Trào lưu gội đầu thảo dược và rủi ro dính vào mắt

Gội đầu bằng thảo mộc tự nhiên đang là xu hướng được nhiều người lựa chọn nhằm hạn chế hóa chất công nghiệp. Trong đó, keo lá me (tên khoa học thường gặp là Acacia concinna, đồng danh Senegalia rugata) được truyền tai nhau như một loại dược liệu giúp sạch gàu, mượt tóc [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều người gặp phải tình trạng cay xè dữ dội, đỏ rát kết mạc khi vô tình để nước gội chảy vào mắt.

Dù nguồn gốc hoàn toàn từ thực vật, dịch chiết quả keo lá me chứa hàm lượng hoạt chất tẩy rửa tự nhiên rất mạnh [1], [3]. Khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc nhạy cảm của mắt, các chất này nhanh chóng phá vỡ hàng rào bảo vệ, dẫn đến kích ứng cấp tính, thậm chí gây viêm bề mặt nhãn cầu nếu không được xử lý kịp thời [4], [1].

Vì sao keo lá me gây cay rát dữ dội khi dính vào mắt?

Về mặt thực vật học, cây keo lá me còn mang tên khoa học đồng danh là Senegalia rugata [2]. Phân tích hóa học ghi nhận dịch chiết quả keo lá me (Acacia concinna) chứa một lượng lớn saponin tự nhiên, alkaloid và axit malic [1].

Cơ chế tạo bọt và làm sạch của keo lá me đến từ chính các hợp chất saponin này [1], [3]. Phân tích cấu trúc phân tử năm 2021 cho thấy saponin trong quả keo lá me là hỗn hợp phức tạp của axit acacic gắn với monoterpene cùng 5 loại đường đơn (glucose, xylose, rhamnose, quinovose, arabinose) [3].

Saponin hoạt động tương tự chất diện hoạt tự nhiên. Khi tiếp xúc với mắt, tính chất tẩy rửa và tính axit nhẹ của axit malic gây kích ứng hóa học trực tiếp lên biểu mô giác mạc và kết mạc [1]. Tác động này làm tổn thương lớp màng phim nước mắt, kích thích thụ thể thần kinh bề mặt nhãn cầu, gây cảm giác cay rát dữ dội, cộm xốn và đỏ mắt ngay lập tức.

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của chiết xuất keo lá me

Các dữ liệu độc chất học chính thức cho thấy việc sử dụng keo lá me chưa hoàn toàn được kiểm chứng an toàn tuyệt đối cho mắt [1].

Một báo cáo đánh giá an toàn mỹ phẩm toàn diện năm 2005 đã phân tích nhiều thành phần từ chiết xuất các loài keo (Acacia) [1]. Báo cáo ghi nhận:

  • Thiết kế: Đánh giá an toàn thành phần mỹ phẩm dựa trên tổng hợp dữ liệu độc chất học [1].
  • Kết quả phân tích: Các thành phần từ cây keo được dùng trong mỹ phẩm với nồng độ từ 0,0001% trong sản phẩm chăm sóc tóc đến 9% trong mascara [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thương mại tại thời điểm đó ghi nhận chủ yếu là chiết xuất từ loài Acacia senegal (gum arabic), vốn đã được chứng minh an toàn, không gây độc tính cấp hay mạn tính [1].
  • Đánh giá trên keo lá me: Báo cáo chỉ rõ dịch chiết quả keo lá me (Acacia concinna) chứa saponin, alkaloid và axit malic [1]. Dữ liệu an toàn của Acacia senegal không thể dùng để đại diện cho keo lá me [1].
  • Kết luận của hội đồng khoa học: Các bằng chứng khoa học sẵn có tại thời điểm đánh giá vẫn chưa đủ để kết luận về độ an toàn của chiết xuất quả keo lá me (Acacia concinna fruit extract) trong các sản phẩm chăm sóc [1].

Ngoài ra, nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 xác định saponin từ quả Acacia concinna có hoạt tính sinh học rất mạnh [3]. Cụ thể, các saponin này ức chế men lipase tụy với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 7,9 mcg/mL, đồng thời kích thích phân giải lipid trong tế bào mỡ 3T3-L1 ở nồng độ chỉ từ 3,1 đến 6,3 mcg/mL qua các con đường truyền tín hiệu nội bào [3]. Khả năng tác động sinh học cao ở nồng độ vi lượng này cho thấy hoạt chất trong keo lá me có tính xâm thực màng tế bào rất mạnh, lý giải tại sao niêm mạc mắt phản ứng dữ dội khi tiếp xúc trực tiếp [1], [3].

Nhìn nhận từ các phản ứng độc tính bề mặt nhãn cầu

Bề mặt nhãn cầu bao gồm kết mạc và biểu mô giác mạc là cấu trúc cực kỳ mỏng manh, dễ bị tổn thương bởi các hóa chất tiếp xúc trực tiếp [4].

Một nghiên cứu lâm sàng năm 2002 tại cơ sở y tế chuyên khoa mắt tuyến ba trên 168 bệnh nhân mắc bệnh lý bề mặt nhãn cầu ngoài đã ghi nhận [4]:

  • Thiết kế: Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 168 trường hợp chuyển tuyến [4].
  • Kết quả: Có 39 trên 168 bệnh nhân (chiếm 24%) xuất hiện các vấn đề tổn thương bề mặt mắt do phơi nhiễm với các chất nhỏ hoặc bôi tại chỗ [4].
  • Phân loại tổn thương: Phản ứng viêm kết giác mạc nhú gai do nhiễm độc (toxic papillary keratokonjunctivitis) là tổn thương phổ biến nhất, chiếm tới 80% (31 trường hợp) [4]. Trong số những người bị viêm nhiễm độc này, có 13 người bị khuyết biểu mô, 2 người bị sừng hóa bề mặt nhãn cầu và 1 người bị sẹo kết mạc [4].
  • Yếu tố nguy cơ: Nghiên cứu kết luận phản ứng ngộ độc tiếp xúc phổ biến hơn nhiều so với phản ứng dị ứng thông thường, đặc biệt dễ xảy ra trên những đôi mắt có sẵn tổn thương bề mặt (chiếm 43% nhóm biến chứng) [4].

Điều này cảnh báo rằng, việc để các chất tẩy rửa tự nhiên chứa saponin từ keo lá me bắn vào mắt có thể tạo ra phản ứng viêm kết giác mạc do độc tính cấp thời, tương tự như các tổn thương hóa học bề mặt nhãn cầu khác nếu không được rửa sạch đúng cách [4], [1].

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính cho mắt"

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại nước nấu từ thảo dược, cây cỏ thiên nhiên luôn dịu nhẹ và có thể yên tâm để dính vào mắt mà không gây hại. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ lớn cho thị lực.

Thực tế, thực vật tự nhiên sản sinh ra saponin, alkaloid hay axit hữu cơ như một cơ chế tự vệ sinh học để chống lại sâu bệnh và nấm [1], [3]. Bản chất hóa học của saponin là làm tan huyết và phá vỡ cấu trúc màng tế bào. Khi tiếp xúc với kết mạc mắt, nó gây xót rát không kém gì xà phòng tổng hợp.

Việc tự nấu keo lá me thủ công tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ nồng độ saponin quá đặc hoặc lẫn tạp chất, phấn hoa gây kích ứng phối hợp. Không có cơ sở khoa học nào chứng minh thảo dược tự nhiên là vô hại đối với biểu mô giác mạc [4], [1].

Những ai nên đặc biệt thận trọng?

Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị cay mắt khi để nước gội đầu dính vào, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác [4]:

  • Người có sẵn bệnh lý bề mặt mắt: Những người bị khô mắt mạn tính, viêm bờ mi, hoặc tiền sử trầy xước giác mạc có nguy cơ tổn thương nặng nề hơn khi tiếp xúc với chất kích ứng [4]. Nghiên cứu chỉ ra 43% các ca tổn thương bề mặt mắt do hóa chất xảy ra trên nền mắt vốn đã nhạy cảm hoặc suy giảm hàng rào bảo vệ [4].
  • Người đeo kính áp tròng: Kính áp tròng có thể giữ lại cặn saponin và axit malic dưới mặt kính, kéo dài thời gian hóa chất tiếp xúc với giác mạc và làm tăng nguy cơ trợt biểu mô [4], [1].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em có phản xạ nhắm mắt và rửa mắt chưa thuần thục; người cao tuổi thường có lớp phim nước mắt mỏng, dễ bị kích ứng kéo dài khi dính hóa chất tự nhiên [4].

Hướng dẫn xử lý đúng cách và sử dụng an toàn

Nếu yêu thích phương pháp gội đầu bằng keo lá me, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn để bảo vệ đôi mắt:

  • Che chắn vùng mắt khi gội: Luôn ngửa đầu ra sau khi gội hoặc sử dụng mũ chắn nước chuyên dụng. Nhắm chặt mắt trong suốt quá trình xả tóc để ngăn nước chảy xuống mặt.
  • Rửa sạch ngay lập tức nếu bị dính vào mắt: Khi nước keo lá me bắn vào mắt, lập tức mở mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ hoặc ngâm mắt vào bát nước sạch, chớp liên tục trong ít nhất 10 đến 15 phút. Có thể sử dụng nước muối sinh lý 0,9% đẳng trương để rửa trôi toàn bộ hoạt chất saponin và cân bằng lại môi trường mắt.
  • Không dụi mắt: Phản xạ dụi mắt khi đang xót rát có thể khiến saponin ngấm sâu hơn và làm trầy xước lớp biểu mô giác mạc đang bị kích ứng [4].
  • Thăm khám chuyên khoa: Nếu sau khi đã rửa sạch nhiều lần mà mắt vẫn đỏ gay, chói sáng, chảy nước mắt liên tục hoặc giảm thị lực, cần đến ngay cơ sở nhãn khoa để được bác sĩ kiểm tra tổn thương bề mặt giác mạc và kê đơn thuốc điều trị phù hợp [4]. Tuyệt đối không tự ý nhỏ các loại thuốc có chứa corticoid hay kháng sinh mạnh khi chưa có chỉ định y khoa [4].

Chăm sóc tóc bằng thảo dược đem lại nhiều lợi ích thẩm mỹ, nhưng sức khỏe của đôi mắt luôn cần được đặt lên hàng đầu. Hiểu đúng đặc tính saponin của keo lá me và cẩn trọng trong từng thao tác gội đầu sẽ giúp bạn vừa có mái tóc chắc khỏe, vừa giữ cho đôi mắt luôn an toàn [1], [3].