Nhiều người có thói quen hái lá hoặc rễ cây kiến cò nấu nước uống thay trà mỗi ngày để "thanh nhiệt", giải độc gan hoặc hạ huyết áp. Thói quen dùng thảo mộc dân gian kéo dài này bắt nguồn từ truyền miệng, xem cây cỏ tự nhiên là vô hại.
Tuy nhiên, quan niệm uống trà kiến cò hằng ngày giúp thanh nhiệt là chưa có cơ sở khoa học xác thực [1]. Đáng lo ngại hơn, việc lạm dụng loại nước này dài ngày có thể dẫn tới nguy cơ quá liều các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mà cơ thể chưa được kiểm chứng độ an toàn khi tích tụ lâu dài [1].
Cây kiến cò và thói quen giải nhiệt truyền miệng
Cây kiến cò, tên khoa học là Rhinacanthus nasutus (L.) Kurz, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), là loại cây bụi nhỏ mọc phổ biến tại Thái Lan và các nước Nam Á, Đông Nam Á [1]. Trong y học dân gian Thái Lan, rễ cây từng được dùng trị rắn cắn, rễ và lá giã làm cao bôi ngoài da trị hắc lào, nhiễm nấm, hoặc sắc nước uống để giảm viêm, hạ sốt [1].
Hiện nay, nhiều nơi bày bán lá kiến cò khô dạng trà túi lọc để phòng và hỗ trợ trị hàng loạt vấn đề như tiểu đường, bệnh ngoài da (chàm, vảy nến, nấm da), viêm dạ dày, huyết áp cao, hạ sốt và cải thiện lưu thông máu [1]. Vì được gắn nhãn thảo mộc thiên nhiên, nhiều người dùng đun nước uống thay nước lọc suốt nhiều tuần, nhiều tháng liền với niềm tin "thanh nhiệt" cơ thể.
Tác động dược tính mạnh từ hoạt chất của kiến cò
Cây kiến cò chứa các hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học rất cao. Các nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của các chất như lupeol, stigmasterol, beta-sitosterol cùng các hợp chất đặc trưng như rhinacanthin C và rhinacanthin D [2, 5].
Các hoạt chất này thể hiện tính chống oxy hóa, loại bỏ gốc tự do và can thiệp vào quá trình phân chia tế bào [2, 5]. Đáng chú ý, rhinacanthin C từng được ghi nhận trong nghiên cứu phòng thí nghiệm là có hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào tương đương hoặc chỉ yếu hơn một chút so với thuốc chống ung thư 5-fluorouracil [2]. Ngoài ra, rhinacanthin C và D cũng cho thấy tác tính kháng virus tương đương với các loại thuốc kháng virus như ganciclovir và acyclovir trong môi trường tế bào thực nghiệm [2].
Chính vì sở hữu các hoạt chất có dược lực mạnh tương tự thuốc tổng hợp, việc sử dụng kiến cò không đơn thuần là uống một loại nước lá "mát", mà thực chất là đưa các chất hóa thực vật có khả năng tác động sinh học sâu vào cơ thể [1, 5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và rủi ro?
Dù được nhắc đến nhiều trong y học cổ truyền, dữ liệu kiểm nghiệm lâm sàng trên người của loại cây này lại rất khiêm tốn [1].
Một bài tổng quan công bố năm 2020 đã điểm lại hàng loạt nghiên cứu về vai trò của cây kiến cò cùng các hoạt chất chiết xuất trong nhiều bệnh lý như thoái hóa thần kinh, Alzheimer, ung thư, tiểu đường và nhiễm trùng [1]. Tuy nhiên, bài viết nhấn mạnh một thực tế: chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận hiệu quả của kiến cò trong việc điều trị các rối loạn sức khỏe nói trên [1]. Đồng thời, độ an toàn của việc dùng loại trà này trong thời gian dài chưa từng được thử nghiệm lâm sàng [1].
Về tác dụng bảo vệ thần kinh, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2012 thực hiện trên dòng tế bào thần kinh hồi hải mã của chuột (HT-22) [3]. Nhóm tác giả dùng chiết xuất ethanol từ rễ và lá kiến cò để kiểm tra khả năng chống độc tính do glutamate và mảng amyloid-beta gây ra [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm tỷ lệ chết của tế bào thần kinh theo liều lượng nhờ các chất lupeol, stigmasterol và beta-sitosterol [3]. Nghiên cứu trước đó cũng ghi nhận chiết xuất rễ kiến cò có tác dụng bảo vệ tế bào gan chuột khỏi độc tố Aflatoxin B1 bằng cơ chế chống stress oxy hóa [3]. Dù vậy, toàn bộ các kết quả này mới dừng lại ở tế bào động vật biệt lập, chưa chứng minh được tác dụng tương tự khi người uống trà kiến cò [1, 2].
Đối với bệnh tiểu đường, một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng streptozotocin [2]. Chuột được cho dùng liên tục chiết xuất kiến cò trong 30 ngày [2]. Kết thúc thử nghiệm, nhóm nghiên cứu nhận thấy có sự cải thiện đáng kể về nồng độ và hoạt tính của các enzym trong tế bào chất và ty thể, cho thấy tiềm năng kiểm soát đường huyết trên động vật [2]. Dù vậy, kết quả trên mô hình chuột thí nghiệm không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người [1].
Đặc biệt, nghiên cứu về nguy cơ khối u công bố năm 2009 lại đưa ra cảnh báo trái ngược [4]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên 100 chuột đực giống ICR được gây cảm ứng tân sinh đại tràng bằng cách tiêm azoxymethane (AOM, 10 mg/kg thể trọng) kết hợp 2% dextran sodium sulfate (DSS) trong nước uống 1 tuần [4]. Động vật được chia làm 8 nhóm; chuột được cho uống chiết xuất nước từ rễ kiến cò với liều 100 hoặc 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong giai đoạn khởi phát (5 tuần) hoặc giai đoạn thúc đẩy khối u (14 tuần) [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ xuất hiện và độ bội của khối u đại tràng ở chuột uống chiết xuất rễ kiến cò ở cả hai mức liều đều cao hơn so với nhóm đối chứng [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất nước từ rễ kiến cò không ngừa được ung thư ruột kết do AOM/DSS mà ngược lại còn làm tăng tỷ lệ khối u đại tràng trên chuột [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2006 ghi nhận chiết xuất rễ kiến cò bằng methanol còn có độc tính diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus với giá trị nồng độ gây chết 50% (LC50 sau 48 giờ) lần lượt khoảng 13,6–14,2 mg/l và 17,3–18,7 mg/l, đồng thời gây độc tính cấp trên cá bảy màu (Poecilia reticulata) với LC50 48 giờ từ 99,1 đến 110,8 mg/l [5]. Dữ liệu này chứng minh chiết xuất từ rễ thảo dược này mang độc tính sinh học nhất định trên sinh vật sống [5].
Hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc thanh nhiệt
Quan niệm phổ biến cho rằng "thảo dược uống giải nhiệt thì uống bao nhiêu cũng được, không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là hiểu lầm nguy hiểm đối với những cây thuốc có hoạt tính mạnh như kiến cò [1, 5].
Dân gian thường gộp chung mọi triệu chứng bốc hỏa, mụn nhọt, khô ngứa vào khái niệm "nóng trong" và tự ý dùng nước lá đun đặc để giải độc. Thực tế, kiến cò trong y học dân gian chủ yếu dùng ngoài để bôi trị nấm da, hoặc dùng ngắn hạn trị viêm, sốt chứ không phải thức uống giải khát vô hại [1]. Uống liên tục hằng ngày khiến cơ thể phải chuyển hóa dồn dập các hợp chất hóa thực vật chưa rõ ngưỡng dung nạp an toàn dài hạn [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng kiến cò có hoạt tính kháng tế bào ung thư trong ống nghiệm thì uống trà sẽ ngừa được ung thư ruột, ung thư đại tràng. Thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất nước từ rễ cây này thậm chí còn làm tăng nguy cơ phát triển khối u đại tràng khi có yếu tố gây viêm loét [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng với cây kiến cò?
Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn của cây kiến cò trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ nhỏ hay người cao tuổi [1]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc hay trà kiến cò [1].
Người có tiền sử viêm loét đại tràng, polyp đại tràng hoặc nguy cơ bệnh lý đường ruột không nên tự ý dùng chiết xuất từ rễ kiến cò, do nguy cơ thúc đẩy khối u đã được cảnh báo trong nghiên cứu tiền lâm sàng [4]. Người đang điều trị bệnh tiểu đường hoặc dùng các thuốc kháng virus, thuốc ức chế phân bào cũng cần cẩn trọng vì các chất trong kiến cò có thể gây tương tác sinh học không mong muốn [2].
Hướng tiếp cận an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên xem trà kiến cò là loại nước uống giải nhiệt thông thường để thay thế nước lọc hằng ngày [1]. Việc sử dụng kiến cò dạng bôi ngoài da để trị nấm, chàm hoặc các bài thuốc sắc truyền thống cần tuân theo chỉ dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không tự ý tăng liều hay kéo dài ngày uống [1].
Nếu muốn thanh lọc cơ thể hay hỗ trợ chuyển hóa, giải pháp an toàn và khoa học nhất vẫn là uống đủ nước lọc mỗi ngày, bổ sung rau xanh, trái cây tươi và duy trì chế độ sinh hoạt điều độ. Khi cơ thể có dấu hiệu phát ban, ngứa ngáy hay sốt, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự chữa bằng các loại thảo mộc chưa được kiểm định an toàn lâm sàng [1].
Kiến cò là dược liệu tiềm năng với nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý, nhưng ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính phụ thuộc vào liều dùng và thời gian tiếp xúc [1, 3, 5]. Uống trà kiến cò dài ngày để thanh nhiệt là thói quen thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe [1]. Hãy lắng nghe tư vấn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc đậm đặc nào vào cơ thể mỗi ngày.
