Thói quen dùng khinh phấn và những lầm tưởng tai hại
Nhiều người khi gặp các bệnh ngoài da dai dẳng như chàm, vảy nến, nấm ngứa hay ghẻ lở thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong số các dược liệu cổ truyền, khinh phấn (còn gọi là thủy ngân phấn, calomel) hay được nhắc tới với tác dụng làm khô vết loét, sát khuẩn và giảm ngứa nhanh. Sự xuất hiện của loại bột trắng này trong một số bài thuốc gia truyền khiến không ít người tin rằng thuốc bôi ngoài da thì chỉ tác động tại chỗ, không đi vào máu nên không thể gây hại cho lục phủ ngũ tạng.
Thực tế y học hoàn toàn trái ngược với suy nghĩ này. Khinh phấn có thành phần hóa học chính là thủy ngân clorua (công thức thường gặp là HgCl hoặc Hg2Cl2) [1, 2, 6]. Y học hiện đại xác nhận thủy ngân vô cơ khi bôi lên da không hề nằm yên tại bề mặt. Chúng thẩm thấu trực tiếp qua biểu bì, đi vào hệ tuần hoàn, lắng đọng ở các cơ quan nội tạng và gây tổn thương mạn tính [1].
Các chuyên gia độc chất học chỉ ra rằng việc lạm dụng, dùng sai liều lượng hoặc tự ý bôi calomel kéo dài có thể biến một bệnh lý da liễu thông thường thành thảm họa ngộ độc thủy ngân toàn thân nguy kịch [2]. Việc hiểu rõ bản chất của calomel và nguy cơ phơi nhiễm qua da là điều tối quan trọng để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
Calomel là gì và cơ chế gây độc qua da
Khinh phấn thực chất là muối thủy ngân hóa trị một (mercurous chloride). Dù độ tan trong nước của muối này thấp hơn so với các dạng muối thủy ngân khác, nó vẫn có khả năng tan một phần trong lipid của màng tế bào da. Khi bôi lên bề mặt da, nhất là các vùng da tổn thương, nứt nẻ hoặc mỏng, ion thủy ngân giải phóng và từ từ ngấm qua lớp sừng [3].
Không chỉ hấp thu qua đường da, khinh phấn còn mang nguy cơ phát tán ra môi trường sống. Dưới tác động của nhiệt độ phòng, độ ẩm hoặc tia cực tím, calomel có thể bị phân ly thành thủy ngân kim loại dạng hơi [4]. Hiện tượng này (gọi là phản ứng Eder trong điều kiện môi trường nhất định) biến lớp thuốc bôi trên da thành nguồn phát tán khí độc vô hình [4]. Người bệnh và người nhà hít phải hơi này liên tục mà không hề hay biết [4].
Khi xâm nhập cơ thể, thủy ngân gắn mạnh vào các nhóm sulfhydryl của protein và enzyme, ức chế chuyển hóa tế bào. Thủy ngân tích tụ chủ yếu ở thận, gan và hệ thần kinh trung ương, gây viêm hoại tử ống thận, suy gan và thoái hóa mô não [1].
Các nghiên cứu y khoa về mức độ ngộ độc của Calomel
Nhiều công trình khoa học đã định lượng độc tính và ghi nhận thực trạng nhiễm độc khi dùng calomel ngoài da:
Năm 2015, một nghiên cứu đánh giá rủi ro lâm sàng khi bôi ngoài da calomel ghi nhận trường hợp người lớn tử vong chỉ sau một liều bôi đơn lẻ 1,5 g khinh phấn trên da [5]. Dựa trên liều tác dụng có hại thấp nhất quan sát được (LOAEL) ở chuột khi dùng ngoài da mạn tính (1 tháng) là 0,096 g/kg/ngày, nghiên cứu ước tính liều không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) cho bệnh nhân nặng 60 kg bôi ngoài da trong vòng 2 tuần là 1,46 mg/kg/ngày [5]. Khi hệ số an toàn (MOS) bằng 1, mức phơi nhiễm tối đa hàng ngày qua da trong vòng 2 tuần chỉ đạt 1,1 g [5]. Nhóm tác giả khuyến cáo liều đơn lẻ hàng ngày cho người lớn phải dưới 1,5 g và cần theo dõi sát sao chức năng gan, thận nếu dùng lặp lại vượt quá 1,1 g trong 2 tuần [5].
Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã theo dõi 12 phụ nữ từ 19 đến 45 tuổi dùng kem bôi da mặt chứa 5,9% calomel trong suốt 2 đến 10 năm [3]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy nồng độ thủy ngân dao động ở mức rất cao, từ 180 đến 1.876 microgram/g creatinine [3]. Đã có 2 trong số 12 người xuất hiện triệu chứng lâm sàng rõ rệt gồm phát ban (exanthem) và run rẩy tay chân (tremor) [3]. Khi điều trị giải độc bằng thuốc gắp kim loại natri 2,3-dimercaptopropane-1-sulfonate (DMPS) liều 200 mg/ngày trong 5 ngày, lượng thủy ngân đào thải qua nước tiểu tăng vọt ngay trong 24 giờ đầu tiên [3].
Ở cấp độ mô học, một nghiên cứu thực hiện trên chuột của tác giả Al-Saleh (được dẫn lại trong báo cáo năm 2014) chứng minh việc bôi kem chứa thủy ngân liều cao kéo dài khiến độc chất lắng đọng trong não, gan và thận [1]. Tại thận, mô bệnh học ghi nhận tình trạng sung huyết, thoái hóa không bào nội bào, tăng sinh lympho, thâm nhiễm tế bào lympho kẽ ống thận và teo cầu thận đa ổ [1]. Tại gan, xuất hiện phì đại tế bào Kupffer, thâm nhiễm lympho quanh đường mật và mất cấu trúc tế bào gan [1]. Ở mô não, chuột bị mỏng lớp vỏ đại não, thân não và tiểu não, mất tế bào thần kinh, tăng sinh tế bào thần kinh đệm, rỗ vi thể mô não, sung huyết mạch máu, xuất huyết dạng chấm và phù não [1].
Bên cạnh đó, một báo cáo năm 1992 về các chế phẩm thuốc y học cổ truyền Trung Quốc chứa thủy ngân khẳng định việc dùng sai, lạm dụng hoặc bảo quản không đúng cách các loại thuốc chứa chu sa hay khinh phấn đều dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng [2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ hơi thủy ngân và ô nhiễm không gian sống
Nguy cơ từ khinh phấn không chỉ dừng lại ở cá nhân người sử dụng. Một nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng việc sử dụng các loại kem bôi da chứa calomel có thể làm ô nhiễm thủy ngân trên diện rộng ngay trong nhà ở [4]. Dù muối thủy ngân vô cơ có áp suất hơi thấp, các yếu tố môi trường như ánh sáng cực tím hoặc độ pH thấp có thể thúc đẩy quá trình khử calomel thành thủy ngân nguyên tố [4]. Nghiên cứu của nhóm tác giả Awitor ghi nhận calomel bị phân ly hoàn toàn thành thủy ngân clorua (mercuric chloride) và thủy ngân nguyên tố trong dải nhiệt độ 343-453 K (khoảng 70-180 độ C) [4].
Dữ liệu thực địa từ nghiên cứu năm 2015 cho thấy sự phân ly và bay hơi này xảy ra ngay ở nhiệt độ phòng [4]. Qua tiếp xúc bề mặt đồ vật, quần áo dính kem của người dùng, thủy ngân nhanh chóng phân tán khắp nhà [4]. Độc chất bay hơi vào không khí xung quanh nhưng không hề có mùi hay màu sắc để cảnh báo [4]. Kết quả kiểm nghiệm tại 3 ngôi nhà cho thấy bề mặt đồ đạc, vật dụng cá nhân và không khí đều bị nhiễm độc thủy ngân, tạo ra phơi nhiễm kép qua cả đường thở lẫn tiếp xúc da cho các thành viên khác sống cùng [4].
Năm 1995, một báo cáo tại Oman ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân mắc bệnh bạch biến bị ngộ độc thủy ngân cấp tính sau khi dùng bột màu đỏ gạch (gồm hỗn hợp chu sa HgS và khinh phấn Hg2Cl2) do thầy lang bốc [6]. Bột này cùng thủy ngân kim loại bọc trong quả chanh bị ném vào lửa trần trong phòng kín, khiến bệnh nhân hít phải lượng lớn hơi thủy ngân đậm đặc dẫn đến tổn thương hệ thần kinh trung ương và phải điều trị bằng Dimercaprol [6].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng thuốc bôi chứa thủy ngân
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thuốc dùng ngoài da không gây độc cho tạng". Trường hợp ghi nhận năm 1990 ở một phụ nữ 42 tuổi cho thấy việc bôi kem làm sáng da chứa 17,5% mercuric ammonium chloride trong nhiều năm đã dẫn tới nhiễm sắc tố da mặt do thủy ngân, tăng vọt nồng độ thủy ngân trong máu, nước tiểu kèm theo các triệu chứng độc thần kinh - tâm thần [7]. Đáng chú ý, bệnh nhân mua kem này tự do tại hiệu thuốc và không hề có dòng cảnh báo rủi ro nào trên bao bì [7].
Nhiều người cũng nghĩ trẻ nhỏ dùng thuốc sát trùng chứa thủy ngân sẽ nhanh lành rốn hoặc da. Tuy nhiên, một báo cáo lâm sàng năm 1986 về việc dùng dung dịch sát trùng chứa thủy ngân (mercurochrome) cho trẻ sơ sinh bị thoát vị rốn lớn (exomphalos) đã nhấn mạnh nguy cơ tử vong do nồng độ thủy ngân trong nội tạng tăng cao ở trẻ [8]. Việc sử dụng bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt: chỉ bôi một lớp mỏng duy nhất dung dịch 1% lên túi thoát vị còn nguyên vẹn, chỉ bôi tiết kiệm ở vùng còn ẩm, đồng thời phải theo dõi nồng độ thủy ngân máu và nước tiểu liên tục, lập tức ngưng thuốc nếu vượt ngưỡng độc [8].
Nghiên cứu về mô bệnh học năm 2014 cũng lưu ý các giọt thủy ngân khi xâm nhập mô dưới da sẽ gây phản ứng u hạt dạng dị vật tế bào khổng lồ với thâm nhiễm bạch cầu đa nhân, lympho bào, tương bào [1]. Các giọt kim loại này tồn tại dai dẳng dưới dạng hình cầu đen kích thước 400-900 nm và chỉ có thể xử lý triệt để bằng phẫu thuật cắt bỏ tổn thương [1].
Ai cần tuyệt đối tránh xa khinh phấn?
Dựa trên các nghiên cứu khoa học, khinh phấn có độc tính tích lũy cao, do đó nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tiếp xúc:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Thủy ngân thẩm thấu qua da mẹ có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết vào sữa mẹ, gây tổn thương cấu trúc não và thần kinh vĩnh viễn cho thai nhi và trẻ nhỏ [1].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da của trẻ mỏng, diện tích bề mặt cơ thể so với cân nặng lớn, hàng rào bảo vệ da chưa hoàn thiện. Đã có ghi nhận trẻ sơ sinh tử vong khi dùng dung dịch thủy ngân ngoài da do nồng độ độc chất tăng vọt trong nội tạng [8].
Người có bệnh lý nền về gan và thận: Thủy ngân đào thải qua thận và chuyển hóa tại gan. Việc phơi nhiễm bôi ngoài da với liều trên 1,1 g trong 2 tuần đã đủ để gây biến đổi chức năng gan, thận [5]. Những người suy thận, viêm gan bôi khinh phấn sẽ làm suy tạng tiến triển nhanh chóng [1].
Người có diện tích da tổn thương rộng: Da bị lở loét, bỏng hoặc rách mất đi lớp sừng bảo vệ, khiến lượng thủy ngân đi thẳng vào máu nhanh tương tự như dùng đường tiêm truyền, dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tử vong [1, 7].
Lời khuyên áp dụng và phòng ngừa nguy cơ nhiễm độc
Hiện nay y học hiện đại đã phát triển rất nhiều hoạt chất kháng khuẩn, kháng nấm và trị bệnh da liễu thế hệ mới cực kỳ an toàn, có kiểm chứng lâm sàng rõ ràng. Người dân không nên tiếp tục mạo hiểm dùng khinh phấn hay các bài thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc chứa bột thủy ngân.
Nếu đang có các sản phẩm bôi da dân gian dạng bột trắng hoặc kem làm trắng da trôi nổi, cần ngưng dùng ngay lập tức. Không vứt các chế phẩm này bừa bãi hoặc đốt chúng, vì nhiệt độ sẽ phân hủy calomel giải phóng hơi thủy ngân gây nhiễm độc hô hấp cho cả gia đình [5, 6].
Khi xuất hiện các dấu hiệu như phát ban da bất thường, run tay chân, mất ngủ, hay quên, suy giảm trí nhớ sau thời gian dùng thuốc bôi gia truyền, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa chống độc [2, 3]. Tại đây, bác sĩ sẽ xét nghiệm nồng độ thủy ngân máu, nước tiểu và chỉ định phác đồ thải độc đặc hiệu bằng thuốc tạo phức (chelation therapy) kịp thời [2, 6].
Khinh phấn có thể từng là một vị thuốc sát trùng trong quá khứ, nhưng cái giá phải trả về sức khỏe là quá lớn so với lợi ích mang lại. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi bôi bất cứ hoạt chất nào lên cơ thể để bảo vệ tính mạng của bản thân và người thân.
