Ăn Keto khi bị cao huyết áp: Lợi cân nặng, rủi ro mỡ máu ra sao?

Nỗi lo mỡ máu khi ăn kiêng giảm huyết áp

Nhiều người mắc bệnh cao huyết áp thường tìm kiếm các giải pháp ăn kiêng để hạ huyết áp và cải thiện vóc dáng. Trong số các phương pháp hiện đại, chế độ ăn hạn chế tối đa tinh bột, tăng chất béo (Keto) nhận được nhiều sự chú ý. Tuy nhiên, đi kèm với khả năng hỗ trợ cân nặng là nỗi băn khoăn về nguy cơ gia tăng mỡ máu xấu (LDL-C).

Đối với bệnh nhân cao huyết áp, chế độ ăn Keto mang tính chất hai mặt rất rõ rệt. Một mặt, phương pháp này hỗ trợ giảm cân và có thể giúp hạ chỉ số huyết áp trong các can thiệp ngắn hạn. Mặt khác, phản ứng mỡ máu rất phức tạp, có thể làm tăng cholesterol toàn phần và LDL-C ở một số người, đồng thời thiếu dữ liệu an toàn dài hạn.

Rối loạn lipid máu đặc trưng bởi các bất thường như tăng cholesterol toàn phần, tăng LDL-C, tăng triglyceride hoặc giảm HDL-C, là yếu tố nguy cơ lớn đối với bệnh tim mạch ^[1]. Do đó, người bị huyết áp cao không nên tự ý áp dụng chế độ ăn này nếu chưa có sự theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ.

Cơ chế tác động: Giảm cân đối đầu rủi ro mỡ máu

Về mặt chuyển hóa, khi cơ thể cắt giảm carbohydrate đột ngột, nguồn năng lượng chính chuyển sang chất béo và quá trình tạo thể ceton (như beta-hydroxybutyrate) diễn ra tại gan ^[2]. Việc giảm tinh bột giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm nhu cầu điều trị bằng insulin và có thể ức chế sự hoạt hóa enzyme HMG-CoA reductase liên quan đến tổng hợp cholesterol nội sinh ^[3]. Quá trình này thường dẫn đến giảm triglyceride huyết thanh và tăng nồng độ HDL-C có lợi ^[3].

Tuy nhiên, mặt trái của Keto nằm ở việc bù đắp năng lượng bằng chất béo, bao gồm cả chất béo bão hòa ^[3]. Quá trình giảm cân nhanh chóng cùng sự gia tăng chất béo nạp vào có thể thúc đẩy sự gia tăng (hoặc không giảm) mức LDL-C ^[3]. Mặc dù kích thước phân tử LDL-C có thể tăng lên – dạng hạt lớn hơn ít có xu hướng lắng đọng vào thành động mạch – tác động lâm sàng vẫn còn nhiều tranh cãi ^[3].

Hơn nữa, ở những bệnh nhân tăng huyết áp, tác động thực tế của chế độ ăn Keto vẫn cho thấy những kết quả đa chiều và chưa đồng nhất ^[3]. Sự thay đổi mỡ máu phụ thuộc rất lớn vào cơ địa và nguồn chất béo lựa chọn trong khẩu phần ăn hàng ngày ^[1].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích chuyển hóa và giảm huyết áp

Nghiên cứu về chế độ ăn Keto Địa Trung Hải của Tây Ban Nha (SKMD) công bố năm 2008 đã kiểm tra tác động trên 31 người béo phì (chỉ số BMI trung bình 36,46; tuổi trung bình 38,48) ^[4]. Chế độ ăn này sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm nguồn chất béo chính (từ 30 ml/ngày trở lên), rượu vang đỏ vừa phải (200-400 ml/ngày), rau xanh và cá là nguồn đạm chính mà không giới hạn calo ^[4].

Sau 12 tuần theo dõi, kết quả ghi nhận sự sụt giảm cân nặng rất rõ rệt từ 108,62 kg xuống 94,48 kg và BMI giảm từ 36,46 kg/m2 xuống 31,76 kg/m2 ^[4]. Đặc biệt, huyết áp tâm thu giảm từ 125,71 mmHg xuống 109,05 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 84,52 mmHg xuống 75,24 mmHg ^[4]. Mỡ máu cũng cải thiện toàn diện: cholesterol toàn phần giảm từ 208,24 mg/dl xuống 186,62 mg/dl, triglyceride giảm mạnh nhất tới 47,91% (từ 218,67 mg/dl xuống 113,90 mg/dl), LDL-C giảm từ 114,52 mg/dl xuống 105,95 mg/dl và HDL-C tăng từ 50,10 mg/dl lên 54,57 mg/dl ^[4].

Một nghiên cứu can thiệp không ngẫu nhiên năm 2025 so sánh chế độ ăn Keto điều chỉnh (KD, n = 23) và ăn giới hạn thời gian (TRE, n = 26) trên 49 người trưởng thành béo phì trong 12 tuần ^[5]. Cả hai nhóm đều giảm cân nặng và điểm nguy cơ tim mạch QRISK3, nhưng nhóm Keto điều chỉnh cho thấy sự cải thiện rõ rệt hơn về hồ sơ mỡ máu, huyết áp tâm thu và kiểm soát đường huyết ^[5]. Phân tích tương tác chỉ ra người lớn tuổi và người có nguy cơ nền cao hơn nhận được nhiều lợi ích hơn từ chế độ ăn này ^[5].

Ngoài ra, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2018 tại Hàn Quốc áp dụng thức uống dinh dưỡng Keto ít calo trong 2 tuần ở người trưởng thành béo phì ^[6]. Thể ceton trong máu được tạo ra và duy trì ổn định ở cả nhóm tỷ lệ ceton/không-ceton 4:1 và 1.7:1 ^[6]. Cân nặng và khối mỡ giảm đáng kể ở mọi nhóm, trong đó khối cơ xương chỉ được duy trì ổn định ở nhóm tỷ lệ 1.7:1 có bổ sung thêm protein ^[6]. Hồ sơ lipid máu cũng được cải thiện cùng với cảm giác thèm ăn giảm đi trong 2 tuần can thiệp ^[6].

Những rủi ro tiềm ẩn và biến động bất thường của LDL-C

Mặc dù có các nghiên cứu cho thấy mỡ máu cải thiện, phản ứng thực tế không phải lúc nào cũng thuận lợi ^[1]. Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nữ 56 tuổi có tiền sử tăng huyết áp và đau cơ xơ hóa thực hiện Keto nghiêm ngặt cùng tập thể dục trong 30-40 ngày ^[7]. Chế độ ăn gồm rau ít carb, hải sản, bơ, trứng và dầu dừa ^[7].

Bệnh nhân giảm được khoảng 6-7 pound (khoảng 2,7-3,2 kg), đạt BMI 28 kg/m2, nhưng xét nghiệm mỡ máu lúc đói lại tăng vọt bất thường: cholesterol toàn phần lên 283 mg/dl, LDL-C lên 199 mg/dl, trong khi HDL-C đạt 59 mg/dl và triglyceride là 124 mg/dl ^[7]. Sau khi được hướng dẫn ngừng Keto, quay về chế độ ăn cân bằng tăng tinh bột và giảm béo, đồng thời dùng thuốc hạ mỡ máu không liên tục, mức mỡ máu đã cải thiện rõ rệt sau 4 tuần ^[7].

Đáng lưu ý hơn về tác động dài hạn, một nghiên cứu đoàn hệ năm 2025 theo dõi 28 bệnh nhân (từ 6 đến 49 tuổi) điều trị bằng chế độ ăn Keto trên 5 năm so với 28 người đối chứng bắt cặp ^[8]. Kết quả siêu âm cho thấy độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT) tăng có ý nghĩa thống kê ở nhóm ăn Keto so với đối chứng (trung vị 0,62 mm so với 0,53 mm), và sự khác biệt này càng gia tăng theo độ tuổi ^[8]. Đáng nói là huyết áp, BMI và mỡ máu của những bệnh nhân này trong hơn 5 năm vẫn nằm trong giới hạn bình thường, gợi ý cIMT có thể là dấu ấn sinh học sớm cảnh báo rủi ro xơ vữa ^[8].

Ảnh hưởng của nguồn chất béo cũng được chứng minh trên động vật năm 2022 ^[1]. Nghiên cứu chuột cho thấy chế độ ăn Keto chứa 91,3% chất béo từ dầu ngô và shortening thực vật hydro hóa làm tăng tích tụ lipid quá mức trong gan, đi kèm tăng cholesterol toàn phần và triglyceride; trong khi chế độ Keto với chất béo khác không gây ra hiện tượng này ^[1]. Sự khác biệt nguồn chất béo là yếu tố mấu chốt quyết định tác động mỡ máu ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về Keto và mỡ máu

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần giảm được cân nặng thì mọi chỉ số tim mạch và mỡ máu đều tự động cải thiện. Thực tế, việc giảm cân đột ngột khi cắt giảm carb có thể đi kèm phản ứng tăng vọt LDL-C như các báo cáo lâm sàng đã chỉ ra ^[3], ^[7]. Giảm cân không đồng nghĩa với việc mạch máu hoàn toàn an toàn trước nguy cơ lắng đọng lipid ^[8].

Một hiểu lầm phổ biến khác là xét nghiệm mỡ máu thông thường đã đủ để đánh giá toàn diện nguy cơ ^[2]. Báo cáo ca lâm sàng năm 2020 chỉ ra rằng bảng lipid tiêu chuẩn có thể chưa đủ chi tiết để đánh giá bệnh nhân ăn Keto; việc phân tích sâu hơn các phân đoạn hạt lipid là cần thiết để tránh đưa ra kết luận sai lệch ^[2]. Ngoài ra, việc ăn Keto vô tội vạ với nhiều chất béo bão hòa từ thịt mỡ, bơ công nghiệp có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan và rối loạn chuyển hóa ^[1].

Những ai nên đặc biệt thận trọng?

Người có tiền sử tăng huyết áp kèm rối loạn lipid máu hoặc xơ vữa mạch máu từ trước cần hết sức cẩn trọng. Chế độ ăn Keto có thể mang lại kết quả khó lường đối với huyết áp và mỡ máu trên từng cá nhân ^[3], ^[7]. Nếu xuất hiện tình trạng tăng vọt LDL-C, rủi ro biến cố tim mạch có thể tăng lên ^[7].

Những người mắc các bệnh nền đường tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa gan mật hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, hạ huyết áp, statin cũng không nên tự ý đổi chế độ ăn ^[7]. Hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người đánh giá toàn diện sự thay đổi đồng thời của lipid máu và hệ vi sinh vật đường ruột ^[1]. Tính an toàn dài hạn của chế độ ăn ít tinh bột/Keto trên bệnh nhân béo phì và tiểu đường vẫn là vấn đề chưa được giải quyết dứt điểm ^[3].

Bất kỳ sự thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột nào cũng có thể làm ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc hạ lipid máu ^[3], ^[7]. Bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi quyết định can thiệp chế độ ăn.

Gợi ý áp dụng an toàn và cân bằng

Nếu được bác sĩ đồng thuận cho phép áp dụng ngắn hạn để hỗ trợ kiểm soát cân nặng, người bệnh nên ưu tiên mô hình Keto lành mạnh thay vì ăn nhiều mỡ động vật. Chế độ ăn Keto kiểu Địa Trung Hải chú trọng dầu ô liu nguyên chất (nguồn cung cấp chất béo chính), cá giàu đạm và các loại rau xanh là nguồn carbohydrate chính ^[4].

Hạn chế tối đa các loại mỡ chế biến công nghiệp, shortening hydro hóa vì chúng đã được chứng minh làm tăng tích tụ lipid xấu ^[1]. Cần chú ý duy trì lượng protein hợp lý để tránh nguy cơ mất khối cơ xương trong giai đoạn giảm mỡ nhanh ^[6]. Người thực hiện nên ăn lượng vừa phải theo hướng dẫn chuyên môn và không tự ý kéo dài nhiều tháng liên tục ^[5].

Trong suốt thời gian thực hiện, việc xét nghiệm định kỳ chỉ số huyết áp và bilan mỡ máu (cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglyceride) là bắt buộc ^[4], ^[7]. Nếu phát hiện nồng độ LDL-C tăng cao đột ngột, người bệnh cần trao đổi ngay với bác sĩ để điều chỉnh về chế độ ăn cân bằng hoặc can thiệp y khoa phù hợp ^[7].

Chế độ ăn Keto có thể hỗ trợ giảm cân và hạ huyết áp ngắn hạn nhưng tiềm ẩn nguy cơ tăng mỡ máu xấu và biến đổi thành mạch dài hạn. Người bị cao huyết áp không nên tự ý áp dụng theo trào lưu mà cần lắng nghe cơ thể, thăm khám định kỳ và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.