Đúng hay sai: Sơn cúc hai hoa giải độc gan như lời đồn?

Thời gian gần đây, trên nhiều hội nhóm mạng xã hội và các diễn đàn truyền tai nhau thông tin về việc sử dụng cây sơn cúc hai hoa như một phương thuốc dân gian có khả năng "giải độc gan", thanh lọc cơ thể và phục hồi chức năng gan thần tốc. Không ít người tìm mua loại cây này về đun nước uống hàng ngày với hy vọng phòng ngừa các bệnh lý về gan do bia rượu hay thực phẩm bẩn.

Tuy nhiên, lời đồn thổi này là hoàn toàn sai lệch và thiếu cơ sở khoa học xác thực. Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu sinh học nào chứng minh cây sơn cúc hai hoa có tác dụng giải độc gan ở người. Việc tự ý thu hái, sắc uống các loài cây dại ven biển chưa rõ độc tính còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây quá tải, thậm chí tổn thương nghiêm trọng cho chính lá gan của người sử dụng.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về sơn cúc hai hoa

Sơn cúc hai hoa, còn được biết đến với danh pháp khoa học là Wollastonia biflora (hay Wedelia biflora), thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[1]. Loài thực vật này thường mọc hoang dại ở các vùng bờ biển, bãi cát ven biển hoặc cửa sông nhiệt đới. Trong dân gian, một số vùng ven biển từng dùng cây này theo kinh nghiệm truyền miệng để đắp vết thương ngoài da hoặc làm mát khi cảm sốt nhẹ.

Thế nhưng, thời gian gần đây, trào lưu tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để "thải độc gan" đã khiến sơn cúc hai hoa bị gắn cho những công dụng phóng đại. Nhiều người lầm tưởng rằng loài cây này có họ hàng gần với cây sài đất hay một số cây họ Cúc khác nên cũng có tính năng "mát gan, tiêu độc". Sự nhầm lẫn giữa tên gọi dân gian và đặc tính dược lý đã tạo nên một làn sóng đồn thổi không có kiểm chứng.

Nhiều người bệnh men gan cao, gan nhiễm mỡ hoặc viêm gan virus vì tâm lý e ngại thuốc tây đã vội vã tìm đến sơn cúc hai hoa như một chiếc phao cứu sinh. Họ tin rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống nhiều chỉ có lợi chứ không thể có hại. Đây chính là khởi điểm của những hệ lụy sức khỏe đáng tiếc khi người bệnh bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn mực của y khoa.

Thực hư chuyện sơn cúc hai hoa làm sạch gan

Trước hết, cần khẳng định rằng khái niệm "giải độc gan" theo cách hiểu thông thường của người dân không đồng nhất với cơ chế chuyển hóa sinh học của y học hiện đại. Gan không phải là một bộ lọc tích tụ cặn bã rồi cần thảo dược "rửa sạch" hay "tẩy rửa". Gan là một cơ quan chuyển hóa phức tạp, tự sản xuất enzyme để chuyển hóa các chất độc hại thành dạng dễ đào thải qua mật và nước tiểu.

Hiện nay, không có bất kỳ hướng dẫn điều trị bệnh gan nào của Bộ Y tế hay các hiệp hội gan mật quốc tế đưa cây sơn cúc hai hoa vào danh mục dược liệu bảo vệ gan. Các lời quảng cáo về việc uống nước sơn cúc hai hoa giúp hạ men gan cấp tốc hay thải sạch độc tố bia rượu chỉ là những phỏng đoán vô căn cứ, xuất phát từ những người bán hàng hoặc các hội nhóm thiếu kiến thức chuyên môn.

Việc gán ghép tùy tiện công năng giải độc cho một loài cây hoang dại ven biển là rất nguy hiểm. Khi một dược liệu chưa được chuẩn hóa về thành phần hoạt chất, liều lượng an toàn và độc tính, việc đưa một lượng lớn dịch chiết vào cơ thể sẽ vô tình bắt gan phải làm việc cật lực hơn để chuyển hóa các chất lạ, dẫn đến phản tác dụng.

Khoa học thực sự nghiên cứu gì về sơn cúc hai hoa?

Khi tra cứu các tài liệu khoa học quốc tế uy tín, những nghiên cứu thực sự về cây sơn cúc hai hoa (Wollastonia biflora) hoàn toàn không tập trung vào chức năng gan hay tác dụng chữa bệnh cho con người. Một nghiên cứu thực vật học công bố năm 1994 đã làm rõ cơ chế sinh tổng hợp hợp chất 3-dimethylsulfoniopropionate (DMSP) ở loài cây sơn cúc hai hoa này ^[1]. Nghiên cứu này ghi nhận Wollastonia biflora (L.) DC. (đồng danh Wedelia biflora (L.) DC., Melanthera biflora (L.) Wild thuộc họ Cúc Asteraceae) là loài thực vật có hoa chịu mặn có khả năng tích lũy hợp chất tan tương thích DMSP ^[1].

Theo công bố khoa học này, DMSP là tiền chất sinh học quan trọng của dimethylsulfide, một loại khí vết chứa lưu huỳnh có ý nghĩa lớn trong khí quyển ^[1]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các đĩa cắt từ lá non của cây để tiến hành các thử nghiệm đánh dấu đồng vị phóng xạ và đồng vị bền nhằm làm sáng tỏ con đường sinh hóa ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng chất DMSP trong lá cây được chuyển hóa từ axit amin methionine thông qua bốn bước gồm khử amin, khử carboxyl, oxy hóa và methyl hóa ^[1].

Thực nghiệm đã cung cấp năm dòng bằng chứng cho thấy phản ứng methyl hóa diễn ra ở bước đầu tiên của chuỗi phản ứng ^[1]. Trong đó, chất trung gian S-methylmethionine (SMM) xuất hiện rõ rệt trong các phản ứng thế xung, và việc bổ sung SMM giúp thúc đẩy quá trình chuyển đổi thành DMSP ^[1]. Đồng thời, nghiên cứu cũng xác định chu trình SMM không hoạt động ở mức độ cao trong các phiến lá của cây sơn cúc hai hoa ^[1].

Như vậy, toàn bộ công trình khoa học năm 1994 chỉ nhằm khám phá cơ chế thích ứng với môi trường mặn của thực vật và sinh tổng hợp hợp chất lưu huỳnh trong khí quyển ^[1]. Nghiên cứu hoàn toàn không đề cập đến bất kỳ tác dụng sinh học nào liên quan đến tế bào gan người hay động vật ^[1]. Đem một nghiên cứu sinh lý thực vật về khả năng chịu mặn để suy diễn thành "công dụng bổ gan" là sự ngụy biện khoa học nghiêm trọng.

Nhầm lẫn tai hại giữa các nghiên cứu thực vật và gan

Một nguyên nhân khác khiến lời đồn giải độc gan lan rộng có thể xuất phát từ việc nhầm lẫn sơn cúc hai hoa với các loài thực vật hoang dại khác từng được thử nghiệm bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm. Điển hình như các nghiên cứu trên chi thực vật Lantana (cây hoa trâm ổi hay ngũ sắc), loài cây hoàn toàn khác biệt về mặt chi loài với sơn cúc hai hoa ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành đánh giá tiềm năng bảo vệ gan của hoạt chất lantadene A, một pentacyclic triterpenoid được phân lập từ các loài thực vật thuộc chi Lantana ^[2]. Nghiên cứu thực nghiệm này được thực hiện trên chuột bị gây tổn thương tế bào gan do quá liều thuốc giảm đau hạ sốt acetaminophen (paracetamol) ^[2]. Nhóm chuột được điều trị bằng hoạt chất lantadene A đã cho thấy sự thuyên giảm các hoạt tính sinh hóa trong máu so với nhóm chỉ dùng acetaminophen đơn thuần ^[2].

Các tác giả của nghiên cứu năm 2012 nhận định rằng hiệu quả bảo vệ gan của lantadene A có thể đến từ khả năng chống oxy hóa và dọn sạch các gốc tự do ^[2]. Hoạt chất này thể hiện tác dụng bảo vệ gan hiệu quả ở liều thử nghiệm 500 mg/kg thể trọng chuột ^[2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng đặc biệt nhấn mạnh sự mâu thuẫn lớn trong giới y sinh: một số nghiên cứu trước đó từng xác định lantadene A chính là thành phần gây độc cho gan có trong cây trâm ổi, mặc dù dạng tinh khiết trong nghiên cứu này không bộc lộ độc tính cấp ^[2].

Quan trọng hơn, nghiên cứu năm 2012 thừa nhận vẫn hoàn toàn thiếu dữ liệu độc tính của lantadene A ở các mức liều rất cao và chưa có nghiên cứu theo dõi độc tính mạn tính dài hạn ^[2]. Do đó, các nhà khoa học khẳng định cần tiếp tục thực hiện thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ cơ chế tác động cũng như mức độ an toàn trước khi nghĩ đến việc ứng dụng ^[2].

Rõ ràng, ngay cả với hoạt chất lantadene A từ chi Lantana, bằng chứng mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột trong phòng thí nghiệm và vẫn còn nhiều nghi ngại về độc tính gan ^[2]. Tuyệt đối không thể đánh đồng nghiên cứu trên chi thực vật khác sang cây sơn cúc hai hoa, càng không thể biến một thử nghiệm sơ khai trên động vật thành lời khẳng định "thần dược giải độc gan" cho con người.

Những hiểu lầm phổ biến về thanh lọc và giải độc gan

Trong đời sống hàng ngày, rất nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng cơ thể thường xuyên bị "nóng gan" và cần phải uống các loại lá cây, rễ cây để "xả độc". Khi thấy cơ thể xuất hiện mụn nhọt, mẩn ngứa, mệt mỏi hay nước tiểu sẫm màu, phản xạ đầu tiên của nhiều người là tìm kiếm các bài thuốc dân gian thay vì đi kiểm tra y tế.

Cần hiểu rằng mụn nhọt hay ngứa ngáy có thể do viêm da tiếp xúc, dị ứng thời tiết hoặc nhiễm trùng nang lông chứ không đồng nghĩa với bệnh gan. Tương tự, nước tiểu sẫm màu phần lớn chỉ là dấu hiệu cơ thể đang thiếu nước. Việc vội vã uống các loại nước lá không rõ nguồn gốc như sơn cúc hai hoa có thể làm lu mờ các triệu chứng của những bệnh lý thực thể nguy hiểm khác.

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng thảo dược thiên nhiên có thể "hóa giải" tác hại của rượu bia. Không ít người sau khi uống rượu say lại uống nước sắc thảo mộc với niềm tin gan sẽ được bảo vệ nguyên vẹn. Thực tế, cồn khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành acetaldehyde - một chất độc trực tiếp phá hủy tế bào gan. Không có bất kỳ loại nước lá hoang dại nào có thể ngăn chặn quá trình tàn phá này nếu thói quen lạm dụng bia rượu vẫn tiếp diễn.

Ai nên đặc biệt thận trọng với các loại thảo mộc lạ?

Bất kỳ ai cũng có thể gặp rủi ro sức khỏe khi tiêu thụ các loài cây cỏ mọc hoang dại chưa được kiểm nghiệm độc tính, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần tuyệt đối tránh xa sơn cúc hai hoa. Việc tự ý sử dụng các loại cây lạ có thể đẩy những người này vào tình trạng nguy kịch.

Nhóm đầu tiên là người đã có tiền sử bệnh gan như viêm gan B, viêm gan C mạn tính, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ tiến triển. Ở những người này, nhu mô gan đã bị tổn thương và dự trữ chức năng gan suy giảm rõ rệt. Việc nạp thêm các hợp chất thực vật chưa rõ cơ chế chuyển hóa sẽ tạo thêm gánh nặng giải độc, dễ khởi phát đợt suy gan cấp tính đe dọa tính mạng.

Nhóm thứ hai là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng bài tiết. Thận là cơ quan cùng với gan tham gia đào thải các chất chuyển hóa. Nước sắc từ cây dại ven biển có thể chứa hàm lượng khoáng chất, muối hoặc ion kim loại cao do môi trường sống mặn, gây rối loạn điện giải và tổn thương cầu thận.

Nhóm thứ ba là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu an toàn dược học của sơn cúc hai hoa trên các đối tượng này hoàn toàn là con số không. Nhiều hoạt chất trong thực vật hoang dại có thể gây co bóp tử cung, đi qua hàng rào nhau thai hoặc tiết qua sữa mẹ, gây nguy cơ dị tật thai nhi hoặc nhiễm độc cho trẻ sơ sinh.

Người cao tuổi và người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh mạn tính (tiểu đường, huyết áp, tim mạch) cũng cần hết sức thận trọng. Các thành phần chưa xác định trong dịch chiết cây cỏ có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, làm mất tác dụng của thuốc hoặc tăng nồng độ thuốc trong máu đến mức gây ngộ độc.

Chăm sóc và bảo vệ lá gan đúng cách theo y học

Thay vì tìm kiếm những bài thuốc truyền miệng không có cơ sở như sơn cúc hai hoa, việc bảo vệ lá gan đòi hỏi một lối sống khoa học và những thói quen đã được y học kiểm chứng. Gan là một cơ quan có khả năng tự tái tạo kỳ diệu nếu chúng ta ngừng đầu độc nó và tạo điều kiện dinh dưỡng thuận lợi.

Trước hết, nguyên tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa việc đưa các chất độc hại vào cơ thể. Việc tiết chế hoặc ngưng sử dụng rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích là biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất. Đồng thời, cần thận trọng khi sử dụng bất kỳ loại thuốc tây nào, đặc biệt là thuốc giảm đau paracetamol; chỉ dùng đúng liều lượng chỉ định và không kéo dài ngày nếu không có hướng dẫn của bác sĩ.

Về chế độ dinh dưỡng, cần duy trì khẩu phần ăn cân bằng, giàu chất xơ từ rau xanh, củ quả tươi và ngũ cốc nguyên hạt. Các chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực phẩm lành mạnh sẽ hỗ trợ cơ thể trung hòa các gốc tự do. Uống đủ nước mỗi ngày giúp hệ tuần hoàn lưu thông tốt và hỗ trợ thận, gan đào thải các chất cặn bã một cách tự nhiên.

Bên cạnh đó, việc vận động thể chất thường xuyên ít nhất 30 phút mỗi ngày đóng vai trò then chốt trong việc giảm tích tụ mỡ trong gan và cải thiện độ nhạy insulin. Chủ động tiêm phòng vaccine viêm gan A, viêm gan B là cách phòng ngừa tổn thương gan hữu hiệu nhất. Định kỳ 6 tháng một lần, người dân nên đi khám sức khỏe, xét nghiệm men gan và siêu âm ổ bụng để phát hiện sớm các bất thường. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ bệnh gan hoặc có ý định sử dụng bất kỳ dược liệu nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.