Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng lá trà tiên nấu nước uống mỗi ngày nhằm hạ nồng độ axit uric và dập tắt cơn đau gút cấp tính. Không ít người bệnh vì tin tưởng lời đồn này đã tự ý ngưng các loại thuốc chỉ định từ bác sĩ để chuyển hẳn sang thảo mộc. Tuy nhiên, việc gán cho một loại thảo dược khả năng thay thế phác đồ y khoa là một nhận định hoàn toàn sai lầm.
Uống nước lá trà tiên không thể thay thế thuốc hạ axit uric và không có khả năng điều trị cơn đau gút. Đến thời điểm hiện tại, không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh lá trà tiên điều trị được bệnh gút hay hạ axit uric máu. Mọi đồn đoán về công dụng chữa bệnh của loại lá này đều bắt nguồn từ việc phóng đại các khảo sát enzym trong phòng thí nghiệm.
Cơ chế sinh bệnh gút và vai trò của men xanthine oxidase
Axit uric là sản phẩm cuối cùng sinh ra từ quá trình chuyển hóa các hợp chất purine trong cơ thể [1]. Khi nồng độ axit uric trong dòng máu tăng cao vượt ngưỡng bình thường, trạng thái tăng axit uric máu sẽ hình thành [2, 3]. Tình trạng này kéo dài dẫn đến sự lắng đọng các tinh thể muối urate tại khớp xương, gây ra các phản ứng viêm dữ dội và khởi phát cơn đau gút [3, 6].
Trong chu trình tổng hợp này, xanthine oxidase đóng vai trò là enzym chủ chốt [2]. Đây là enzym duy nhất đảm nhận nhiệm vụ xúc tác quá trình oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, sau đó tiếp tục biến đổi chất này thành axit uric [1, 2]. Do giữ vị trí then chốt, sự gia tăng hoạt động của enzym xanthine oxidase liên quan mật thiết đến sự leo thang của nồng độ axit uric trong máu [3].
Chính vì vậy, enzym xanthine oxidase trở thành mục tiêu hàng đầu trong việc phát triển các liệu pháp can thiệp [1]. Ức chế enzym xanthine oxidase giúp cắt đứt chuỗi tổng hợp, làm giảm lượng axit uric sản sinh và kiểm soát bệnh hiệu quả [1].
Nhầm lẫn tai hại giữa thử nghiệm ống nghiệm và điều trị trên người
Các lời đồn về trà tiên thường dẫn nguồn từ các nghiên cứu tìm kiếm hoạt chất tự nhiên có khả năng ức chế men tạo axit uric [1]. Giới khoa học hiện nay tích cực sàng lọc các nhóm hoạt chất từ thiên nhiên cũng như chất tổng hợp để tìm kiếm hoạt chất kháng enzym [1, 3]. Nhiều hợp chất tự nhiên, chẳng hạn như nhóm flavonoid với đại diện là quercetin, đã cho thấy khả năng liên kết và ức chế hoạt tính của xanthine oxidase ở mức vi mô [4].
Tuy nhiên, kết quả ức chế trong ống nghiệm hoàn toàn khác biệt với quá trình điều trị trên cơ thể sống [5, 7]. Một hoạt chất tác động tốt trong đĩa thí nghiệm có thể không hấp thu qua đường tiêu hóa của con người hoặc bị phân hủy trước khi phát huy tác dụng. Hiện tại, dữ liệu nghiên cứu về lá trà tiên chỉ dừng lại ở mức khảo sát chiết xuất thô trên mô hình tế bào hoặc enzym nhân tạo ngoài cơ thể, chưa từng có thử nghiệm đánh giá độc lập trên người bệnh gút.
Việc tự ý đánh đồng một kết quả trong phòng thí nghiệm với tác dụng "chữa khỏi bệnh" trên lâm sàng là sự ngộ nhận nguy hiểm. Uống nước lá nấu không đồng nghĩa với việc đưa được nồng độ hoạt chất tinh khiết có hoạt tính vào máu để ức chế enzym [5].
Các bằng chứng khoa học thực tế về hạ axit uric
Để hiểu rõ khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và điều trị, cần xem xét các bằng chứng khoa học đã được thực hiện nghiêm ngặt trên mô hình sinh học và con người.
Trong một nghiên cứu năm 2011, các nhà khoa học đã tổng hợp ba dẫn xuất chalcone và đánh giá hoạt tính ức chế enzym xanthine oxidase trong ống nghiệm [5]. Kết quả ghi nhận hợp chất 1 (3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone) thể hiện hoạt tính ức chế đáng kể với chỉ số IC50 đạt 22,5 micromol/L và hằng số ức chế Ki là 17,4 micromol/L [5]. Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu bằng đường uống, hợp chất này đã làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh và ức chế enzym xanthine oxidase tại gan theo mức độ phụ thuộc liều dùng [5]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy hợp chất an toàn ở mức liều lên đến 5 g/kg [5]. Dù vậy, đây vẫn chỉ là bước sàng lọc tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm, chưa thể áp dụng đại trà cho người [5].
Năm 2018, một nghiên cứu khác tiến hành thiết kế và tổng hợp chuỗi dẫn xuất 2-arylbenzo[b]furan (gồm các nhóm 3a-3d, 4a-4o và 6a-6d) nhằm tìm chất ức chế xanthine oxidase [6]. Thử nghiệm enzym in vitro và mô hình tế bào cho thấy hợp chất 4a có tác dụng ức chế mạnh nhất với IC50 là 4,45 micromol/L [6]. Thử nghiệm động học trên enzym xanthine oxidase từ sữa bò xác định kiểu ức chế hỗn hợp với Ki là 3,52 micromol/L và Kis là 13,14 micromol/L [6]. Hợp chất 4a sau đó được đưa vào thử nghiệm trên chuột bị tăng axit uric máu do dùng potassium oxonate và ghi nhận hiệu quả hạ axit uric máu rõ rệt [6]. Giới hạn của nghiên cứu này vẫn là dừng lại ở mô hình động vật, cần rất nhiều giai đoạn thử nghiệm phức tạp mới đánh giá được tính khả thi ở người [6].
Tại mảng lâm sàng thực tế, các thuốc ức chế xanthine oxidase tiêu chuẩn như allopurinol mới là liệu pháp được xác nhận hiệu quả điều trị vượt trội [2, 3]. Một nghiên cứu năm 2011 ghi nhận allopurinol là thuốc được sử dụng phổ biến nhất để kiểm soát gút [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý một bộ phận nhỏ bệnh nhân gặp phải các tác dụng phụ ngoài ý muốn như rối loạn tiêu hóa, phát ban da và phản ứng quá mẫn, thúc đẩy giới nghiên cứu tổng hợp 20 phân tử pyrimidin-5-one để tìm giải pháp thay thế [2]. Trong đó, 4 phân tử (6a, 6b, 6d và 6f) ức chế enzym tốt hơn allopurinol dựa trên giá trị IC50, và phân tử 6a tương tác rất tốt với phức hợp Molybdenum-Oxygen-Sulfur tại vị trí hoạt động của enzym [2].
Đặc biệt, nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2016 đã làm rõ tác động của liệu pháp hạ axit uric lên chức năng thận trên 106 bệnh nhân gút nguyên phát và 51 người đối chứng khỏe mạnh [7]. Bệnh nhân được điều trị bằng nhóm thuốc ức chế xanthine oxidase hoặc thuốc tăng đào thải axit uric qua nước tiểu là benzbromarone [7]. Kết quả cho thấy bệnh nhân gút có tải lượng lọc axit uric qua cầu thận cao hơn nhưng độ thanh thải creatinine và thanh thải axit uric lại thấp hơn người khỏe mạnh [7]. Sau điều trị hạ axit uric, nhóm dùng thuốc ức chế xanthine oxidase đã giảm tải lượng urate lọc qua cầu thận và cải thiện đáng kể độ thanh thải creatinine [7]. Chức năng bài tiết được tăng cường vượt trội ở những bệnh nhân đạt mục tiêu đưa axit uric huyết thanh xuống dưới 6 mg/dL, trong đó thuốc ức chế xanthine oxidase thể hiện sự vượt trội hơn so với benzbromarone về việc cải thiện chức năng thận [7].
Ngoài ra, việc kiểm soát tốt axit uric máu bằng thuốc ức chế xanthine oxidase dài hạn còn mang lại lợi ích tim mạch [8]. Axit uric cao và bệnh gút là các yếu tố nguy cơ độc lập đối với bệnh tim mạch thông qua cơ chế viêm toàn thân và hoạt tính của chính enzym xanthine oxidase [2, 4]. Việc ức chế enzym này vừa giúp hạ axit uric huyết thanh vừa làm giảm sinh các gốc tự do trong chu trình oxy hóa purine [8]. Trong các thuốc chống viêm dùng cho bệnh gút, colchicine cũng đã được chứng minh giúp làm giảm một số biến cố tim mạch lớn [8].
Hiểu lầm thường gặp về điều trị gút bằng thảo mộc
Rất nhiều người lầm tưởng rằng nước đun từ lá trà tiên có thể làm tan lập tức các cơn đau khớp cấp tính. Trên thực tế, cơn đau dữ dội khi gút bùng phát là do phản ứng viêm cấp tính trước các tinh thể urate lắng đọng [3, 6]. Nước lá thảo mộc không chứa các hoạt chất chống viêm đặc hiệu đủ hoạt lực để dập tắt cơn đau như các thuốc chuyên khoa [8].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống thay nước lọc với lượng lớn. Bất kỳ loại lá cây nào khi dung nạp quá mức đều tạo gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho gan, thận. Việc uống nước lá không rõ liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến hệ tiêu hóa.
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là tự ý bỏ thuốc hạ axit uric định kỳ để dùng trà tiên. Tình trạng axit uric tăng vọt âm thầm không chỉ làm cơn gút tái phát nặng hơn mà còn gia tăng nguy cơ biến chứng tổn thương thận và tim mạch [2, 4, 8].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng nước lá dân gian?
Người đang trong cơn đau gút cấp tính tuyệt đối không nên dùng lá trà tiên để thay thế các can thiệp y tế khẩn cấp. Người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc kháng viêm hoặc giảm đau do bác sĩ chỉ định để bảo vệ khớp xương [8].
Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng lọc cầu thận cần hết sức thận trọng [7]. Việc tự tiện bổ sung các loại nước lá có thể gây rối loạn điện giải và tạo áp lực đào thải lớn lên các nephron thận đang suy yếu [7].
Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị nền cũng phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [8]. Việc tương tác giữa các hợp chất thực vật chưa xác định với thuốc tim mạch có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi [2].
Cách ứng xử đúng và chăm sóc sức khỏe cho người bệnh gút
Thay vì trông chờ vào những bài thuốc truyền miệng chưa có căn cứ lâm sàng, người bệnh cần thiết lập một kế hoạch quản lý sức khỏe dựa trên bằng chứng khoa học.
Khi được chẩn đoán tăng axit uric máu hoặc bệnh gút, người bệnh cần tuân thủ phác đồ thuốc ức chế xanthine oxidase hoặc các thuốc hạ urate theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa [3, 8]. Việc kiểm soát nồng độ axit uric huyết thanh đạt mục tiêu dưới 6 mg/dL là yếu tố then chốt giúp phục hồi chức năng bài tiết của thận và ngăn chặn tái tạo tinh thể urate tại khớp [6, 8].
Nếu muốn dùng lá trà tiên như một thức uống giải khát nhẹ nhàng, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu loãng và tuyệt đối không xem đây là phương pháp chữa bệnh. Cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ cơ thể đào thải chất thải chuyển hóa. Đồng thời, bệnh nhân cần điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: hạn chế thực phẩm chứa hàm lượng purine cao, kiêng rượu bia và đi tái khám định kỳ để xét nghiệm chức năng gan, thận và nồng độ axit uric máu [1, 8].
Nước lá trà tiên hoàn toàn không có khả năng chữa bệnh gút hay thay thế các loại thuốc ức chế xanthine oxidase tiêu chuẩn. Mọi quyết định điều trị cần dựa trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ sức khỏe khớp và hệ thống tim mạch lâu dài. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược chưa được nghiên cứu đầy đủ.
