bụi cây cỏ để ngăn ngừa suy hô hấp cấp tính.
Lời khuyên áp dụng và kiểm soát hen an toàn
Khi mắc bệnh hen suyễn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị được cá thể hóa do bác sĩ chuyên khoa hô hấp chỉ định. Việc dùng thuốc hít kiểm soát định kỳ và thuốc cắt cơn khi cần thiết là phương pháp đã được khoa học kiểm chứng để ổn định chức năng phổi.
Nếu quan tâm đến các giải pháp hỗ trợ sức khỏe từ thảo mộc, bệnh nhân cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc cắt cơn hoặc thuốc kháng viêm được kê đơn để thay thế bằng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Chăm sóc sức khỏe đúng đắn bắt đầu từ sự hiểu biết khoa học. Nhựa thanh thất không thể trị dứt hen suyễn và tiềm ẩn nhiều nguy cơ co thắt đường thở khó lường. Người bệnh hãy sáng suốt lựa chọn các phương pháp điều trị y khoa chính thống để bảo vệ lá phổi và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.